Ahlak Felsefesi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Ahlak felsefesi; iyi, kötü, özgürlük, mutluluk ve ödev gibi kavramları sorgular. Bu ders notu, final sınavı sorularından hareketle; Sokrates’ten Kant’a, Helenistik dönemden Alman İdealizmine kadar filozofların etik görüşlerini ve temel ayrımlarını özetlemektedir.

1. İlkçağ ve Helenistik Dönem Ahlakı

• Sokrates ve Entelektüalizm: “Bilgi erdemdir” görüşünü savunur. Kötülük bilgisizlikten kaynaklanır.
• Sofistler: Thrasymakhos gibi sofistler, ahlakın göreli olduğunu ve doğada geçerli tek yasanın “Güç haktır” ilkesi olduğunu savunmuşlardır.
• Hazcı Okullar (Hedonizm):
  • Kireneliler: Anlık ve bedensel hazzı önemser.
  • Epikurosçuluk: Hazzı kabul eder ama asıl amaç bedensel zevkler değil, acının yokluğu (Ataraxia) ve ruhsal dinginliktir.
• Aristoteles Etiği:
  • Mutluluk (Eudaimonia) insanın kendi aklı ve erdemli davranışlarıyla elde edilir; Tanrı’nın inayetiyle değil.
  • Ölçülülük (Altın Orta): Aşırı uçlardan kaçınmaktır.
  • Yönetim Biçimleri: “En iyilerin yönetimi” olan Aristokrasinin yozlaşmış hali Oligarşidir.

2. Modern Felsefe ve Alman İdealizmi

• Immanuel Kant:
  • Rasyonalizm (akıl) ve Empirizm (deney) sentezi yapar.
  • İnsan, akıllı ve özgür bir özne olarak evrensel bir değere sahiptir (araç değil, amaçtır).
  • Ahlaki eylem için ön koşul Özgürlüktür; özgürlük olmadan “Ödev”den söz edilemez.
• Hegel vs. Schopenhauer:
  • Hegel: Evrenin özü “Akıl”dır (Geist). Özgürlük, evrensel aklın/devletin tanınmasıdır.
  • Schopenhauer: Evrenin özü akıl değil, kör ve akıl dışı bir “İrade”dir. Akıl bu iradenin kölesidir.
• G.W. Leibniz:
  • Varlığın temel yapı taşı, bireysel tözler olan Monadlardır.
  • Kötülük anlayışı metafiziksel eksikliktir. “Conatus” (var olma çabası) kavramı Leibniz’e değil, Spinoza’ya aittir.
• J.G. Fichte: İnsanı diğerlerinden ayıran şey, eylemi bir çıkar için değil, “sırf kendisi uğruna yapma” itkisidir.

3. Empirizm ve Diğer Yaklaşımlar

• David Hume: Zihnimizdeki ideler üç ilkeyle birleşir: Andırım (Benzerlik), Bitişiklik ve Neden-Etki.
• John Locke: Ahlaki değerler doğuştan gelmez (Tabula Rasa), deneyimle oluşur. Bu yüzden mutlak ve evrensel değillerdir.
• Friedrich Nietzsche: Evrensel ahlak yasalarını reddeder. Ahlaki değerlerin göreli olduğunu ve “Güç İstenci”nin yaşamın özü olduğunu savunur.
• Pozitivizm: Metafiziği reddeder; bilgi ve ahlak alanında sadece olgusal/deneysel gerçekliğe önem verir.

1. Leibniz’in kötülük anlayışı için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Kötülük sadece haz peşinde koşup akla uygun davranmayarak kişinin özüne uygun hareket etmemesidir.
B) Kötülüğün yalnızca bireysel öznellik bağlamında bir anlamı vardır.
C) Tanrısal planda bir kötülükten söz edilemez.
D) Kötülük kişinin var olma çabası olarak conatus’una uygun davranmamasıdır.
E) Kötülük insani bağlamda irade ya da istenç özgürlüğünden kaynaklanır.

Cevap : D) Kötülük kişinin var olma çabası olarak conatus’una uygun davranmamasıdır.

Açıklama : “Conatus” (var olma çabası) kavramı ve kötülüğün bu çabaya uygun davranmamak olarak tanımlanması Leibniz’den ziyade Spinoza’nın felsefesine aittir. Leibniz kötülüğü metafiziksel eksiklik, fiziksel acı ve ahlaki hata (irade özgürlüğü) olarak sınıflandırır.

2. Sokrates sonrası okullara ve Platon’un ahlak felsefesine ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Stoacılık içinde en yüksek iyi, Epikuros’da olduğu gibi hazdır ve insan bunu doğaya uygun yaşayarak elde edebilir.
B) Platon, hocası Sokrates’i takip ederek evrensel ve zorunlu gerçekliklere ulaşılamayacağını ileri sürüp ahlaki değerlerin göreli ve tikel olduklarını belirtmiştir.
C) Epikuros ve Kireneliler için ahlaki açıdan kişinin öz-denetim sahibi olması ve kendine hâkim olması önemlidir.
D) Epikuros ve Kireneliler için yaşamın en büyük ereği haz olmakla birlikte, Epikuros’daki haz anlayışı olabildiğince haz elde etmekten çok acı yokluğunu hedefler.
E) Kinikler ve Kireneliler için yaşamın en büyük ereği haz olmakla birlikte, Kinikler bedensel, Kireneliler ruhsal hazlara önem verir.

Cevap : D) Epikuros ve Kireneliler için yaşamın en büyük ereği haz olmakla birlikte, Epikuros’daki haz anlayışı olabildiğince haz elde etmekten çok acı yokluğunu hedefler.

Açıklama : Epikuros hazcı (hedonist) bir filozof olsa da, Kirene okulunun aksine bedensel hazlardan ziyade acının yokluğunu (ataraxia) ve ruhsal dinginliği önemser. Kireneliler anlık ve yoğun bedensel hazları ön plana çıkarır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Sofistler arasındaki yaygın ilkelerden biridir?

A) Güç haktır.
B) Doğru ve iyi eş anlamlıdır.
C) Mutluluk için erdemli yaşamak gerekir.
D) Göreli olmayan evrensel ve zorunlu ahlaki değerler vardır.
E) Özgürlük doğal ve bedensel olanın baskılanmasıdır.

Cevap : A) Güç haktır.

Açıklama : Pek çok Sofist (özellikle Thrasymakhos ve Kallikles gibi isimler), ahlakın ve yasaların güçlülerin zayıfları yönetmek için uydurduğu birer araç olduğunu, doğal olanın ise güçlünün haklı olması (“Güç haktır”) olduğunu savunmuşlardır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Schopenhauer ve Hegel arasındaki farklardan biridir?

A) Schopenhauer için özgürlük kişinin kendisini doğanın zorunluluğundan kurtarmasıyken, Hegel için özgürlük kişinin doğada işleyen zorunluluğun bilincine erişip buna göre davranmasıdır.
B) Schopenhauer duyarlılığa ait a priori formlar ve anlama yetisinin a priori kategorileri ile oluşturulan fenomenlerin ötesinde bir şey bilinemeyeceğini söylerken, Hegel fenomenlerin ötesinde aşkın olanın da bilgisinin edinilebileceğini savunur.
C) Schopenhauer ahlaki değerlerin evrensel ilkelere dayandığını savunurken, Hegel ahlaki değerlerin dayandığı evrensel ilkelerin olmadığını ve göreli olduğunu söyler.
D) Schopenhauer, Hegel’den farklı olarak aklın her şeyin özünü belirleyen tözsel güç olduğunu düşünmez. Ona göre aklı kendisine tabi kılan akıl dışı bir irade vardır.
E) Schopenhauer Tanrı’nın doğaya özdeş olduğunu ortaya koyarken, Hegel Tanrı’nın doğaya aşkın olduğunu dile getirir.

Cevap : D) Schopenhauer, Hegel’den farklı olarak aklın her şeyin özünü belirleyen tözsel güç olduğunu düşünmez. Ona göre aklı kendisine tabi kılan akıl dışı bir irade vardır.

Açıklama : Hegel rasyonalisttir ve evrenin özünün akıl (Geist) olduğunu savunur. Schopenhauer ise iradeci (voluntarist) bir bakışla, aklın sadece kör ve akıl dışı bir “Yaşama İradesi”nin hizmetinde olan ikincil bir araç olduğunu ileri sürer.

5. Aşağıdakilerden hangisi Kantçı etiğin temel savlarından biridir?

A) İnsan için iyi, evrendeki düzeni sağlayan tanrısal iradeye katılmaktır.
B) İnsan için özgürlük istediği şekilde davranmak değil zorunlu doğa yasalarına göre davranmaktır.
C) İnsan ancak aklının yolunu izlediğinde ve evrensel hakikatlerin bilgisini edindiğinde haz alabilir.
D) İnsan akıllı ve özgür bir özne olarak her türlü tikel ve bireysel ilginin ötesinde evrensel bir değer taşır.
E) Tanrısal anlamda bir kötülükten söz edilemez ve bu bağlamda kötülüğün gerçek bir varlığı yoktur.

Cevap : D) İnsan akıllı ve özgür bir özne olarak her türlü tikel ve bireysel ilginin ötesinde evrensel bir değer taşır.

Açıklama : Kant’ın ahlak felsefesinde insan, akıl sahibi bir varlık olarak “amaç”tır; asla bir araç olarak kullanılamaz. İnsan özgür ve akıllı bir özne olduğu için evrensel bir onura ve değere sahiptir.

6. Nietzche’nin ahlak anlayışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Nietzsche’ye göre güç istenci yaşamın özünü oluşturur ve güç haktır ilkesi efendi ahlakının temelidir.
B) Nietzsche, ahlaki değerlerimizin göreli olmadığını, dayandıkları evrensel ilkelerin olduğunu savunur.
C) Nietzsche, bütün insanları bağlayacak evrensel bir ahlak düşüncesine karşı eleştirel bir yaklaşım içindedir.
D) Nietzsche, Sokratik-Platonik geleneğin rasyonalizm ve idealizm temelli evrensel ahlak anlayışını eleştirir.
E) Nietzsche, ahlakın bireyin toplumun çıkarları doğrultusunda yontulup biçilmesi olduğunu söyler.

Cevap : B) Nietzsche, ahlaki değerlerimizin göreli olmadığını, dayandıkları evrensel ilkelerin olduğunu savunur.

Açıklama : Nietzsche felsefesinde ahlakın evrensel ilkeleri yoktur. O, perspektivizmi savunur ve mevcut ahlaki değerlerin tarihsel ve kültürel birer kurgu olduğunu söyler. Değerleri tamamen göreli bulur.

7. Sokrates’in “Bilgi erdemdir.” görüşü ahlak felsefesi bağlamında hangi yaklaşım tarzına işaret etmektedir?

A) Empirizm
B) Entellektüalizm
C) İdealizm
D) Rasyonalizm
E) Materyalizm

Cevap : B) Entellektüalizm

Açıklama : Sokrates’in ahlak anlayışı “Etik Entelektüalizm” olarak bilinir. Bu görüşe göre, kimse bilerek kötülük yapmaz; kötülük bir bilgi eksikliğidir. Erdem ancak bilgiyle (akılla) elde edilebilir.

8. Aquinas’a göre insanın ahlaksal açıdan iyiyi isteyip gerçekleştirmesi aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?

A) Özüne, aklına ve imanına uygun davranmasına bağlıdır.
B) En yüksek iyi olarak hazzı izlemesine bağlıdır.
C) Yalnızca Kilise otoritesine uymaya bağlıdır.
D) Kendi sonlu gerçekliğini kavramasına bağlıdır.
E) Tanrı’nın inayetine bağlıdır.

Cevap : A) Özüne, aklına ve imanına uygun davranmasına bağlıdır.

Açıklama :

9. Hume’un ortaya koyduğu üç temel çağrışım ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Andırım İlkesi, Bitişiklik İlkesi, Neden-etki İdesi
B) Andırım İlkesi, Bitişiklik İlkesi, Özdeşlik İlkesi
C) Basitlik İlkesi, Devamlılık İlkesi, Özdeşlik İlkesi
D) Andırım İlkesi, Devamlılık İlkesi, Neden-Etki İdesi
E) Bitişiklik İlkesi, Çelişki İlkesi, Özdeşlik İlkesi

Cevap : A) Andırım İlkesi, Bitişiklik İlkesi, Neden-etki İdesi

Açıklama : David Hume’a göre zihnimizdeki ideler üç ana ilkeye göre birbirine bağlanır: Benzerlik (Andırım), Zaman ve Mekanda Yakınlık (Bitişiklik) ve Neden-Sonuç (Causality) ilişkisi.

10. Bilgi ve ahlak alanında empirik ve olgusal gerçekliğe önem verilmesinin en tipik örneği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pozitivizm
B) Formalizm
C) Entellektüalizm
D) İdealizm
E) Rasyonalizm

Cevap : A) Pozitivizm

Açıklama : Pozitivizm, sadece deneye dayalı, olgusal ve doğrulanabilir bilgiyi gerçek kabul eden; metafiziği dışlayan ve etik alanında da olgusal/sosyolojik verilere dayanan yaklaşımdır.

11. Kant’ın rasyonalist ve empirist felsefeye yaklaşımına dair aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Kant felsefi sisteminde rasyonalizmin duyulara dayalı bilgi anlayışı ile empiristlerin akla dayalı bilgi anlayışının bir sentezini sunar.
B) Kant felsefi ilke ve doğruluklara ne rasyonalistlerin yaptığı gibi sadece akılsal düşünüş aracılığıyla ne de empiristlerin yaptığı gibi sadece empirik deneyimi oluşturan algı içerikleri aracılığıyla ulaşılabileceğini düşünür.
C) Kant bilgi anlayışında empirist felsefenin görüşünü benimser ve bilginin kaynağının yalnızca duyu algıları olduğunu savunur.
D) Kant da felsefesinde tıpkı rasyonalist filozoflar gibi akla dayalı evrensel ve zorunlu ilke ve kuralları temellendirmeye çalışır ve empirist filozofların deneye dayalı bilgi anlayışını tamamen reddeder.
E) Kant’ın felsefesi Hume’un felsefi görüşünü devam ettirir ve gerçekte hiçbir evrensel ve zorunlu hakikatin olmadığını ileri sürer.

Cevap : B) Kant felsefi ilke ve doğruluklara ne rasyonalistlerin yaptığı gibi sadece akılsal düşünüş aracılığıyla ne de empiristlerin yaptığı gibi sadece empirik deneyimi oluşturan algı içerikleri aracılığıyla ulaşılabileceğini düşünür.

Açıklama : Kant, akıl ve duyuyu sentezleyerek; “İçeriksiz düşünceler boş, kavramsız algılar kördür” diyerek bilginin her iki kaynağın birleşimiyle mümkün olduğunu savunmuştur.

12. Aşağıda verilen iyi ve yozlaşmış yönetim biçimi eşleşmelerinden hangisi doğrudur?

A) Anayasal hükümet-Oligarşi
B) Aristokrasi-Oligarşi
C) Aristokrasi-Demokrasi
D) Monarşi-Aristokrasi
E) Oligarşi-Tiranlık

Cevap : B) Aristokrasi-Oligarşi

Açıklama : Aristoteles’in sınıflandırmasında Aristokrasi “en iyilerin yönetimi” iken, bu yönetimin yozlaşmış hali “çıkar gruplarının yönetimi” olan Oligarşi’dir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Duns Scotus için söylenemez?

A) Hiçbir inanç ve otorite akla uygun olmadığı sürece kabul edilemez.
B) Ahlaki olarak insan yaşamını belirleyen şey özgür iradedir.
C) Duns Scotus’a göre en yüksek otorite ve hakikat ölçütü kilise otoritesidir.
D) İnsan iyi ve kötü davranışlarının gerçek öznesi ve sorumlusudur.
E) Asıl birincil anlamda var olan bireysel varlıklardır.

Cevap : C) Duns Scotus’a göre en yüksek otorite ve hakikat ölçütü kilise otoritesidir.

Açıklama :

14. Locke’ın etik anlayışıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Ahlaki değerler doğuştan değildir ve deneyim sonucu ortaya çıkar.
B) Eşitlik ve özgürlük insan olmanın iki temel belirlenimidir.
C) Ahlaki ve politik normların hepsi evrensel ve mutlaktır.
D) Ahlaki değerler tikel ve göreli bir tarihsel seyir içinde şekillenir.
E) Toplumsal yasa ve kurallar bireylerin kabul ettiği bir sözleşmeye dayanır.

Cevap : C) Ahlaki ve politik normların hepsi evrensel ve mutlaktır.

Açıklama : Locke empiristtir. Ahlaki değerlerin doğuştan olmadığını, deneyim ve toplum sözleşmesiyle geliştiğini savunur. Bu yüzden bu değerlerin katı, mutlak ve aşkın olduğunu ileri sürmez.

15. Aşağıda Aristoteles’in etiğine ilişkin verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Ölçülü davranış Aristoteles etiğinin önemli kavramlarındandır. Ölçülülük aşırı uçlarda dolaşmamaktır.
B) Hem pratik erdem hem de dianoetik erdemler insan için mutluluğu hedefler.
C) Aristoteles’in etik anlayışında insanın mutluluğa ulaşması sadece Tanrı’nın inayetiyle mümkündür.
D) Aristoteles insanın ahlaki davranışlarını akılsal düşünme yetisi üzerinden kavramaya ve kurgulamaya çalışır.
E) Adalet, etik ve politikanın ortak noktasıdır.

Cevap : C) Aristoteles’in etik anlayışında insanın mutluluğa ulaşması sadece Tanrı’nın inayetiyle mümkündür.

Açıklama : Aristoteles, mutluluğu (Eudaimonia) insanın kendi akılsal çabası ve ölçülü yaşayarak kazandığı erdemler yoluyla ulaşabileceği dünyevi bir amaç olarak görür. İnayet kavramı Ortaçağ Hıristiyan felsefesine aittir.

16. Aşağıdaki kavramlardan hangisi için özgürlük ön koşuldur?

A) İyi
B) Nesnellik
C) Ödev
D) Gerçeklik
E) Duyum

Cevap : C) Ödev

Açıklama : Kant’ın felsefesinde “ödev”, ancak özgür bir iradenin ürünü olduğunda ahlaki değer taşır. Bir eylemin ödev bilinciyle yapılabilmesi için kişinin o eylemi seçme özgürlüğüne sahip olması gerekir.

17. “İnsan bilgisinin kaynağının akıl olduğunu söyleyen bir filozof, insanın ahlaki davranışlarının kaynağını da akılda bulacaktır.” cümlesi ile ahlak felsefesinin ilişkili kılındığı bir diğer felsefe disiplini aşağıdakilerden hangisidir?

A) Varlık felsefesi
B) Mantık
C) Doğa felsefesi
D) Sanat felsefesi
E) Bilgi felsefesi

Cevap : E) Bilgi felsefesi

Açıklama : Cümle doğrudan bilginin kaynağı (Epistemoloji / Bilgi Felsefesi) ile ahlak arasındaki tutarlılığı ve bağı anlatmaktadır.

18. Fichte için insanı diğer canlılardan ayıran ve onun ahlaksal doğasını oluşturan temel şey aşağıdakilerden hangisidir?

A) Duygu sahibi bir varlık olmasıdır.
B) Akıl yoluyla evrensel hakikatlerin bilgisine ulaşabilmesidir.
C) Sorumluluk sahibi bir varlık olması ve vicdanına göre hareket etmesidir.
D) Doğadaki zorunluluğun bilincine varıp hareketlerini buna uygun kılmaktır.
E) Bazı eylemleri sırf kendileri uğruna yapmaya yönelik itkiye sahip olmasıdır.

Cevap : E) Bazı eylemleri sırf kendileri uğruna yapmaya yönelik itkiye sahip olmasıdır.

Açıklama : Fichte felsefesinde “Ben”, saf bir etkinliktir. İnsan, kendi varlığını eylem yoluyla ortaya koyan ve ahlaki eylemi bir çıkar gözetmeksizin, kendi uğruna yapma itkisine sahip bir varlıktır.

19. Hegel için gerçek özgürlüğün koşulu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tüm dünyaya aşkın olup her şeyin ereksel nedeni olan Tanrının bilgisine erişmektir.
B) Gerçek özgürlük ancak soyut evrensellerin bilinciyle gerçekleşebilir.
C) Soyut ahlak ilkeleri içerisinde kişinin kendi var oluşunu belirleme çabasıdır.
D) Bilgimizin erişebileceği sınırları bilip buna göre davranmaktır.
E) İradede cisimleşen evrensel ilkenin tanınmasıdır.

Cevap : E) İradede cisimleşen evrensel ilkenin tanınmasıdır.

Açıklama : Hegel’e göre özgürlük, öznel iradenin evrensel akıl (Geist) ile birleşmesi ve toplumsal kurumlarda (aile, devlet) somutlaşan ahlaki düzenin tanınmasıyla mümkündür.

20. Leibniz felsefesinin ayırt edici özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadece bir tasarı olduğundan hareketle tözün var olmadığı savı
B) Ruh ve maddenin, tek töz olan monadın öz nitelikleri olduğu savı
C) Tanrı ve doğanın özdeş olduğu ve ayrı bir doğrulukları olmadığı savı
D) Evrensellerin dışsal bir gerçekliklerinin olmadığı ve sadece birer ad oldukları savı
E) Bireysel olanın tözsel ve belirleyici olduğu savı

Cevap : E) Bireysel olanın tözsel ve belirleyici olduğu savı

Açıklama : Leibniz’in “Monad” felsefesi, her bir monadın kendine özgü, bölünemez ve bağımsız bir töz olduğunu (bireycilik) savunur. Bu bireysel tözler evrenin temel yapı taşlarıdır.