Bilimsel Araştırma Teknikleri 2024-2025 Final Soruları (İşletme-İKY)

Giriş

Bilimsel araştırma, bir problemi çözmek veya bir hipotezi test etmek amacıyla sistematik olarak veri toplama ve analiz etme sürecidir. Bu süreçte, araştırmanın geçerliliğini ve güvenilirliğini sağlamak için doğru tasarımın seçilmesi, uygun ölçüm araçlarının kullanılması ve etik kurallara uyulması büyük önem taşır. Bu makalede; araştırma tasarımı, kantitatif ve kalitatif yöntemler, ölçüm seviyeleri, veri toplama araçları ve etik kavramları ele alınacaktır.

Araştırma Tasarımı ve Türleri

Araştırma projesinin temelini oluşturan, verilerin nasıl toplanacağını ve analiz edileceğini belirleyen genel çerçeveye Araştırma Tasarımı denir. Araştırma yöntemleri temel olarak ikiye ayrılır:

• Kantitatif (Nicel) Araştırma: Sayısal veriler toplar ve istatistiksel analizler kullanır. Standart olmayan ve açık uçlu sorular içermemelidir. Parametrik testlerin (T-testi vb.) kullanılabilmesi için verilerin normal dağılması, varyansların homojen olması ve örneklemin yansız seçilmesi gerekir.
• Kalitatif (Nitel) Araştırma: Derinlemesine bilgi toplamayı hedefler. Veriler sayılarla değil, sözcükler ve hikayelerle ifade edilir. “Nasıl” sorusunun yanıtını arar ve katılımcıların bakış açısına odaklanır.

Ölçüm ve Ölçekler

Bir araştırmada test edilmek üzere ortaya konulan geçici önermelere Hipotez denir. Ölçüm sürecinde ise iki temel kavram öne çıkar:

• Güvenirlik: Bir ölçüm aracının farklı zamanlarda aynı koşullar altında tutarlı sonuçlar vermesidir. Örneklem büyüklüğü arttıkça güvenirlik genellikle artar.
• Geçerlik: Ölçüm aracının ölçmek istenilen özelliği ne derece doğru ölçtüğüdür. Eş zamanlı geliştirilen bir ölçeğin, kabul görmüş başka bir kriterle korelasyonuna Uyum Geçerliği denir.

Sosyal bilimlerde kullanılan temel ölçüm seviyeleri; Sınıflandırma (Nominal), Sıralama (Ordinal), Eşit Aralıklı (Interval) ve Oransal (Ratio) ölçeklerdir. En yaygın kullanılan Likert ölçeği tutumları ölçer ve maddelerinin kesin yargılar içermesi gerekir.

Veri Toplama ve Analiz

Veri toplama yöntemleri arasında anketler ve tamsayım öne çıkar:

• Tamsayım: Ana kütleyi (popülasyonu) oluşturan tüm birimlerin incelenmesidir.
• Anket: Bir dizi sorudan oluşan formlardır. Cevapların önceden belirlendiği sorulara Yapısal (Kapalı Uçlu) Sorular denir. Birincil veri kaynağıdır; günceldir ve amaca uygundur ancak maliyetlidir.

Veri analizinde ise sınıflandırma ve atama işlemleri için Kümeleme Analizi gibi çok değişkenli teknikler kullanılır.

Araştırma Etiği ve İntihal

Bilimsel araştırmaların temelini Etik oluşturur. Etik dışı davranışların başında intihal gelir. Yazarın kasıt olmaksızın, kuralları bilmemesi nedeniyle yaptığı intihale Bilinçsiz İntihal denir. Rapor yazımında genel bilgiler dışındaki başkalarına ait görüş ve fikirler mutlaka kaynak gösterilmelidir.

Doğrudan alıntılama kuralları şöyledir:

• 40 kelimeden az ise tırnak içinde metin içinde verilir.
• 40 kelimeden fazla ise blok halinde, içeriden yazılarak verilir.
• Çıkarılan kısımlar üç nokta (…) ile belirtilir.

1. Araştırma kapsamına alınacak bireylerin tesadüfi olarak araştırma gruplarına atanmaları durumunda ölçülebilen geçersizlik kaynağına ne ad verilir?

A) Geçmişin etkisi
B) Test etkisi
C) Olgunlaşma etkisi
D) Araç etkisi
E) Seçim etkisi

Cevap : E) Seçim etkisi

Açıklama : **Seçim etkisi**, araştırma gruplarının (deney ve kontrol) rastgele (tesadüfi) atanmaması durumunda ortaya çıkan, gruplar arasındaki başlangıç farklılıklarından kaynaklanan bir iç geçerlilik tehdididir. Soruda verilen “tesadüfi olarak atanmaları durumu” ise dış geçerliliği ölçebilen bir durumdur.

2. I. Araştırma ölçeğinin güvenirliği
II. Dış değişkenlerin kontrol altında tutulması
III. Yanılgılardan arınmış olma
IV. Standart olmayan ve açık uçlu sorular
İyi tasarlanmış kantitatif bir araştırma yukarıdaki özelliklerden hangisini hangilerini içermemelidir?

A) Yalnız III
B) Yalnız I
C) Yalnız II
D) I ve II
E) Yalnız IV

Cevap : E) Yalnız IV

Açıklama : **Kantitatif (nicel)** araştırmalar, sayısallaştırılabilir ve istatistiksel analizlere uygun veriler toplar. Bu nedenle, iyi tasarlanmış kantitatif bir araştırma **standart olmayan ve açık uçlu sorular** (IV) içermemelidir; bu tür sorular daha çok kalitatif araştırmaya özgüdür.

3. Araştırma projesinin temelini oluşturan ve bir araştırmayı yürütmek için oluşturulan çatı ya da tasarıyı belirten ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) Araştırma bulguları
B) Araştırma hipotezi
C) Araştırma tasarımı
D) Araştırma sınıflaması
E) Araştırma analizi

Cevap : C) Araştırma tasarımı

Açıklama : **Araştırma tasarımı**, araştırmanın nasıl yapılacağını, hangi verilerin, kimden, nerede ve nasıl toplanacağını belirleyen, projenin temelini oluşturan genel **çerçeve** veya plandır.

4. Bir ana kütle hakkında tüm bilgilerin elde edilmesi o ana kütleyi oluşturan tüm birimlerin incelenmesi demektir. Ana kütlenin tüm birimlerinin incelenmesi işlemine ne ad verilmektedir?

A) Gruplama
B) Tahminleme
C) Tamsayım
D) Tanımlama
E) Örnekleme

Cevap : C) Tamsayım

Açıklama : **Ana kütleyi** (popülasyonu) oluşturan **tüm birimlerin** (bireylerin) incelenmesi işlemine **Tamsayım** (sayım) denir (Örn: Nüfus sayımı).

5. I. Eğer 5 kelimeden az ise kaynak göstermeye gerek yoktur.
II. Eğer 40 kelimeden az ise (yaklaşık üç satır ya da daha kısa) alıntı, metin içerisinde ve tırnak işaretleri içinde gösterilir.
III. Özgün kaynaktan cümle ya da söz öbeklerinin çıkarılması durumunda ise çıkarmanın yapıldığı yere üç nokta (…) konur.
IV. Eğer 40 kelimeden fazla ise (yaklaşık üç satırdan daha uzun) alıntı, sıkıştırılmış paragraf ve blok biçiminde, soldan içeride olacak şekilde yazılır.
Doğrudan alıntılama ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?

A) II ve IV
B) II ve III
C) II, III ve IV
D) I, III ve IV
E) I ve II

Cevap : C) II, III ve IV

Açıklama : Doğrudan alıntılama kurallarına göre; 40 kelimeden az alıntı tırnak içinde metin içinde (II), 40 kelimeden fazla alıntı blok halinde (IV) gösterilir. Çıkarılan kısımlar üç nokta ile (…) belirtilir (III). Kaynak gösterme zorunluluğu, kelime sayısına bakılmaksızın her doğrudan alıntı için geçerlidir (I yanlıştır).

6. Bir araştırma probleminin çözümü için doğrulanması ya da yanlışlanması gereken önermelere ne denir?

A) Koşul
B) Metot
C) Hipotez
D) Kısıt
E) Model

Cevap : C) Hipotez

Açıklama : **Hipotez**, bir araştırmada test edilmek üzere ortaya konulan, değişkenler arasındaki ilişkiye dair geçici bir açıklamayı veya araştırmanın olası çözümünü ifade eden, doğrulanması ya da yanlışlanması gereken **önermedir**.

7. I. Veriler normal dağılıma sahip olmalıdır.
II. Varyanslar homojen olmalıdır.
III. Örneklem büyüklüğü 30’dan az olmalıdır.
IV. Örneklemi oluşturan birimler anakütleden yansız olarak seçilmeli ve birbirinden bağımsız olmalıdır.
Yukarıda verilen ifadelerden hangileri parametrik testlerin kullanılması için gerekli olan koşullar arasındadır?

A) I-II-IV
B) I-III-IV
C) II-IV
D) II-III
E) I-II-III

Cevap : A) I-II-IV

Açıklama : **Parametrik testler** (T-testi, ANOVA vb.) için gerekli temel varsayımlar; verilerin **normal dağılıma** uyması (I), grup varyanslarının **homojen** olması (II) ve örneklemin **bağımsız ve yansız** seçilmesi (IV)’dir. Örneklem büyüklüğünün 30’dan **az olması** (III) ise parametrik testlerin varsayımlarını zayıflatır veya kısıtlar.

8. Aşağıdakilerden hangisi kalitatif araştırmanın özelliklerinden biri değildir?

A) Veri, problemin geçtiği gerçek ortamda elde edilir ve araştırmadaki temel araç araştırmacıdır.
B) Katılımcıların ne düşündüğü, neden öyle düşündüğü yine katılımcıların bakış açılarına göre yansıtılır.
C) Veri daha çok tümevarımcı bir biçimde çözümlenir.
D) Kalitatif araştırmacılar daha çok nasıl sorusunun yanıtını ararlar.
E) Sayısaldır. Veri sözcüklerle değil, sayılarla ifade etmeye çalışır.

Cevap : E) Sayısaldır. Veri sözcüklerle değil, sayılarla ifade etmeye çalışır.

Açıklama : **Kalitatif (nitel)** araştırmalar, derinlemesine bilgi toplamayı hedefler ve verileri **sözcükler, hikayeler, gözlemler** ile ifade eder. Verileri **sayılarla** ifade etmeye çalışan araştırma türü **kantitatif (nicel)** araştırmadır.

9. Bir ölçümün güvenirligini arttırmada izlenebilecek yollara dair aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Örneklem büyüklüğü arttıkça güvenirlik azalır.
B) Sorular açık ise güvenirlik artar.
C) Ölçekte kullanılan soruların/maddelerin sayısı arttıkça güvenirlik artar.
D) Soruların içeriği, katılımcı kişilerin bilgi ve algılama seviyesine uygunsa güvenirlik artar.
E) Sorular kolay anlaşılır ise güvenirlik artar.

Cevap : A) Örneklem büyüklüğü arttıkça güvenirlik azalır.

Açıklama : **Örneklem büyüklüğü arttıkça**, genellikle örneklemin anakütleyi temsil etme olasılığı artar ve bu durum **güvenirliği artırır**, azalmaz. Bu nedenle ifade yanlıştır.

10. Bir yazarın intihalden kaçınmak için gerekli becerilere sahip olmamasına veya başkasına ait olan fikirleri iyice özümseyerek kendisine aitmiş gibi zannetmesine bağlı olarak yapılmış olan intihale ne ad verilir?

A) Bilinçsiz intihal
B) Kasti aşırma
C) Benzetme
D) Kendinden intihal
E) Özümseme

Cevap : A) Bilinçsiz intihal

Açıklama : **Bilinçsiz intihal** (İstem dışı intihal), yazarın kasıt olmaksızın, atıf yapma kurallarını bilmemesi, gerekli becerilere sahip olmaması ya da okuduğu fikirleri kendi fikri zannetmesi (özümseme) gibi nedenlerle yaptığı intihal türüdür.

11. Aşağıdakilerden hangisi birincil verinin avantajları arasında yer almaz?

A) Birincil verinin yanlış olma olasılığının az olması
B) Özel amaçlara göre toplandığında ihtiyaçlara tam ve doğrudan cevap vermesi
C) Birincil verinin eski olma olasılığının az olması
D) Anket yapmanın hiçbir maliyetinin olmaması
E) Bizzat araştırmacı tarafından toplanarak yapılması

Cevap : D) Anket yapmanın hiçbir maliyetinin olmaması

Açıklama : **Birincil veri** (anket, deney vb. ile toplanan), bizzat araştırmacı tarafından toplandığı için (E), araştırmanın amacına tam olarak uyar (B), günceldir (C) ve yanlış olma olasılığı ikincil verilere göre azdır (A). Ancak, anket ve diğer birincil veri toplama yöntemleri her zaman **maliyetlidir** (zaman, emek ve para gerektirir). Hiçbir maliyetinin olmaması (D) yanlıştır.

12. Aşağıda verilen testlerden hangisi prototip belirleme, sınıflandırma ve atama analizleri için kullanılan testlerden biridir?

A) Ki-Kare Testi
B) Kümeleme Analizi
C) Kolmogorov-Smirnov Testi
D) Mann Whitney U Testi
E) Pearson Korelasyon Analizi

Cevap : B) Kümeleme Analizi

Açıklama : **Kümeleme Analizi (Cluster Analysis)**, veri setindeki benzer birimlerin gruplar (kümeler/prototipler) halinde bir araya getirilmesi, yani **sınıflandırma** ve **atama** işlemleri için kullanılan çok değişkenli istatistiksel bir tekniktir.

13. Eş zamanlı olarak geliştirilen ölçekten elde edilen puanlarla, belirlenen kriter arasındaki korelasyon …….olarak değerlendirilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Kapsam geçerliliği
B) Görünüş geçerliliği
C) Yapı geçerliliği
D) Uyum geçerliği
E) Kestirimsel geçerlilik

Cevap : D) Uyum geçerliği

Açıklama : **Uyum geçerliği (Concurrent Validity)**, eş zamanlı olarak uygulanan ve geçerliliği kabul edilmiş başka bir ölçüt (kriter) ile yeni geliştirilen ölçekten elde edilen puanlar arasındaki **korelasyonun** değerlendirilmesidir.

14. Bir ankette tüm mümkün cevapların önceden belirlendiği soru türüne ne ad verilir?

A) Negatif sorular
B) Hileli sorular
C) Yapısal olmayan sorular
D) Varsayıma dayalı sorular
E) Yapısal sorular

Cevap : E) Yapısal sorular

Açıklama : **Yapısal sorular (Kapalı Uçlu Sorular)**, cevaplayıcının seçebileceği tüm olası cevap seçeneklerinin (evet/hayır, çoktan seçmeli, Likert ölçeği vb.) araştırmacı tarafından **önceden belirlendiği** soru türleridir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir özelliğin değişik zamanlarda aynı koşullar altında ve aynı bireyler üzerinde aynı araçla ölçülmesi durumunda aynı sonuçların elde edilebilmesidir?

A) Varyans
B) Güvenirlik
C) Sabit hata
D) Standart sapma
E) Geçerlik

Cevap : B) Güvenirlik

Açıklama : **Güvenirlik**, bir ölçüm aracının (ölçeğin) aynı koşullar altında ve aynı bireyler üzerinde farklı zamanlarda veya farklı uygulamalarda **tutarlı ve aynıya yakın** sonuçlar verebilmesi (tekrar ölçülebilirlik) özelliğidir.

16. Aşağıdakilerden hangisi sosyal bilimlerde yapılan araştırmalarda kullanılan temel ölçüm seviyesi türlerinden biri değildir?

A) Sıralama
B) Mukayeseli
C) Oransal
D) Eşit aralıklı
E) Sınıflandırma

Cevap : B) Mukayeseli

Açıklama : Sosyal bilimlerde kullanılan temel ölçüm seviyeleri (Ölçek türleri); **Sınıflandırma (Nominal)**, **Sıralama (Ordinal)**, **Eşit Aralıklı (Interval)** ve **Oransal (Ratio)** ölçeklerdir. **Mukayeseli** (Karşılaştırmalı) ise bir ölçek türü değil, bir soru sorma veya veri toplama yöntemidir.

17. Aşağıda anket ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi senaryodan oluşmaktadır.
B) Cevaplayıcılardan bilgi almak için formüle edilmiş ve içeriğinde soru kümelerini barındıran formlardır.
C) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi sorulardan oluşmaktadır.
D) Anket soruları cevaplayıcı tarafından açıkça anlaşılabilmelidir.
E) Anketin yapısı, cevaplayıcıyı cevap vermeye teşvik edecek şekilde hazırlanmalıdır.

Cevap : A) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi senaryodan oluşmaktadır.

Açıklama : Anketler, verileri toplamak için bir dizi **soru kümesi** (C, B) içerir. **Senaryolardan** (A) oluşan formlar ise genellikle anketlerden ziyade **nitel** araştırmalarda veya özel **deney** tasarımlarında kullanılır. Bu nedenle A şıkkı, anket tanımı için en yanlış ifadedir.

18. Sözlük anlamı olarak ahlaki bilim ya da ahlakla ilgili olarak tanımlanmakta olan evrensel kabul gören kurallar bütününe verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fikir
B) Etik
C) Düzen
D) Tertip
E) Görüş

Cevap : B) Etik

Açıklama : **Etik**, felsefenin ahlak kavramını inceleyen dalı olup, doğru ve yanlış davranışları belirleyen, evrensel kabul gören ahlaki ilkeler ve **kurallar bütünü** anlamına gelir.

19. Likert ölçek ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Sosyal bilimlerde en yaygın kullanılan ölçek tipidir.
B) Likert tipi ölçeklerde yargılar olumlu veya olumsuz olabilirler.
C) Daha çok kişilerin tutum ve eğilimlerini ölçme amaçlı kullanılır.
D) Likert tipi ölçeklerde yargıların kesinlik taşımasına gerek yoktur.
E) Likert tipi ölçeğe, ölçüm seviyeleri açısından çeşitli eleştiriler getirilmektedir.

Cevap : D) Likert tipi ölçeklerde yargıların kesinlik taşımasına gerek yoktur.

Açıklama : Likert ölçek maddeleri, genellikle ölçülmek istenen tutumu doğru bir şekilde yansıtmak ve cevaplayıcıda net bir kanı oluşturmak için **kesinlik (açıklık)** taşıyan yargılar içermelidir. Kesinlik taşımasına gerek olmadığı ifadesi yanlıştır; aksine, maddelerin net ve anlaşılır olması güvenirlik için önemlidir.

20. I. Genel bilgilerin dışında kalan ve başkaları tarafından ifade edilmiş görüşler
II. Başka kaynaklardan edinilen fikir ya da düşünceler
III. Mevcut araştırma bulgularına yönelik yapılan değerlendirmeler
Rapor yazılırken kaynak gösterilmesi gereken bilgiler yukarıdakilerden hangisi ya da hangileridir?

A) Yalnız II
B) I ve III
C) II ve III
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : D) I ve II

Açıklama : Bilimsel rapor yazımında, **genel bilgilerin dışında kalan başkalarına ait görüşler** (I) ve **başka kaynaklardan edinilen fikir ya da düşünceler** (II) mutlaka kaynak gösterilmelidir (intihalden kaçınmak için). **Mevcut araştırma bulgularına yönelik yapılan değerlendirmeler** (III) ise genellikle araştırmacının kendi yorumlarıdır ve kaynak göstermeyi gerektirmez (bulgulara dayalıysa bulgular kaynak gösterilir).