Bilimsel Araştırma Teknikleri 2025-2026 Final Soruları (İşletme-İKY)

1. Veri Toplama Yöntemleri ve Anket Tasarımı

Bilimsel araştırmalarda veri toplama süreci araştırmanın temelini oluşturur. Anket, bilgi toplamak amacıyla formüle edilmiş soru kümelerinden oluşan sistematik bir araçtır; senaryo tabanlı değil, doğrudan soru tabanlıdır. Anketlerin değerlendirilmesinde hız, maliyet ve cevaplama oranı gibi kriterler ön plandadır. Özellikle posta anketlerinde en büyük risk, örneklemin temsiliyetini bozan tepkisiz hatalar (cevaplandırma hatası) olarak karşımıza çıkar. Gözlem teknikleri arasında mekanik gözlem ve içerik analizi yer alırken, mülakat bir izleme değil, sözel iletişim tekniğidir.

2. Ölçme Düzeyleri ve Ölçek Türleri

İstatistiki analizlerin gücü kullanılan ölçek türüne bağlıdır:

• Sınıflandırma (Nominal): Nesnelerin sadece gruplandırıldığı, aritmetik işlem yapılamayan en zayıf ölçektir.
• Medyan: Büyüklüğe göre sıralanmış verilerin tam orta değeridir.
• Oransal (Ratio): Gerçek sıfır noktasına sahip, tüm aritmetik işlemlerin yapılabildiği en güçlü ölçek seviyesidir.

Yeni geliştirilen bir ölçeğin geçerliliğini kanıtlamak için, belirlenen bir kriterle eş zamanlı korelasyonuna bakılmasına uyum geçerliği denir. Genel olarak geçerlilik, verilerin tarafsızlığı ve ölçülen olayın niteliğine uygunluğu ile ölçülür.

3. Örnekleme Stratejileri ve Araştırma Tasarımı

Araştırmada hata payını azaltmak için araştırmacı, ana kütlenin (evren) sınırlarını ve özelliklerini mutlaka bilmelidir. Örnekleme teknikleri olasılıklı ve olasılıklı olmayan şeklinde ikiye ayrılır. Kolayda, kasıtlı ve kota örnekleme yöntemleri tesadüfi olmayan (olasılıklı olmayan) teknikler grubundadır. Araştırma tasarımı sürecinde ise, problem hakkında az bilgi varsa keşfedici araştırma ile başlanmalı ve hipotez üretilmelidir; keşfedici çalışmalar hipotez test etmek için değil, geliştirmek için kullanılır.

4. Akademik Etik ve Dürüstlük

Bilimsel yazımda dürüstlük ilkesi esastır. Başka kaynaklara yapılan göndermelere atıf denir. Akademik bir suç olan intihal, somut eserlerin ötesine geçerek fikirleri de koruma altına alır. Telif hakları sadece somut ürünleri korurken, intihal kavramı fikir hırsızlığını da kapsar.

5. Veri Hazırlama ve Raporlama Standartları

Veri toplandıktan sonra analiz öncesi yapılan düzenleme, kayıt ve dönüştürme işlemlerine veri hazırlama denir. Sonuçları yorumlama ise hazırlık değil, raporlama aşamasına aittir. Bilimsel raporlarda; çalışmanın arka planının anlatıldığı zorunlu olmayan bölüme ön söz, kolayca bulunmasını sağlayan 3-5 kelimelik kısma ise anahtar kelimeler adı verilir.

1. Aşağıda anket ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi senaryodan oluşmaktadır.
B) Anket soruları cevaplayıcı tarafından açıkça anlaşılabilmelidir.
C) Cevaplayıcılardan bilgi almak için formüle edilmiş ve içeriğinde soru kümelerini barındıran formlardır.
D) Anketin yapısı, cevaplayıcıyı cevap vermeye teşvik edecek şekilde hazırlanmalıdır.
E) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi sorulardan oluşmaktadır.

Cevap : A) Gerekli olan verilerin toplanması için düzenlenen bir dizi senaryodan oluşmaktadır.

Açıklama : Anket (Survey), bilgi toplamak amacıyla önceden belirlenmiş bir sıraya göre düzenlenmiş “soru setlerinden” oluşan sistematik bir veri toplama aracıdır. Anketler temel olarak “sorulardan” oluşur, “senaryolardan” değil. Senaryo temelli veri toplama daha çok deneysel tasarımlarda veya vaka analizlerinde kullanılır. Anketin temel yapı taşı senaryo değil, sorudur. Diğer şıklar (açık olması, bilgi alması, teşvik edici yapısı) anketin doğru özellikleridir.

2. Aşağıdakilerden hangisi anket yöntemlerini değerlendirme ölçütleri arasında yer almaz?

A) Cevaplama oranı
B) Verilerin analiz yöntemi
C) Hız
D) Veri miktarı
E) Görüşmeci hatası

Cevap : B) Verilerin analiz yöntemi

Açıklama : Bir anket yönteminin (yüz yüze, telefonla, posta yoluyla vb.) başarısını veya uygunluğunu değerlendirirken; maliyet, hız, cevaplama oranı, toplanabilecek veri miktarı ve olası hata kaynakları (görüşmeci hatası gibi) dikkate alınır. Ancak “Verilerin analiz yöntemi” (SPSS, regresyon vb.), verinin nasıl toplandığından ziyade, verinin türüne (nicel/nitel) bağlı bir sonraki aşamadır. Anket yöntemini seçerken analiz yöntemi bir kriter değil, bir sonuçtur.

3. Özellikle kendi kendine doldurulan anketlerde yani posta anketlerinde gözlemlenen, her zaman olası bir belirsizlik oluşturan hata kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gözlem hataları
B) Kolay hatalar
C) Kayıt hataları
D) Kapsam dışı hatalar
E) Tepkisiz hatalar/Cevaplandırma hatası

Cevap : E) Tepkisiz hatalar/Cevaplandırma hatası

Açıklama : Posta yoluyla veya internet üzerinden yapılan (kendi kendine doldurulan) anketlerin en büyük dezavantajı “Cevaplamama / Geri Dönüş Yapmama” (Non-response) oranının yüksekliğidir. Anketi alan kişilerin formu doldurup geri göndermemesi, örneklemin temsiliyetini bozar ve “Tepkisiz Hata”ya (Non-response bias) yol açar. Bu durum, sonuçların genellenebilirliği üzerinde her zaman bir belirsizlik yaratır.

4. Nesnelerin sadece gruplandırıldığı bir ölçme seviyesidir. En kısıtlı ve en güçsüz ölçektir.
Yukarıda bahsedilen ölçek türü/ölçüm seviyesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eşit aralıklı
B) Sıralama
C) Sınıflandırma
D) Oransal
E) Mukayeseli

Cevap : C) Sınıflandırma

Açıklama : Ölçme düzeyleri hiyerarşisinde en temel ve en basit seviye “Sınıflandırma” (Nominal) ölçeğidir. Bu ölçekte sayılar sadece birer etiket veya isim niteliğindedir (Örn: Kadın=1, Erkek=2; Forma numaraları). Nesneler arasında büyüklük-küçüklük veya miktar ilişkisi yoktur; sadece gruplara ayırmaya yarar. Bu nedenle istatistiksel işlem kapasitesi en kısıtlı (en güçsüz) ölçektir.

5. Bir konuyu aynı konuyla ilgili başka bir yerle bağlantılı kılma, orayı işaret etme, oraya bakılmasını isteme, gönderme olarak tanımlanan işleme ne ad verilir?

A) Muvazaa
B) İntihal
C) İşaretleme
D) Açımlama
E) Atıf

Cevap : E) Atıf

Açıklama : Bilimsel çalışmalarda, başka bir kaynaktan alınan bilgi, fikir veya verinin kime ait olduğunu belirtmek, okuyucuyu o kaynağa yönlendirmek ve bilgiyle kaynak arasında bağ kurmak işlemine “Atıf” (Citation/Reference) denir. Atıf yapmak, akademik dürüstlüğün gereğidir ve intihali önler.

6. Telif hakları sadece eserleri koruyor iken intihal kavramı ….. korur.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ürün-bildirileri de
B) somut-tezleri de
C) kitap-makaleleri de
D) somut-fikirleri de
E) soyut-kitapları da

Cevap : D) somut-fikirleri de

Açıklama : Hukukta “Telif Hakkı” (Copyright), bir fikrin somutlaşmış halini (yazılı eser, beste, resim vb.) korur; soyut fikirleri korumaz. Ancak akademik etik kapsamında “İntihal” (Plagiarism), sadece kopyalanmış metinleri değil, “fikir hırsızlığını” da kapsar. Yani bir fikri, yöntemi veya düşünceyi (henüz somut bir kitaba dönüşmemiş olsa bile) atıf yapmadan kullanmak intihaldir. Bu bağlamda intihal kavramı, telif hakkının ötesine geçerek “fikirleri de” koruma altına alır.

7. Araştırmalarda karşılaşılan hataları önlemek için uygulanması gereken hususlara dair aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırmanın başında amaçlar, hipotezler, değişkenler, ölçekler, araştırma yöntemi ve istatistiksel teknikler doğru belirlenmelidir.
B) İstatistiksel teknikler hakkında temel düzeyde bilgi edinilmelidir.
C) Örneklem seçilirken ana kütlenin sınırları ve özellikleri bilinmez.
D) Problemler ve hipotezler, değişken ve ölçek türüne uygun olarak yazılmalıdır.
E) Araştırmanın uygulama aşamasında literatürden veya bir uygulamalı istatistik uzmanından yardım alınabilir.

Cevap : C) Örneklem seçilirken ana kütlenin sınırları ve özellikleri bilinmez.

Açıklama : Doğru bir örnekleme yapabilmek için, örneklemin çekileceği “Ana Kütle”nin (Evren/Population) sınırlarının ve temel özelliklerinin araştırmacı tarafından bilinmesi ve tanımlanması şarttır. Ana kütle bilinmeden yapılan örnekleme, temsiliyet yeteneğine sahip olamaz ve araştırma hatalarına yol açar. Bu nedenle C şıkkındaki ifade yanlıştır.

8. Büyüklüklerine göre sıralanmış gözlemler grubunun merkezî değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ortalama
B) Medyan
C) Mod
D) Standart sapma
E) Varyans

Cevap : B) Medyan

Açıklama : Verilerin küçükten büyüğe (veya tersi) sıralanmasıyla elde edilen dizinin tam “ortasında” yer alan, seriyi iki eşit parçaya bölen değere “Medyan” (Ortanca) denir. Medyan, aşırı uç değerlerden etkilenmeyen bir merkezi eğilim ölçüsüdür.

9. Aşağıdakilerden hangisi gözlem teknikleri arasında değildir?

A) Mekanik gözlem
B) Kişisel gözlem
C) Denetim
D) Mülakat
E) İçerik analizi

Cevap : D) Mülakat

Açıklama : Gözlem teknikleri; olayları, davranışları veya nesneleri izleyerek veri toplamayı içerir (Kişisel, Mekanik, Denetim vb.). “Mülakat” (Görüşme) ise gözlemden tamamen farklı bir yöntemdir; karşılıklı konuşma ve soru sorma yoluyla sözel veri toplamayı ifade eder. Mülakat bir iletişim tekniğidir, izleme tekniği değildir.

10. I. Soru içeriği
II. Anketin konuya uygunluğu ve dili
III. Hipotezlerin test edilmesi
IV. Soru yerleşimi
Yukarıda verilenlerden hangisi veya hangileri anket tasarımı ve oluşum aşamaları arasında yer alır?

A) Yalnız II
B) II, III ve IV
C) I, II ve III
D) Yalnız I
E) I, II ve IV

Cevap : E) I, II ve IV

Açıklama : Anket formu tasarlanırken; soruların içeriğinin belirlenmesi (I), kullanılan dilin ve formatın hedef kitleye uygunluğu (II) ve soruların mantıksal bir sırayla yerleştirilmesi (IV) tasarımın temel aşamalarıdır. “Hipotezlerin test edilmesi” (III) ise anket tasarlandıktan ve veriler toplandıktan sonra yapılan “Analiz” aşamasına aittir; formun fiziksel oluşum (tasarım) süreci değildir.

11. Eş zamanlı olarak geliştirilen ölçekten elde edilen puanlarla, belirlenen kriter arasındaki korelasyon olarak değerlendirilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Yapı geçerliliği
B) Görünüş geçerliliği
C) Uyum geçerliği
D) Kapsam geçerliliği
E) Kestirimsel geçerlilik

Cevap : C) Uyum geçerliği

Açıklama : “Uyum Geçerliği” (Concurrent Validity), yeni geliştirilen bir ölçeğin, aynı özelliği ölçtüğü bilinen ve geçerliliği daha önceden kanıtlanmış başka bir ölçekle (kriter) aynı anda uygulanması ve sonuçlarının karşılaştırılmasıdır. İki ölçek arasındaki korelasyon yüksekse, yeni ölçeğin uyum geçerliliği vardır denir.

12. Raporların okuyanlar tarafından kolayca bulunmasını sağlamak amacıyla yazılan, genelde üç beş kelimeden oluşan ve raporda bulunabilecek temel konuların ya da esas kavramların belirtildiği kısma ne ad verilir?

A) Özet
B) Giriş
C) Önsöz
D) Anahtar kelimeler
E) Kapak

Cevap : D) Anahtar kelimeler

Açıklama : Bilimsel makale ve raporlarda, çalışmanın içeriğini en iyi yansıtan, dizinlerde ve veritabanlarında tarandığında çalışmanın bulunmasını sağlayan 3-5 sözcüklük bölüme “Anahtar Kelimeler” (Keywords) denir.

13. Araştırmada, çalışmanın hazırlandığı ortamda karşılaşılan güçlükler, çalışmada emeği geçen kişiler, varsa eksik ya da sınırlı kalan konuların belirtildiği ve zorunlu olmayan bölüme ne ad verilir?

A) Dizin
B) Sonuç
C) Özet
D) Giriş
E) Ön söz

Cevap : E) Ön söz

Açıklama : “Ön söz” (Preface), raporun bilimsel içeriğinden ziyade, araştırmanın kişisel ve süreçsel arka planının anlatıldığı kısımdır. Burada araştırmacı, çalışmayı yaparken yaşadığı zorlukları anlatır, yardım edenlere teşekkür eder ve çalışmanın sınırlılıklarına değinebilir. Bu bölüm zorunlu değildir.

14. Toplanan verilerin ….. ve ölçülen olayın veya değişkenin niteliklerine ….. ölçüsüdür.
Yukarıda geçerlilikle ilgili verilmiş olan ifadede yer alan boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) çokluğunun – denkliğinin
B) azlığının – denkliğinin
C) tarafsızlığının – uygunluğunun
D) çokluğunun – sahip olmasının
E) eksikliğinin – uygunluğunun

Cevap : C) tarafsızlığının – uygunluğunun

Açıklama : Geçerlilik (Validity), bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği başka değişkenlerle karıştırmadan, doğru ve tam olarak ölçebilme derecesidir. Tanımdaki boşluklar, verinin “tarafsızlığı” (bias içermemesi) ve ölçülen niteliğe “uygunluğu” (appropriateness) ile tamamlandığında geçerlilik kavramının özünü yansıtır. (Not: Orijinal sorudaki seçenekler arasında en mantıklı tamamlama budur).

15. I. Karar alıcılarla görüşmek
II. Alanın uzmanlarıyla mülakatlar yapmak
III. Yapısal veri analizi
IV. Kalitatif araştırma
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi ya da hangileri bir araştırmacının problem belirleme sürecinde kullanabileceği kaynakları ve yapması gerekenleri belirtir?

A) Yalnız IV
B) I, II ve III
C) I ve II
D) I, II ve IV
E) Yalnız I

Cevap : D) I, II ve IV

Açıklama : Araştırma problemini tanımlama sürecinde araştırmacı; problemi yaşayan “Karar Alıcılarla” görüşür (I), konu hakkında bilgi sahibi “Uzmanlarla Mülakat” yapar (II) ve problemin doğasını anlamak için “Kalitatif (Nitel) Araştırmalar” (pilot çalışmalar, odak grupları) yürütür (IV). “Yapısal veri analizi” (III) ise genellikle problemin çözümüne yönelik ileri istatistiksel bir analizdir, problemin *belirlenmesi* aşamasında değil, *çözümü* aşamasında kullanılır. (Not: Literatürde ‘İkincil Veri Analizi’ bu aşamada kullanılır, şıklarda IV. madde buna karşılık gelebilir veya III. madde hatalı yazılmış olabilir, ancak I, II, IV en güçlü settir).

16. Araştırmacının amaçları doğrultusunda ilgili ana kütle hakkında veri toplama yöntemleri ile kişisel olarak toplanan verilere ne ad verilir?

A) Tanımlayıcı veri
B) Birincil veri
C) Kalitatif veri
D) İkincil veri
E) Kantitatif veri

Cevap : B) Birincil veri

Açıklama : Araştırmacının, kendi araştırmasının spesifik amacı için, bizzat sahaya inerek (anket, gözlem, deney yoluyla) ilk elden topladığı orijinal verilere “Birincil Veri” (Primary Data) denir. Başkaları tarafından daha önce toplanmış veriler ise İkincil Veridir.

17. I. Kolayda örnekleme
II. Kasıtı örnekleme
III. Kota örnekleme
IV. Kümelere göre örnekleme
V. Sistematik örnekleme
Yukarıda verilen örnekleme tekniklerinden hangileri tesadüfi olmayan örnekleme teknikleri arasında yer alır?

A) I, II ve III
B) I ve IV
C) II ve V
D) I ve V
E) IV ve V

Cevap : A) I, II ve III

Açıklama : Örnekleme yöntemleri “Tesadüfi” (Olasılıklı) ve “Tesadüfi Olmayan” (Olasılıklı Olmayan) olarak ikiye ayrılır. Tesadüfi olmayanlar, seçilme şansının eşit olmadığı yöntemlerdir: 1. Kolayda Örnekleme (Convenience), 2. Kasıtlı/Yargısal Örnekleme (Judgmental), 3. Kota Örneklemesi (Quota). Diğerleri (Küme, Sistematik) tesadüfi yöntemlerdir. Dolayısıyla cevap I, II ve III’tür.

18. Diğer tüm ölçeklerden daha güçlü olan ve tüm aritmetik işlemlerin yapılabildiği ölçüm seviyesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nominal
B) Oransal
C) Eşit aralıklı
D) Sıralama
E) Sınıflandırma

Cevap : B) Oransal

Açıklama : “Oransal” (Ratio) ölçek, ölçme düzeylerinin en üst basamağıdır. Bu ölçekte “gerçek sıfır” noktası vardır (yokluk ifade eder). Bu sayede sayılar arasında sadece sıralama ve fark değil, “kat/oran” karşılaştırması da yapılabilir (Örn: 100 kg, 50 kg’ın iki katıdır). Toplama, çıkarma, çarpma, bölme gibi tüm aritmetik işlemlerin yapılabildiği en güçlü ölçektir.

19. Araştırma tasarımı belirlenirken izlenecek yollarla ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Diğer araştırma tasarımlarıyla ortaya konan hipotezler keşfedici bir araştırma ile test edilebilir.
B) Araştırma öncelikle keşfedici bir çalışma ile başlayıp devamında tanımlayıcı veya nedensel araştırma ile devam edebilir.
C) Keşfedici bir araştırma genellikle önceki bir adım olmasına rağmen bu şart değildir, bazı araştırmalar da devamında da olabilir.
D) Araştırmacının elinde genel araştırma konusu ile ilgili çok az bilgi varsa keşfedici bir araştırma ile sürece başlaması daha uygundur.
E) Problem hakkında az bilgi sahibiysek keşfedici bir araştırma ile başlamak daha uygundur.

Cevap : A) Diğer araştırma tasarımlarıyla ortaya konan hipotezler keşfedici bir araştırma ile test edilebilir.

Açıklama : Araştırma tasarımlarının mantığında sıra şöyledir: “Keşfedici” (Exploratory) araştırma, problemin belirsiz olduğu durumlarda yapılır ve hipotez *üretmek* için kullanılır. Üretilen bu hipotezler daha sonra “Tanımlayıcı” (Descriptive) veya “Nedensel” (Causal) araştırmalarla *test edilir*. A şıkkındaki ifade bu mantığı tersine çevirmiştir; keşfedici araştırma hipotez test etmek için değil, hipotez geliştirmek için yapılır.

20. Aşağıdakilerden hangisi veri hazırlama işleminin adımlarından biri değildir?

A) Sonuçları yorumlama
B) Verilerin doğruluğunun kontrolü
C) Verileri dönüştürme
D) Verilerin kaydı
E) Verileri düzenleme

Cevap : A) Sonuçları yorumlama

Açıklama : Veri hazırlama süreci; sahadan gelen anketlerin kontrol edilmesi (Düzenleme/Editing), verilerin kodlanması, bilgisayara girilmesi (Kayıt), hataların temizlenmesi ve değişkenlerin dönüştürülmesi (Transformation) adımlarını kapsar. “Sonuçları Yorumlama” ise veri hazırlama ve istatistiksel analiz bittikten sonra yapılan en son aşamadır; hazırlık değil, raporlama sürecinin parçasıdır.