Klimatoloji (Atmosfer ve Sıcaklık) 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Klimatoloji; atmosfer olaylarının uzun süreli ortalamalarını, iklim elemanlarını ve yeryüzündeki dağılışlarını inceleyen bilim dalıdır. Bu çalışma notları, 2024-2025 Bütünleme sınavı kapsamında yer alan sıcaklık ölçümleri, atmosfer katmanları, radyasyon dengesi ve iklimsel olayları özetlemektedir.

1. Sıcaklık ve Ölçüm Standartları

• Sıcaklık ve Isı Farkı: Isı bir enerji türüdür (potansiyel güç), sıcaklık ise bu enerjinin ölçülebilir etkisidir. Aralarında doğru orantı vardır.
• Hava Sıcaklığı Ölçümü: Termometreler doğrudan güneş ışığından etkilenmemelidir. Bu yüzden ölçümler, hava akımına izin veren, gölgede ve siperlikli (Stevenson ekranı) kutularda yapılır.
• Toprak Sıcaklığı: Standart meteorolojik ölçümler 5, 10, 20, 50 ve 100 cm derinliklerde yapılır.
• Sıcaklık Ölçekleri: Dünyada yaygın olarak Santigrat (°C) kullanılırken, Amerika Birleşik Devletleri Fahrenhayt (°F) kullanmaktadır.

2. Atmosfer ve Radyasyon Dengesi

• Karşı Radyasyon: Atmosferdeki sera gazları, yerden yansıyan uzun dalgalı radyasyonu tutar ve bir kısmını tekrar yere yansıtır. Bu “karşı radyasyon”, Dünya’nın ısı dengesini korur.
• Diffüz Radyasyon: Atmosferde saçılan dolaylı güneş ışığıdır. Özellikle yüksek enlemlerde ve bulutlu havalarda yeryüzüne ulaşan enerjinin büyük kısmı diffüzdür.
• Troposfer: Atmosferin en alt katmanıdır ve hava olaylarının gerçekleştiği yerdir. Kalınlığı Ekvator’da fazla, Kutuplarda azdır (enleme göre değişir).

3. Sıcaklık Dağılışını Etkileyen Faktörler

• Karasallık ve Denizellik (Iğdır vs İzmir): Denizel iklimlerde (İzmir) nem sıcaklık farklarını dengelerken, karasal iklimlerde (Iğdır) nem azlığı nedeniyle yıllık sıcaklık farkı (amplitüd) çok daha fazladır.
• Bakı Etkisi: Dağların güneşe dönük yamaçları (Kuzey Yarım Küre’de güney yamaçlar) daha sıcak olur.
• Isı Birikimi: Güneş en dik açıyla öğlen gelse de, günün en sıcak saati ısı birikimi nedeniyle öğleden sonradır (14:00 civarı). Benzer şekilde en sıcak aylar Temmuz-Ağustos olur.
• İndirgenmiş Sıcaklık: Yükseltinin etkisini yok sayarak, bir yerin deniz seviyesinde (0 m) olduğu varsayılarak hesaplanan sıcaklıktır.

4. Okyanus Hareketleri ve Özel İklim Olayları

• Termohalin Dolaşımı: Okyanus sularının sıcaklık ve tuzluluk (yoğunluk) farklarından kaynaklanan küresel derin deniz akıntılarıdır.
• El Niño: Doğu Pasifik’te (Peru kıyıları) yüzey sularının ısınmasıyla oluşur. Bu durum Peru’da şiddetli yağışlara neden olur.
• Yüzey Akıntıları: Rüzgarların sürtünme etkisiyle oluşan akıntılar, okyanusun sadece üst tabakasını (ilk birkaç yüz metre) etkiler.

5. Dünya’nın Hareketleri

• Afel (Günöte): Dünya’nın Güneş’e en uzak olduğu konumdur ve yaklaşık 4 Temmuz tarihinde gerçekleşir.
• Günlük Hareket: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü, gece-gündüz oluşumuna ve günlük sıcaklık farklarına neden olur.
• Maksimum Açı: Dönenceler arasındaki tropikal kuşak, güneş ışınlarını yılda iki kez 90° (dik açı) ile alır.

1. Iğdır ve İzmir’in sıcaklık özellikleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Iğdır’ın yıllık sıcaklık ortalaması İzmir’den daha yüksektir.
B) İzmir’de yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark Iğdır’dan daha fazladır.
C) Iğdır’da en soğuk ay Şubat, İzmir’de ise Ocak ayıdır.
D) Iğdır’da yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark İzmir’den daha fazladır.
E) İzmir ve Iğdır’ın sıcaklık özellikleri birbirine çok benzerdir.

Cevap : D) Iğdır’da yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark İzmir’den daha fazladır.

Açıklama : İzmir denizel bir iklime sahipken Iğdır karasal bir iklime sahiptir. Karasallık, nemin azlığı nedeniyle ısınma ve soğumanın şiddetli olmasına yol açar; bu da yıllık sıcaklık farkının (amplitüd) karasal bölgelerde daha fazla olmasına neden olur.

2. Toprak sıcaklığı ölçümleri hangi derinliklerde yapılır?

A) 5, 10, 15 ve 20 cm
B) 10, 20, 50 ve 100 cm
C) 20, 40, 60 ve 80 cm
D) 10, 20, 30 ve 40 cm
E) 30, 60, 90 ve 120 cm

Cevap : B) 10, 20, 50 ve 100 cm

Açıklama : Meteorolojik standartlarda toprak sıcaklığı ölçümleri genellikle 5, 10, 20, 50 ve 100 cm derinliklerdeki geotermometreler ile yapılır.

3. Meteorolojik rasat parklarında sıcaklık ölçümleri nasıl yapılır?

A) Açık alanlarda
B) Kapalı, siperlikli yerlerde
C) Kapalı binalarda
D) Su altında
E) Yer altında

Cevap : B) Kapalı, siperlikli yerlerde

Açıklama : Havanın gerçek sıcaklığını ölçmek için termometrenin doğrudan güneş ışığına ve yağışa maruz kalmaması gerekir. Bu nedenle ölçümler, hava akımına izin veren panjurlu “siperlikler” (Stevenson ekranı) içinde yapılır.

4. El Niño olayı sırasında Peru kıyılarında ne gibi bir değişiklik gözlenir?

A) Yüzey suyu sıcaklığında düşüş
B) Yüzey suyu sıcaklığında artış ve şiddetli yağışlar
C) Şiddetli kuraklık
D) Rüzgâr hızında artış
E) Balık popülasyonlarında artış

Cevap : B) Yüzey suyu sıcaklığında artış ve şiddetli yağışlar

Açıklama : El Niño, Doğu Pasifik’te (Güney Amerika kıyıları) okyanus yüzey sularının ısınması olayıdır. Bu ısınma, Peru kıyılarında alçak basınç şartları oluşturarak bol ve şiddetli yağışlara neden olur.

5. Aşağıdaki tarihlerin hangisinde dünyamız afel noktasındadır?

A) 4 Temmuz
B) 23 Eylül
C) 21 Aralık
D) 3 Ocak
E) 21 Mart

Cevap : A) 4 Temmuz

Açıklama : Dünya’nın yörüngesi elips şeklindedir. Güneş’e en uzak olduğu konuma “Afel” (Günöte) denir ve bu durum yaklaşık olarak 4 Temmuz tarihinde gerçekleşir.

6. Atmosferin karşı radyasyonu nedir?

A) Güneş’ten gelen ultraviyole ışınlar
B) Yerden atmosfere yansıyan ışınlar
C) Ay’dan yansıyan ışınlar
D) Ozon tabakasından yansıyan ışınlar
E) Atmosferin emdiği ve tekrar yere yansıttığı ışınlar

Cevap : E) Atmosferin emdiği ve tekrar yere yansıttığı ışınlar

Açıklama : Atmosferdeki sera gazları, yerden yansıyan uzun dalgalı radyasyonu tutar ve bir kısmını tekrar yeryüzüne gönderir. Buna “karşı radyasyon” denir ve Dünya’nın ısı dengesi (sera etkisi) için hayati öneme sahiptir.

7. Okyanusların aşağıda verilen hangi hareketi sadece üst okyanus tabakasında birkaç yüz metreyi etkiler?

A) Derin okyanus akıntıları
B) Sıcaklık ve tuzluluk farklarından kaynaklanan hareket
C) Gelgit hareketleri
D) Termohalin dolaşımı
E) Rüzgarlarla yüzey arasındaki etkileşimden kaynaklanan hareket

Cevap : E) Rüzgarlarla yüzey arasındaki etkileşimden kaynaklanan hareket

Açıklama : Rüzgarların sürtünme etkisiyle oluşturduğu yüzey akıntıları, okyanusların sadece üst tabakasını (ilk birkaç yüz metre) hareket ettirir. Daha derinlerdeki hareketler yoğunluk farklarına dayanır.

8. Aşağıdaki ülkelerden hangisinde sıcaklık ölçeği olarak Fahrenhayt kullanılmaktadır?

A) Fransa
B) Japonya
C) Amerika Birleşik Devletleri
D) Avusturya
E) İngiltere

Cevap : C) Amerika Birleşik Devletleri

Açıklama : Dünyada Celcius (Santigrat) yaygınken, ABD hala resmi ve günlük hayatta Fahrenhayt ölçeğini kullanan az sayıda ülkeden biridir.

9. İnsanın da içinde bulunduğu yerkürenin iklim elemanlarını ve iklim etmenlerini içine alan ve bunların karşılıklı etkilerini inceleyen bir bilim dalıdır.
Yukarıdaki tanım aşağıda verilen bilim dallarından hangisine aittir?

A) Coğrafya
B) Fenoloji
C) Fiziki coğrafya
D) Klimatoloji
E) Meteoroloji

Cevap : D) Klimatoloji

Açıklama : Klimatoloji (İklim Bilimi), geniş bir zaman diliminde atmosfer olaylarının ortalamasını, iklim elemanlarını ve bunların yeryüzündeki dağılışını inceleyen bilim dalıdır.

10. Enerji bilançosunda diffüz radyasyonun önemi nerede artar?

A) Okyanus yüzeylerinde
B) Yüksek enlemlerde ve bulutlu havalarda
C) Ekvatorda
D) Tropikal yağmur ormanlarında
E) Çöllerde

Cevap : B) Yüksek enlemlerde ve bulutlu havalarda

Açıklama : Diffüz radyasyon, atmosferde saçılan dolaylı güneş ışığıdır. Yüksek enlemlerde güneş ışınlarının atmosferde kat ettiği yol uzadıkça ve bulutlu havalarda doğrudan ışınlar engellendiğinde, yeryüzüne ulaşan enerjinin büyük kısmı diffüz radyasyondur.

11. Günlük sıcaklık değişiminde en yüksek sıcaklık genellikle hangi saatlerde görülür?

A) Gün batımında
B) Gece yarısı
C) Gün doğumunda
D) Öğlen saatlerinde
E) Öğleden hemen sonra

Cevap : E) Öğleden hemen sonra

Açıklama : Güneş en dik açıyla öğlen 12:00’de gelse de, yeryüzünün ısınması ve bu ısının atmosfere geçmesi zaman alır (ısı birikimi). Bu nedenle günün en yüksek sıcaklığı genellikle 14:00 civarında ölçülür.

12. Termohalin dolaşımı nasıl oluşur?

A) Okyanus tabanı hareketleriyle
B) Ay’ın çekim kuvvetiyle
C) Atmosferik basınç farklarıyla
D) Sıcaklık ve yoğunluk farkıyla
E) Rüzgarların etkisiyle

Cevap : D) Sıcaklık ve yoğunluk farkıyla

Açıklama : Termohalin dolaşımı (Büyük Okyanus Taşıyıcı Kuşağı), okyanus sularının sıcaklık (termo) ve tuzluluk (halin) oranlarına bağlı yoğunluk farklarıyla oluşan derin deniz akıntılarıdır.

13. Yengeç ve Oğlak dönenceleri arasında güneş ışınlarının yıl içerisinde ulaştığı maksimum açı kaç derecedir?

A) 90°
B) 60°
C) 75°
D) 45°
E) 180°

Cevap : A) 90°

Açıklama : Dönenceler arasındaki tropikal kuşak, güneş ışınlarını yılda iki kez (dönenceler ise bir kez) tam dik açı ile, yani 90 derece ile alır.

14. Yeryüzünün kendi etrafında dönüşü hangi sıcaklık değişimlerine neden olur?

A) Günlük sıcaklık farklılıkları
B) Yıllık sıcaklık değişimleri
C) Mevsimsel sıcaklık değişimleri
D) On yıllık sıcaklık değişimleri
E) Yüz yıllık sıcaklık değişimleri

Cevap : A) Günlük sıcaklık farklılıkları

Açıklama : Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüşü (günlük hareket) gece-gündüzü oluşturur. Bu döngü, gün içinde ısınma ve soğumaya, dolayısıyla günlük sıcaklık farklarına neden olur.

15. Güneşe bakan yamaçlar diğer yamaca göre her zaman daha fazla güneş ışığına maruz kalırlar. Bu nedenle Kuzey yarım kürede dağların güneye bakan yamaçları daha sıcak ve kuraktırlar. Bu durum Güney yarım kürede ise kuzeye bakan yamaçlar için geçerlidir.
Yukarıdaki cümlede tarif edilen sıcaklık dağılışını belirleyen unsur hangisidir?

A) Bakı
B) Enlem
C) Yükselti
D) Karasallık
E) Denizellik

Cevap : A) Bakı

Açıklama : Bakı etkisi, dağların güneşe dönük yamaçlarının daha fazla ve daha dik açıyla güneş ışığı alarak diğer yamaçtan (dulda) daha sıcak olması durumudur.

16. Kuzey yarım kürede maksimum sıcaklıklara genellikle hangi aylarda ulaşılır?

A) Mart Nisan
B) Eylül Ekim
C) Mayıs Haziran
D) Temmuz – Ağustos
E) Kasım Aralık

Cevap : D) Temmuz – Ağustos

Açıklama : Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz Haziran’da (gün dönümü) yaşansa da, karaların ve denizlerin ısınma gecikmesi (ısı birikimi) nedeniyle en sıcak aylar genellikle Temmuz ve Ağustos olur.

17. Hava sıcaklığı ölçümleri nerede yapılır?

A) Doğrudan güneş ışığı alan yerlerde
B) Yüksek binalarda
C) Sadece deniz kenarlarında
D) Yalnızca dağ zirvelerinde
E) Gölgede kalan yerlerde

Cevap : E) Gölgede kalan yerlerde

Açıklama : Sağlıklı bir hava sıcaklığı ölçümü için termometrenin doğrudan güneş radyasyonundan etkilenmemesi, gölgede olması gerekir. Güneş ışığı termometrenin kendisini ısıtarak hatalı (yüksek) değerler verir.

18. Herhangi bir yerde ölçülen hava sıcaklığının (aktüel sıcaklığın), o noktanım 0 m yükseklikte (deniz seviyesinde) bulunduğu varsayılarak hesaplanan sıcaklığına çevrilmiş haline verilen tanımlama aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ekstrem sıcaklık
B) Adyabatik sıcaklık
C) İndirgenmiş sıcaklık
D) Amplitüd
E) Ortalama sıcaklık

Cevap : C) İndirgenmiş sıcaklık

Açıklama : Yükseltinin sıcaklık üzerindeki düşürücü etkisini ortadan kaldırarak farklı merkezleri kıyaslayabilmek için sıcaklıkların deniz seviyesine (0 metreye) uyarlandığı değere “İndirgenmiş Sıcaklık” denir.

19. Isı ve sıcaklık kavramları arasındaki ilişki nasıldır ve bu iki terim arasındaki temel fark nedir?

A) Doğru orantılıdır. Isı madde miktarına bağlıdır, sıcaklık bağımsızdır.
B) Ters orantılıdır. Isı enerjidir, sıcaklık ise bu enerjinin etkisidir.
C) Doğru orantılıdır. – Isı potansiyel güçtür, sıcaklık bu gücün çevreye etkisidir.
D) Bağımsızdır. Isı ölçülemez, sıcaklık ölçülebilir.
E) Ters orantılıdır. Isı termometre ile ölçülür, sıcaklık kalorimetre ile ölçülür.

Cevap : C) Doğru orantılıdır. – Isı potansiyel güçtür, sıcaklık bu gücün çevreye etkisidir.

Açıklama :

20. Troposfer katmanının özellikleri nelerdir ve bu katmanın kalınlığı neye göre değişiklik gösterir?

A) Sıcaklık yükseldikçe artar. Yüksekliğe göre değişir.
B) Atmosferik olaylar görülmez. Basınca göre değişir.
C) En alt atmosfer katmanıdır. Enleme ve mevsime göre değişir.
D) Ozon tabakasını içerir. Güneş aktivitesine göre değişir.
E) En üst atmosfer katmanıdır. Mevsime göre değişir.

Cevap : C) En alt atmosfer katmanıdır. Enleme ve mevsime göre değişir.

Açıklama : Troposfer, atmosferin yerle temas eden en alt katmanıdır. Ekvator’da ısınan havanın yükselmesiyle kalınlaşır (yaklaşık 16-18 km), kutuplarda ise soğuyan havanın çökmesiyle incelir (yaklaşık 8-10 km). Yani kalınlığı enlem (sıcaklık) ve mevsime göre değişir.