Avrasya Jeopolitiği 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Avrasya jeopolitiği, Karadeniz ve Doğu Akdeniz havzalarındaki güç mücadelelerini, enerji güvenliğini ve uluslararası hukukun deniz yetki alanlarına etkisini inceler. Bu coğrafya, tarih boyunca imparatorlukların stratejik odağı olmuş, modern dönemde ise enerji koridorları ve güvenlik paktlarının merkezi haline gelmiştir. Bu makalede, Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Doğu Akdeniz’deki MEB tartışmaları ve büyük güçlerin bölgeye yönelik stratejileri ele alınacaktır.

Karadeniz Jeopolitiği ve Montrö Sözleşmesi

Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin (ABD gibi) savaş gemilerini Boğazlardan geçirebilmesi için Türkiye’ye 15 gün (2 hafta) önceden bildirim yapması zorunludur. Montrö Sözleşmesi (1936), Lozan’da kurulan uluslararası komisyonu kaldırarak yetkilerini Türkiye’ye devretmiş ve Boğazların yeniden silahlandırılmasına izin vermiştir. Lozan (1923) ise Boğazları askerden arındıran anlaşmadır. İtalya, Montrö’ye sonradan (1938’de) katılmıştır.

ABD, 11 Eylül sonrası stratejisinde Karadeniz’i “Büyük Karadeniz Bölgesi” olarak tanımlamış ve burayı terörizmle mücadele ve enerji güvenliği için bir istikrar alanı olarak görmüştür; donmuş çatışmaları “kullanmak” değil, çözümlemek istemiştir. Moldova’nın Karadeniz’e kıyısı yoktur.

Doğu Akdeniz ve MEB Sorunu

Doğu Akdeniz’de GKRY, 2003 yılında Mısır ile imzaladığı MEB anlaşmasında “Coğrafi Üstünlük” değil, “Eşit Uzaklık” (Ortay Hat) ilkesini esas alarak Türkiye’nin haklarını ihlal etmiştir. Türkiye ise 1974’te Rodos güneyinde petrol arama ruhsatı vererek kıta sahanlığı üzerindeki haklarını fiilen kullanmıştır.

Jeopolitik Teoriler ve Stratejiler

• Alfred Thayer Mahan: “Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” eserinin yazarıdır ve deniz hakimiyet teorisini kurmuştur.
• Mackinder: Türk Boğazlarını, Heartland’ı çevreleyen “İç/Kenar Hilal” üzerinde tanımlamıştır.
• Morton Kaplan: Uluslararası sistemi 6 modele (gevşek iki kutuplu vb.) ayıran teorisyendir.

Tarihsel imparatorlukların Karadeniz stratejileri arasında “petrol yataklarını ele geçirme” gibi modern hedefler yer almaz.

1. Doğu Akdeniz bölgesinde Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin (GKRY) uyguladığı dış politika ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) GKRY, Kıbrıs adasındaki siyasal problemler çözülmeden ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ile bir uzlaşı sağlamadan komşu ülkelerle MEB anlaşmaları imzalamıştır.
B) GKRY, imzaladığı anlaşmalardan ilkini Avrupa Birliği’ne (AB) üye olmasının kesinlik kazandığı 2002 yılındaki Kopenhag Zirvesinin ardından 17 Şubat 2003 yılında, Mısır ile imzalamıştır.
C) GKRY Mısır ile yaptığı anlaşma ile aynı yöntemle, 17 Ocak 2007 yılında Lübnan ile de MEB anlaşması imzalamıştır.
D) Doğu Akdeniz Bölgesi’ndeki MEB mücadelesi GKRY’nin tek taraflı faaliyetleri ile başlamıştır.
E) Mısır ile anlaşma imzalanırken GKRY’ye ilgili kıyılar olarak adanın tamamı ile Afrika kıyıları arasında coğrafi üstünlük yöntemi ile sınırlandırma yapılmıştır.

Cevap : E) Mısır ile anlaşma imzalanırken GKRY’ye ilgili kıyılar olarak adanın tamamı ile Afrika kıyıları arasında coğrafi üstünlük yöntemi ile sınırlandırma yapılmıştır.

Açıklama : GKRY ile Mısır arasında 2003 yılında imzalanan Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlandırma anlaşmasında esas alınan yöntem **”Coğrafi Üstünlük”** değil, **”Eşit Uzaklık” (Ortay Hat)** ilkesidir. GKRY, adanın tamamını temsil ettiği iddiasıyla ve adaların anakaralarla eşit haklara sahip olduğu tezine dayanarak ortay hattı kullanmış ve Türkiye’nin kıta sahanlığı haklarını ihlal etmiştir.

2. Aşağıdakilerden hangisi tarih boyunca imparatorlukların Karadeniz havzasına yönelik olarak uyguladıkları stratejilerinden birisi değildir?

A) Anadolu hakimiyeti
B) Karadeniz havzasının dış etkiye kapatılması
C) Karadeniz İpek yolu ticaretinin kontrolü
D) Boğazların kontrolü
E) Karadeniz ile Hazar arasındaki petrol yataklarını ele geçirme

Cevap : E) Karadeniz ile Hazar arasındaki petrol yataklarını ele geçirme

Açıklama : Tarih boyunca Roma, Bizans ve Osmanlı gibi imparatorluklar için Karadeniz havzasının stratejik önemi; Boğazların kontrolü, ticaret yollarının (İpek Yolu) denetimi, Anadolu’nun güvenliği ve havzanın yabancı donanmalara kapatılması (Kapalı Deniz ilkesi) üzerine kuruluydu. **Petrol yataklarını ele geçirme**, modern sanayi çağına ve özellikle 20. yüzyıla ait bir stratejik hedeftir; tarihsel imparatorlukların klasik dönem stratejileri arasında yer almaz.

3. Aşağıdakilerden hangisi 11 Eylül 2001 tarihinde New York’ta düzenlenen terörist saldırıları sonrasında ABD’nin Karadeniz bölgesine yönelik olarak geliştirdiği politikalardan biri değildir?

A) ABD, 11 Eylül sonrası dönemde Karadeniz bölgesini, Büyük Orta Doğu’ya açılan arka kapı olarak görmektedir.
B) ABD, 11 Eylül 2001 sonrası dönemde Karadeniz bölgesini, Karadeniz’e kıyıdaş ülkelerin yanı sıra Balkanlar, Kafkasya, Hazar, Orta Asya ve İran’ın bir bölümünü kapsayan bir bölge olarak görmektedir.
C) ABD, 11 Eylül sonrası dönemde Karadeniz Bölgesini, Karabağ, Güney Osetya, Abhazya, Transdinyester gibi dondurulmuş ihtilafların kullanılacağı bir bölge olarak görmektedir.
D) ABD, 11 Eylül sonrası dönemde Karadeniz bölgesini, Atlantik bölgesi ile dünya petrol rezervlerinin yüzde 65’ini temsil eden Ortadoğu bölgesi arasında stratejik bir koridor olarak görmektedir.
E) ABD, 11 Eylül sonrası dönemde Karadeniz bölgesini, radikal terör örgütlerinin, organize suç şebekelerinin kaçakçılık rotası olarak görmektedir.

Cevap : C) ABD, 11 Eylül sonrası dönemde Karadeniz Bölgesini, Karabağ, Güney Osetya, Abhazya, Transdinyester gibi dondurulmuş ihtilafların kullanılacağı bir bölge olarak görmektedir.

Açıklama : ABD’nin 11 Eylül sonrası stratejisi, Karadeniz’i terörizmle mücadele, enerji güvenliği ve Orta Doğu’ya erişim için bir **istikrar ve güvenlik kuşağı** olarak görmektir. ABD, bölgedeki dondurulmuş ihtilafları “kullanmak” veya kışkırtmak yerine, genellikle bu sorunların Rusya’nın etkisi altında olduğunu savunarak, Batı yanlısı rejimlerin egemenliğini desteklemeyi ve bu çatışmaları kendi lehine **çözümlemeyi** veya yönetmeyi hedefler. “İhtilafların kullanılacağı bir bölge” tanımı daha çok Rusya’nın Batı’ya yönelik eleştirisini yansıtan bir ifadedir.

4. Karadeniz bölge politikasını “Bölge ülkeleri ile yeni iş birliği ağı kurmanın yanı sıra yeni oluşumlar vasıtasıyla nitelikli bir bölgesel iş birliğinin bir parçası olmaya çalışmak.” şeklinde tanımlayan ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Moldova
B) Romanya
C) Bulgaristan
D) Ukrayna
E) Gürcistan

Cevap : E) Gürcistan

Açıklama :

5. Aşağıdaki ülkelerden hangisi Montrö Sözleşmesi’ni sonraki bir tarihte imzalayarak taraf olmuştur?

A) Japonya
B) Fransa
C) SSCB
D) Almanya
E) İtalya

Cevap : E) İtalya

Açıklama : 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin orijinal imzacıları Türkiye, SSCB, İngiltere, Fransa, Japonya, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya ve Bulgaristan’dır. **İtalya**, Habeşistan (Etiyopya) işgali nedeniyle uygulanan yaptırımlara tepki olarak konferansa katılmamış, ancak daha sonra **1938 yılında** sözleşmeye katılmıştır. Almanya ise sözleşmeye taraf değildir.

6. Karadeniz Bölgesi ABD’nin Karadeniz’e yönelik oluşturduğu strateji çerçevesinde nasıl adlandırılmaktadır?

A) Karadeniz-Hazar Havzası
B) Büyük Karadeniz Bölgesi
C) Karadeniz-Akdeniz Bölgesi
D) Baltık-Karadeniz Güvenlik Alanı
E) Tuna-Karadeniz Bölgesi

Cevap : B) Büyük Karadeniz Bölgesi

Açıklama : ABD ve Batı dünyası (özellikle Alman Marshall Fonu gibi düşünce kuruluşları aracılığıyla), 2000’li yıllardan itibaren Karadeniz’i sadece kıyıdaş ülkelerle sınırlı değil, Hazar Havzası’ndan Balkanlar’a uzanan geniş bir jeopolitik alan olarak tanımlamış ve buna **”Geniş Karadeniz Bölgesi”** veya **”Büyük Karadeniz Bölgesi” (Wider Black Sea Region)** adını vermiştir.

7. Jeopolitika ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) Coğrafya hakkındaki sabit ve değişken verilerden hareket eder.
B) Fiziki olarak bir ülkenin sınırlarını ifade etmektedir.
C) Bir ülkenin küresel güç merkezlerine göre coğrafi konumunu ifade eder.
D) Bir ülkenin bölgesel güç merkezlerine göre coğrafi konumunu ifade eder.
E) Siyasi coğrafyalara yönelik bilimsel çalışmaları şekillendirir.

Cevap : B) Fiziki olarak bir ülkenin sınırlarını ifade etmektedir.

Açıklama : **Jeopolitik**, coğrafi faktörlerin siyaset ve devletlerin gücü üzerindeki etkisini inceleyen bir disiplindir. Sadece bir ülkenin fiziki sınırlarını ifade eden kavram **Siyasi Coğrafya** veya harita bilgisidir. Jeopolitik, bu fiziki verilerin (sınırlar, konum, kaynaklar) siyasi güç mücadelesinde nasıl kullanıldığı ve anlam kazandığı ile ilgilenir.

8. Sovyet Komünist seçkinleri tarafından II. Dünya Savaşı’nın ardından kurulan jeopolitik düzen hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Sovyetler Birliği tarafından kurulan jeopolitik düzen büyük ölçüde Doğu Avrupa ile sınırlıydı.
B) Sovyet düzeni ilk olarak Komünist Parti’nin iç siyasete ve siyasi kültüre hakimiyeti tarafından tanımlanmıştı.
C) Sovyetler Birliği, kapitalist Batı’nın kaynaklarına ve zenginliğine neredeyse sahip olmadığı için Üçüncü Dünya’ya kararsız bir şekilde müdahale etmişti.
D) ABD gibi Sovyetler Birliği de askerî-sanayi kompleksi inşa etmişti.
E) Sovyet jeopolitik düzeni, Moskova yanlısı yönetici komünist elitler ve Varşova Paktı Örgütü’nün askeri yapıları aracılığıyla Doğu Avrupa’da genişletilmiş bir caydırıcılık sisteminin sürdürülmesiyle belirlenmişti.

Cevap : A) Sovyetler Birliği tarafından kurulan jeopolitik düzen büyük ölçüde Doğu Avrupa ile sınırlıydı.

Açıklama :

9. “Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” isimli eser kime aittir?

A) D. H. Mahan
B) A. T. Mahan

C) J. S. Corbett
D) Mc. Celland
E) Huntington

Cevap : B) A. T. Mahan

Açıklama : Deniz hakimiyet teorisinin kurucusu kabul edilen Amerikalı amiral ve stratejist **Alfred Thayer Mahan**’ın en ünlü eseri, 1890 yılında yayımlanan **”Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” (The Influence of Sea Power upon History)** adlı kitaptır.

10. Uluslararası Sistemi; hiyerarşik sistem, güç dengesi sistemi, gevşek iki kutuplu sistem, sıkı iki kutuplu sistem, çok kutuplu sistem olarak 5 farklı alt başlığa ayırarak tanımlayan kişi kimdir?

A) Kalevi J.Holsti
B) Huntington
C) Mc.Celland
D) A.T.Mahan
E) Morton Kaplan

Cevap : A) Kalevi J.Holsti

Açıklama :

11. ABD, Türk Boğazlarından geçirmek istediği diğer savaş gemilerini ne kadar süre önce Türkiye’ye bildirmek zorundadır?

A) 4 Hafta
B) 5 Hafta
C) 3 Hafta
D) 2 Hafta
E) 1 Hafta

Cevap : D) 2 Hafta

Açıklama : Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne göre, Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin (ABD gibi) savaş gemilerini Boğazlardan geçirebilmeleri için Türkiye’ye **15 gün (yaklaşık 2 hafta)** önceden bildirimde bulunmaları zorunludur. Karadeniz’e kıyısı olan devletler için bu süre 8 gündür.

12. I. Milletler Cemiyeti, Birleşmiş Milletler gibi örgütler istikrar sağlayıcı, düzenleyici mekanizmalar; çıkar çatışmaları, güç mücadeleleri ve ayrılıkçı hareketleri bozucu mekanizmalardır.
II. Gevşek iki kutuplu sistemin en önemli özelliği, devletlerin iki blok çevresinde yoğunlaşmış olmasıdır.
III. Sıkı iki kutuplu sistemde bloksuz ve evrensel aktörler yoktur.
IV. Gevşek iki kutuplu sistemde askeri bakımdan blokların birinin güçlenmesi sistemin istikrarını sarsacaktır. Bu sebeple ikinci vuruş gücü önem kazanmaktadır.
Morton A. Kaplan’ın uluslararası sistem tanımlamalarına göre yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) I ve III
C) I, II ve III
D) II, III ve IV
E) I, III ve IV

Cevap : D) II, III ve IV

Açıklama :

13. Aşağıdaki teorisyenlerden hangisi Türk Boğazlarını “Heartland’ın hemen bitişiğinde ve onu çevreleyen iç veya kenar hilal üzerinde” olarak tanımlamaktadır?

A) Ratzel
B) Mackinder
C) Kjellen
D) Spykman
E) Mahan

Cevap : B) Mackinder

Açıklama :

14. 1936 tarihli Montrö antlaşması Boğazlar ile ilgili aşağıdaki hangi düzenlemeyi getirmiştir?

A) Gümrük Birliği sağlanmıştır.
B) Boğazlardan müttefiklere ortak üs verildi.
C) Boğazlar Komisyonu kuruldu.
D) Boğazlar Silahlardan arındırılmıştır.
E) Tüm savaş gemilerinin geçişine izin verildi.

Cevap : C) Boğazlar Komisyonu kuruldu.

Açıklama : *(Not: Sorunun şıklarında bir kavram karmaşası veya hata olma ihtimali yüksektir. Montrö Sözleşmesi’nin en temel özelliği, Lozan’da kurulan Uluslararası Boğazlar Komisyonu’nu **kaldırarak** yetkilerini Türk hükümetine devretmesidir. Şıklarda C şıkkı “Komisyon Kuruldu” dese de, bağlam gereği Komisyon ile ilgili düzenlemenin yapıldığı şık olarak işaretlenmesi beklenir. Benzer şekilde D şıkkı “Silahlardan arındırılmıştır” derken, Montrö aslında Boğazların **yeniden silahlandırılmasına** izin vermiştir. Sınav mantığı içerisinde “Komisyon” maddesi Montrö ile özdeşleşen kurumsal değişikliktir, ancak doğrusu “Kaldırıldı” olmalıdır.)*

15. Deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasında, devletin kara ülkesinin ana rol oynadığını ifade eden ilke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eşit uzaklık
B) Anakaranın uzantısı olma
C) Kıta sahanlığı
D) Coğrafi üstünlük
E) Ada/adaların uzaklığı

Cevap : D) Coğrafi üstünlük

Açıklama :

16. Aşağıdaki ülkelerin hangisinin Karadeniz’e kıyısı yoktur?

A) Ukrayna
B) Romanya
C) Moldova
D) Bulgaristan
E) Rusya

Cevap : C) Moldova

Açıklama : Türkiye, Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan ve Gürcistan Karadeniz’e kıyısı olan (kıyıdaş) devletlerdir. **Moldova** ise bir Karadeniz havzası ülkesi olmasına rağmen, denize doğrudan kıyısı yoktur (Karayla çevrili / Landlocked); Tuna nehri üzerinden Karadeniz’e erişimi vardır ancak sahil şeridi bulunmaz.

17. Montrö Sözleşmesi’ne göre ticaret gemilerinin Türk Boğazlarından geçişi ile ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?

A) Türkiye, kendisini yakın bir savaş tehdidi altında saymakta ise, ticaret gemileri Türkiye’den izin almadan geçebilirler.
B) Ticaret gemileri, barış zamanında geçiş için Türkiye’den izin almak zorundadırlar.
C) Ticaret gemileri, savaş zamanında Türkiye tarafsızsa geçiş için Türkiye’den izin almak zorundadırlar.
D) Ticaret gemileri, barış zamanında ve savaş zamanında Türkiye tarafsızsa, serbest geçiş ve ulaşım hakkına sahiplerdir.
E) Ticaret gemilerinin savaş zamanında hiçbir surette geçişine izin verilmez.

Cevap : D) Ticaret gemileri, barış zamanında ve savaş zamanında Türkiye tarafsızsa, serbest geçiş ve ulaşım hakkına sahiplerdir.

Açıklama : Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin temel prensibi **ticaret gemileri için geçiş serbestisidir**. Barış zamanında, bayrağı ve yükü ne olursa olsun tüm ticaret gemileri gece ve gündüz serbestçe geçebilir. Savaş zamanında ise, eğer Türkiye savaşan taraf değilse (tarafsızsa), ticaret gemileri yine serbest geçiş hakkına sahiptir.

18. Türk Boğazları’nın askerden ve silahtan arındırılmasını düzenleyen anlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1923 tarihli Lozan Antlaşması
B) 1841 tarihli Londra Boğazlar Antlaşması
C) 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi
D) 1856 tarihli Paris Antlaşması
E) 1871 tarihli Londra Antlaşması

Cevap : A) 1923 tarihli Lozan Antlaşması

Açıklama : **1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi**, Boğazların her iki yakasında belirli bir bölgenin **askerden ve silahtan arındırılmasını (demilitarize edilmesini)** ve geçişlerin uluslararası bir komisyon tarafından denetlenmesini hükme bağlamıştır. Bu kısıtlamalar 1936 Montrö Sözleşmesi ile kaldırılmıştır.

19. AB’ye üye olmuş aşağıdaki ülkelerden hangisi ortak para birimi olan avroya katılmamıştır?

A) Almanya
B) İspanya
C) İngiltere
D) Fransa
E) İtalya

Cevap : C) İngiltere

Açıklama : Almanya, Fransa, İtalya ve İspanya, Avrupa Birliği’nin ortak para birimi Euro’yu (Avro) kullanan Euro Bölgesi ülkeleridir. **İngiltere (Birleşik Krallık)** ise AB üyesi olduğu dönemde (Brexit öncesi) Euro Bölgesi’ne katılmamış ve kendi para birimi Sterlin’i kullanmaya devam etmiştir.

20. Türkiye 1974 yılında hangi adımla Türkiye-Yunanistan-Libya hattında fiili olarak kendi kıta sahanlığı üzerinde tasarrufta bulunmuştur?

A) Rodos’un güneyindeki sahada petrol arama ruhsatı vererek
B) Kıbrıs Barış harekâtıyla
C) AB’ye üyelik başvurusu ile
D) Adalet divanına başvurusu ile
E) NATO’nun desteğiyle

Cevap : A) Rodos’un güneyindeki sahada petrol arama ruhsatı vererek

Açıklama : Türkiye, Ege’deki kıta sahanlığı haklarını savunmak amacıyla, Yunanistan’ın itirazlarına rağmen 1973 ve **1974** yıllarında Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na (TPAO) Ege Denizi’nin açıklarında ve **Rodos’un güneyi** gibi tartışmalı alanlarda **petrol arama ruhsatı vermiş** ve Çandarlı gemisi ile sismik araştırmalar yapmıştır. Bu durum Ege Kıta Sahanlığı krizini fiilen başlatmıştır.