Radyasyonla Çalışmalarda İş Sağlığı Ve Güvenliği 2025 2026 Vize Soruları

Giriş

Radyasyon güvenliği; nükleer fizik temellerinden yasal mevzuatlara, doz hesaplamalarından zırhlama tekniklerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu özet, 2025 vize sorularından hareketle ALARA prensibi, radyasyon türleri ve korunma yöntemlerini ele almaktadır.

1. Radyasyon Fiziği ve Temel Kuvvetler

• Radyoaktivite: Kararsız atom çekirdeklerinin kararlı hale geçmek için enerji ve parçacık yaymasıdır. Bu süreçte atomun proton/nötron dengesi “Sihirli Sayılar” (2, 8, 20, 28, 50, 82, 126) ile ifade edilen kararlılık kuşağına ulaşmaya çalışır.
• Doğadaki Temel Kuvvetler: Güçlü Nükleer, Zayıf Nükleer, Elektromanyetik ve Kütle Çekim kuvvetleridir. Sürtünme kuvveti temel bir kuvvet değildir.

2. Radyasyon Türleri ve Zırhlama

Zırhlama stratejisi radyasyonun türüne göre belirlenir:

• Alfa: Bir kağıt parçasıyla durdurulabilir.
• Beta: İnce alüminyum levha ile durdurulabilir.
• Gama: Yüksek giriciliğe sahiptir; kurşun veya beton gerekir. Kağıt ile durdurulamaz.
• Nötron: Yüksüz oldukları için doğrudan ölçülemezler ve su, parafin, beton gibi hidrojen zengini maddelerle zırhlanırlar.

3. Radyasyon Güvenliği ve ALARA Prensibi

• ALARA (As Low As Reasonably Achievable): Radyasyon dozunun sosyal ve ekonomik faktörler gözetilerek “Mümkün Olan En Düşük” seviyede tutulması prensibidir.
• Yasal Sınırlar: Yıllık doz sınırlarını belirleyen uluslararası kuruluş ICRP (Uluslararası Radyolojik Korunma Komisyonu)’dir.
• Birimler: Soğurulmuş doz için Gray (Gy), biyolojik etki (eşdeğer doz) için Sievert (Sv) kullanılır.

4. Radyasyonun Biyolojik Etkileri ve Uygulama Alanları

• DNA Hasarı: İyonize radyasyon DNA’da kırılmalara ve baz değişimlerine yol açar; protein sentezini artırmaz, aksine bozar.
• Uygulama Alanları: Gıda sterilizasyonu, tohum ıslahı (tarım), yaş tayini (sanat) ve kanser tedavisi (tıbbi-radyoterapi) yaygın kullanım alanlarıdır. Organik tarım ise nükleer teknoloji içermez.

1. Aşağıdakilerden hangisi nükleer teknolojinin tarım ve gıda sektöründe uygulanılan bir alanı değildir?

A) Gıdaların raf ömrünün uzatılması
B) Gıda sterilizasyonu
C) Tohum Islahı
D) Organik tarım
E) Böceklerle müdahale

Cevap : D) Organik tarım

Açıklama : Nükleer teknoloji gıdaların ışınlanarak raf ömrünün uzatılmasında, sterilizasyonda, tohumların mutasyonla ıslah edilmesinde ve Kısır Böcek Tekniği (SIT) ile zararlılarla mücadelede kullanılır. Ancak “Organik Tarım”, kimyasal ve nükleer girdilerin kullanılmadığı doğal bir üretim yöntemidir, nükleer teknolojinin bir uygulama alanı değildir.

2. İyonize radyasyonun DNA üzerinde aşağıdaki türlerden hangisi üzerinde bir etkisi bulunmaz?

A) Zincir kopması
B) Protein sentezi artışı
C) Baz değişimi
D) Kromozom kırılması
E) Çapraz bağ oluşumu

Cevap : B) Protein sentezi artışı

Açıklama : İyonize radyasyon DNA üzerinde zincir kırılmaları, baz değişimleri, kromozom hasarları ve çapraz bağ oluşumları gibi yıkıcı etkilere neden olur. Protein sentezini artırmak bir yana, genellikle hücresel fonksiyonları bozarak sentezi aksatır veya hatalı protein üretimine neden olur.

3. Aşağıdakilerden hangisi sanatta nükleer teknolojinin uygulama alanlarından biri değildir?

A) Eserlere zarar veren böceklerin sterilizasyonun yapılması
B) Eserlerin yaş tespitinin yapılması
C) Eserlerin dijital parmak izinin çıkarılması
D) Sanatçının parmak izinin çıkarılması
E) Eserin sağlamlaştırılması

Cevap : D) Sanatçının parmak izinin çıkarılması

Açıklama : Sanat eserlerinde nükleer teknikler; karbon-14 ile yaş tayini, gama ışınları ile dezenfeksiyon/sterilizasyon, polimerizasyon ile sağlamlaştırma ve içerik analizi (kimyasal parmak izi) için kullanılır. Ancak “sanatçının parmak izinin çıkarılması” adli bir süreçtir ve sanat konservasyonunda nükleer teknolojinin rutin bir uygulaması değildir.

4. Yıllık alınabilecek maksimum radyasyon dozunun üst sınırını aşağıdaki kuruluşlardan hangisi belirler?

A) OECD
B) WHO
C) UNICEF
D) NATO
E) ICRP

Cevap : E) ICRP

Açıklama : Uluslararası Radyolojik Korunma Komisyonu (ICRP – International Commission on Radiological Protection), radyasyon güvenliği standartlarını ve doz sınırlarını belirleyen temel uluslararası kuruluştur.

5. İyonize radyasyonun ilerlediği yolun birim uzaklık başına neden olduğu enerji salınımına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) KERMA
B) Röntgen
C) X-ışını
D) Lineer Enerji Transferi
E) Alfa Radyasyonu

Cevap : D) Lineer Enerji Transferi

Açıklama : Lineer Enerji Transferi (LET), yüklü parçacıkların veya radyasyonun madde içinden geçerken birim yol uzunluğu başına ortama aktardığı enerjiyi ifade eder.

6. Aşağıdakilerin hangisi radyasyonun endüstriyel uygulamalarından biri değildir?

A) Emniyet sektörü
B) Gıda ışınlaması
C) Yoğunluk ve nem ölçümü
D) Radyoterapi
E) Tahribatsız muayene (NDT)

Cevap : D) Radyoterapi

Açıklama : Emniyet (x-ray), gıda ışınlama, ölçüm ve tahribatsız muayene endüstriyel alanlardır. Radyoterapi ise radyasyonun kanser tedavisinde kullanıldığı “tıbbi” bir uygulamadır.

7. ALARA prensibine göre aşağıdakilerden hangisi önerilmektedir?

A) Radyasyon dozunun sıkça artırılması
B) Radyasyonla çalışırken koruyucu önlemlerin azaltılması
C) Radyasyon dozunun makul seviyede tutulması
D) Radyasyonla çalışan personelin eğitim almadan işe başlaması
E) Radyasyonun sadece tıbbi uygulamalarda kullanılması

Cevap : C) Radyasyon dozunun makul seviyede tutulması

Açıklama : ALARA (As Low As Reasonably Achievable), radyasyon dozlarının sosyal ve ekonomik faktörler göz önünde bulundurularak “mümkün olan en düşük makul seviyede” tutulmasını öneren temel güvenlik prensibidir.

8. ALARA (As Low As Reasonably Achievable) hangi anlama gelmektedir?

A) Mümkün olan en düşük radyasyon dozu
B) Doz limitlerinde radyasyon dozu
C) Kişisel radyasyon dozu
D) Doz limitlerinin üzerinde radyasyon dozu
E) Sıfır radyasyon dozu

Cevap : A) Mümkün olan en düşük radyasyon dozu

Açıklama : ALARA, “Makul Olarak Erişilebilir En Düşük Düzey” anlamına gelir ve radyasyon korunmasında maruz kalınan dozun mümkün olduğunca minimize edilmesini hedefler.

9. Aşağıdakilerden hangisi yapay kaynaklı radyasyona örnek değildir?

A) Paratonerler
B) Kömürün yakılması
C) Akciğer filmi
D) Nükleer güç santrali
E) Radon gazı

Cevap : E) Radon gazı

Açıklama : Radon gazı, yer kabuğundaki uranyumun doğal bozunması sonucu oluşan ve evlerimize sızabilen tamamen “doğal” bir radyasyon kaynağıdır. Diğerleri ise insan faaliyeti sonucu oluşan veya kullanılan yapay kaynaklardır.

10. Aşağıdakilerden hangisi doğada bulunan dört temel kuvvetten biri değildir?

A) Sürtünme Kuvveti
B) Güçlü Nükleer Kuvvet
C) Kütle Çekim Kuvveti
D) Zayıf Nükleer Kuvvet
E) Elektromanyetik Kuvvet

Cevap : A) Sürtünme Kuvveti

Açıklama : Doğadaki dört temel kuvvet: Güçlü Nükleer Kuvvet, Zayıf Nükleer Kuvvet, Elektromanyetik Kuvvet ve Kütle Çekim Kuvvetidir. Sürtünme kuvveti temel bir kuvvet değil, elektromanyetik etkileşimlerin makroskobik bir sonucudur.

11. Aşağıdaki ifadelerden hangisi radyasyon kaynaklarının özelliği açısından yanlıştır?

A) Beta radyasyonunu ince bir alüminyum plaka ile durdurmak mümkündür.
B) Gamalar için en iyi zırhlama malzemesi kâğıttır.
C) Bir çekirdek bir alfa veya beta parçacığı çıkardıktan sonra genelde nükleer olarak kararlı duruma ulaşamaz
D) Alfa radyasyonunu bir kağıt ile durdurmak mümkündür.
E) Nötronlar için en iyi zırhlama mekanizması su, beton, parafin gibi atom çekirdeği yönünden zengin maddelerdir.

Cevap : B) Gamalar için en iyi zırhlama malzemesi kâğıttır.

Açıklama : Gama ışınları çok yüksek giriciliğe sahiptir ve kağıttan kolayca geçerler. Gama ışınlarını durdurmak veya zayıflatmak için kurşun, beton veya çelik gibi yoğun malzemeler gerekir. Kağıt sadece Alfa parçacıklarını durdurabilir.

12. X-Işınları ve Gama Işınları için kullanılan birimler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sv ve Gy
B) Bq
C) Gy ve Bq
D) Rem ve Gray
E) Sv

Cevap : A) Sv ve Gy

Açıklama : İyonlaştırıcı radyasyonun (X ve Gama ışınları dahil) doz ölçümlerinde soğurulmuş doz için Gray (Gy) ve eşdeğer doz (biyolojik etki) için Sievert (Sv) birimleri kullanılır.

13. İyonize radyasyonun ilerlediği yolun birim uzaklık başına neden olduğu enerji salınımına ne ad verilir?

A) KERMA
B) Röntgen
C) Lineer Enerji Transferi
D) X-Işını
E) Alfa Radyasyonu

Cevap : C) Lineer Enerji Transferi

Açıklama : Soru 5 ile aynı tanımı sormaktadır. Radyasyonun birim yol boyunca aktardığı enerjiye Lineer Enerji Transferi (LET) denir.

14. Aşağıdaki radyasyon tiplerinden hangisini doğrudan ölçmek mümkün değildir?

A) Beta
B) X-Işını
C) Nötron
D) Alfa
E) Gama

Cevap : C) Nötron

Açıklama : Nötronlar yüksüz parçacıklardır ve madde ile doğrudan iyonizasyon etkileşimi yapmazlar. Bu nedenle dedektörlerde doğrudan sinyal oluşturamazlar; ancak başka atom çekirdekleriyle etkileşime girerek ikincil yüklü parçacıklar oluşturmaları yoluyla dolaylı olarak ölçülebilirler.

15. Ortam radyasyon doz hızının olduğu bir yerde 5 saat kalındığında kaç mSv doza maruz kalınır?

A) 0.01 mSv
B) 10 mSv
C) 0.1 mSv
D) 1 mSv
E) 0.001 mSv

Cevap : C) 0.1 mSv

Açıklama : Toplam maruziyet = Doz Hızı x Süre = .
Dönüşüm: (Yaklaşık olarak 1 R = 1 rem = 10 mSv kabulüyle).
eder.

16. Radyoaktivite tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yüksek enerjili X ışınlarının fotonu ile karbon atomunun serbest elektronunun çarpıştırılması sonucu elektronun ve fotonun saçılmasıdır.
B) Kararsız atom çekirdeklerinin daha kararlı hale geçmek için çekirdek dışına radyasyon yayınlamasıdır.
C) Atomun yörünge elektronlarından birinin koparılmasıdır,
D) Yüksek hızlı elektronların madde ile etkileşerek x ışım oluşturmasıdır.
E) Çekirdeğin enerji açığa çıkararak iki farklı atoma bölünmesidir.

Cevap : B) Kararsız atom çekirdeklerinin daha kararlı hale geçmek için çekirdek dışına radyasyon yayınlamasıdır.

Açıklama : Radyoaktivite, kararsız yapıdaki atom çekirdeklerinin kendiliğinden parçalanarak veya bozunarak kararlı hale geçmeye çalışırken enerji ve parçacık (radyasyon) yayması olayıdır.

17. Radyasyonla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Güneşten gelen radyasyonun bir kısmı canlılar için faydalıdır.
B) İnsan sağlığına zararlıdır.
C) Dalga tipinde olan radyasyonlar “foton” adı verilen kuantalanmış (kesikli) dalgapaketçikleri şeklinde yayılırlar.
D) Radyasyon, ortamda yol alan enerjinin bir noktadan başka bir noktaya taşınmasıdır.
E) Tüm radyasyon tipleri insan sağlığına zararlıdır.

Cevap : E) Tüm radyasyon tipleri insan sağlığına zararlıdır.

Açıklama : Radyasyon geniş bir spektrumu kapsar. İyonlaştırıcı olmayan radyasyonun (örneğin görünür ışık, radyo dalgaları) makul seviyeleri insan sağlığına doğrudan zararlı değildir. Hatta güneş ışığı (UV) D vitamini sentezi için gereklidir. Bu nedenle “tüm radyasyon tipleri zararlıdır” ifadesi yanlıştır.

18. Geçmişten günümüze dünya çapında yaşanan nükleer santral kazası sayısı kaçtır?

A) 4
B) 5
C) 3
D) 7
E) 6

Cevap : A) 4

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisi elektromanyetik dalganın özelliklerinden biri değildir?

A) Elektromanyetik dalgalar, dalga boylarına göre sınıflandırılırlar.
B) Elektromanyetik dalgalar ortama ihtiyaç duyarlar.
C) Polarize edilebilirler.
D) Enine dalgalardır.
E) Yüksüz oldukları için elektrik ve manyetik alandan etkilenmezler.

Cevap : B) Elektromanyetik dalgalar ortama ihtiyaç duyarlar.

Açıklama : Elektromanyetik dalgaların (ışık, x-ışını, gama vb.) yayılmak için maddesel bir ortama ihtiyaçları yoktur; boşlukta da yayılabilirler (Güneş ışığının Dünya’ya ulaşması gibi).

20. Proton ve nötron sayısı aşağıdakilerden hangisi gibi olan çekirdekler özel olarak kararlı ve yüksek kararlılığa sahiptir?

A) 3, 5, 22, 28, 52, 80, 125
B) 2, 10, 20, 28, 50, 80, 126
C) 2, 8, 20, 27, 50, 81, 126
D) 2, 8, 20, 28, 50, 81, 126
E) 2, 8, 20, 28, 50, 82,126

Cevap : E) 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126

Açıklama : Nükleer fizikte “Sihirli Sayılar” olarak bilinen bu rakamlar (2, 8, 20, 28, 50, 82, 126), çekirdek kabuklarının tam dolu olduğu ve çekirdeğin ekstra kararlı olduğu proton veya nötron sayılarını ifade eder.