Bilimsel Araştırma Teknikleri 2024-2025 Bütünleme Soruları (İşletme-İKY)

Araştırma Tasarımı ve Veri Toplama Yöntemleri

Bilimsel bir araştırmanın temeli, doğru problemin tanımlanması ve bu probleme uygun tasarımın seçilmesiyle atılır. Araştırma tasarımları genel olarak keşfedici ve sonuçlandırıcı olarak ayrılır; Tanımlayıcı Araştırma, sonuçlandırıcı tasarımların en yaygın türüdür. Veri toplama aşamasında ise anket, gözlem ve mülakat yöntemleri kullanılır. Gözlem teknikleri kişisel veya mekanik olabilirken; Mülakat, katılımcı ile doğrudan sözlü etkileşime dayanan ayrı bir yöntemdir. Anketlerin uygulanabilirliğini ölçmek için kullanılan Bilgi Metodu (Debriefing) gibi ön testler, soruların katılımcı tarafından doğru algılanmasını sağlar.

Ölçme ve Ölçekleme: Geçerlik ve Güvenirlik

Bilimsel araştırmalarda değişkenlerin ölçümü, değişkenin doğasına göre zorlaşabilir. Boy ve kilo gibi somut değişkenlerin ölçümü kolaydır, ancak zekâ veya tutum gibi soyut değişkenlerin ölçümü oldukça zordur. Bir ölçme aracının başarısı iki temel kritere dayanır:

• Güvenirlik: Ölçümün tesadüfi hatalardan arınmış ve tutarlı olmasıdır.
• Geçerlik: Aracın ölçmek istediği özelliği tam olarak ölçmesidir.

Unutulmamalıdır ki; bir testin geçerli olabilmesi için önce mutlaka güvenilir olması gerekir; ancak tek başına güvenirlik, geçerlik için yeterli değildir. Görünüş, yapı, kapsam ve kriter geçerliği yaygın türler arasındayken “yöntem geçerliği” standart bir kavram değildir.

Ölçek Düzeyleri ve Veri Hazırlama

İstatistiksel analizlerde kullanılan dört ana ölçek düzeyi (Nominal, Sıralama, Eşit Aralıklı, Oransal) arasında en güçlüsü Oransal (Ratio) Ölçektir. Mutlak sıfır noktasına sahip olan bu ölçekte tüm aritmetik işlemler yapılabilir. Toplanan verilerin analize hazır hale getirilmesi ise şu hiyerarşik sırayı izler:

1. Düzenleme: Hatalı veya eksik verilerin ayıklanması.
2. Kodlama: Verilere sayısal değerler atanması.
3. Veri Girişi: Bilgilerin dijital ortama aktarılması.
4. Analiz: İstatistiksel yöntemlerin uygulanması.

Bilimsel Etik ve Raporlama Standartları

Bilimsel faaliyetlerin en üst otoritesi olarak kabul edilen Bilimsel Dürüstlük, araştırmacının her aşamada etik ilkelere sadık kalmasını gerektirir. Araştırma sonuçları raporlanırken her bölümün spesifik bir görevi vardır: Anahtar Kelimeler raporun kolayca bulunmasını sağlarken, Kaynaklar bölümü sadece atıf yapılan yayınları listeler; katılımcıların kişisel bilgilerini içermesi etik dışıdır. Türkiye’de bu süreçleri destekleyen ve bilim insanlarını teşvik eden kurum TÜBA (Türkiye Bilimler Akademisi)’dir.

İstatistiksel Hatalar ve Merkezi Değerler

Araştırma sürecinde tam sayım yapılsa dahi, tanımlama ve ölçüm araçlarından kaynaklanan sistematik hatalar ortaya çıkabilir; bu hataların geri dönüşü yoktur. Verilerin merkezi eğilimini ölçerken, küçükten büyüğe sıralanmış bir serinin tam ortasındaki değere Medyan denir. Ölçümün kesinliğini anlamak için kullanılan Doğru Skor Modeli ise gözlenen puanın gerçek puan ve hata toplamından oluştuğunu savunur.

1. Aşağıdakilerden hangisi gözlem teknikleri arasında değildir?

A) Kişisel gözlem
B) İçerik analizi
C) Mekanik gözlem
D) Mülakat
E) Denetim

Cevap : D) Mülakat

Açıklama : Bilimsel araştırmalarda veri toplama yöntemleri genel olarak anket, gözlem ve mülakat olarak ayrılır. Gözlem teknikleri; araştırmacının olayları dışarıdan veya içeriden izlemesine dayanır (Kişisel gözlem, Mekanik gözlem vb.). **Mülakat (Görüşme)** ise, gözlemden farklı olarak, katılımcı ile karşılıklı konuşmaya dayalı, sözel iletişim yoluyla veri toplanan ayrı bir yöntemdir; bir gözlem tekniği değildir.

2. TÜBA’nın açılımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türkiye Bilim Adamlar Akademisi
B) Türk Bilim ve Araştırma Akademisi
C) Türk Üniversiteleri Bilim Akademisi
D) Türkiye Bilimler Akademisi
E) Türkiye Bilimsel Araştırmalar Akademisi

Cevap : D) Türkiye Bilimler Akademisi

Açıklama : TÜBA, Türkiye’de bilimsel faaliyetleri teşvik etmek ve bilim insanlarını desteklemek amacıyla kurulan özerk bir kurumdur. Açılımı **Türkiye Bilimler Akademisi**’dir.

3. Büyüklüklerine göre sıralanmış gözlemler grubunun merkezi değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ortalama
B) Standart sapma
C) Medyan
D) Mod
E) Varyans

Cevap : C) Medyan

Açıklama : İstatistiksel serilerde veriler küçükten büyüğe (veya büyükten küçüğe) sıralandığında, seriyi tam ortadan ikiye bölen, ortada yer alan değere **Medyan (Ortanca)** denir. Ortalama aritmetik değeri, Mod en çok tekrar eden değeri ifade eder.

4. Aşağıdakilerden hangisi yaygın kullanılan geçerlik türlerinden biri değildir?

A) Görünüş geçerliği
B) Kriter geçerliği
C) Yöntem geçerliği
D) Yapı geçerliği
E) Kapsam geçerliği

Cevap : C) Yöntem geçerliği

Açıklama : Bilimsel araştırmalarda ölçeklerin geçerliği (validity) test edilirken kullanılan temel türler; **Görünüş Geçerliği**, **Kapsam (İçerik) Geçerliği**, **Yapı Geçerliği** ve **Kriter (Ölçüt) Geçerliği**dir. Literatürde “Yöntem geçerliği” adında standart bir geçerlik türü bulunmamaktadır.

5. Araştırmacıların, yaptıkları araştırmayla ilgili yeterli kuramsal bilgisinin ve becerisinin olduğu, bunun yanında araştırmanın her aşamasında dürüst davranması ve araştırmada etik ilkelere uymaya özen gösterdiği durumlar bilimsel etik açısından nasıl tanımlanır?

A) Bilimsel tutarlılık
B) Bilimsel uyumluluk
C) Bilimsel dürüstlük
D) Bilimsel tarafsızlık
E) Bilimsel yeterlilik

Cevap : C) Bilimsel dürüstlük

Açıklama : Bilim etiğinin temel taşı olan **Bilimsel Dürüstlük**; araştırmacının verileri toplarken, analiz ederken ve raporlarken doğruluktan sapmamasını, yanıltıcı beyanlarda bulunmamasını ve mesleki yeterliliğini etik ilkeler çerçevesinde kullanmasını ifade eder.

6. Aşağıda verilen raporlama bölümlerinden hangisinin açıklaması yanlıştır?

A) Bulgular: İnceleme sonunda bulunanlar
B) Özet: Araştırmanın içeriği ile ilgili tek paragraflık kısa bilgi
C) Başlık: Kısa, spesifik, bilgilendirici
D) Giriş: İncelenen konu ve önemi
E) Kaynaklar: Anket verilerinin elde edildiği kişilerin bilgileri

Cevap : E) Kaynaklar: Anket verilerinin elde edildiği kişilerin bilgileri

Açıklama : Araştırma raporlarında **Kaynaklar (Kaynakça)** bölümü; çalışmada atıf yapılan kitap, makale ve diğer bilimsel yayınların listelendiği bölümdür. Anket yapılan kişilerin (katılımcıların) kişisel bilgileri etik gereği gizli tutulur ve kaynakça kısmında yer almaz.

7. Ana kütle bireylerinin tam sayımı yapılsa dahi verilerin tanımlanmasında, gözlenmesinde, toplanmasında ortaya çıkan ve geri dönüşü mümkün olmayan hatalar, ….. kapsamında ele alınır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) tesadüfi hata
B) seçim hatası
C) sistematik hata
D) kapsam hatası
E) sabit hata

Cevap : C) sistematik hata

Açıklama : Tam sayım yapılsa bile (örnekleme hatası sıfır olsa bile), veri toplama aracının bozukluğu, araştırmacının yanlılığı veya tanımlama hataları gibi nedenlerle ortaya çıkan ve sonuçları hep aynı yönde etkileyen hatalara **Sistematik Hata** (veya Örnekleme Dışı Hata) denir. Bu hatalar tesadüfi değildir ve verinin geçerliğini bozar.

8. I. Yüz-yüze anket
II. Posta anketi
III. İkincil anket
IV. İnternet anketi
Yukarıdakilerden hangileri araştırmalarda kullanılan anket yöntemleri arasında yer alır?

A) III ve IV
B) I, II ve IV
C) I ve IV
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : B) I, II ve IV

Açıklama : Anketler uygulama biçimlerine göre; **Yüz yüze**, **Posta yoluyla**, Telefonla ve **İnternet/Web tabanlı** anketler olarak sınıflandırılır. Literatürde “İkincil anket” diye bir veri toplama yöntemi sınıflandırması yoktur (İkincil veri vardır ama ikincil anket yoktur).

9. Aşağıdakilerden hangisi sonuçlandırıcı araştırma tasarımları arasında yer alır?

A) Başlangıç araştırması
B) Keşfedici araştırma
C) Yenilik araştırması
D) Uzman araştırma
E) Tanımlayıcı araştırma

Cevap : E) Tanımlayıcı araştırma

Açıklama : Araştırma tasarımları genel olarak “Keşfedici” (Exploratory) ve “Sonuçlandırıcı” (Conclusive) olarak ikiye ayrılır. Sonuçlandırıcı araştırmalar ise kendi içinde **Tanımlayıcı (Descriptive)** ve Nedensel (Causal) araştırmalar olarak alt gruplara ayrılır. Dolayısıyla Tanımlayıcı araştırma, sonuçlandırıcı bir tasarımdır.

10. Aşağıdakilerden hangisi anket ön testi metotlarından biridir?

A) Sistematik metot
B) Bilgi metodu
C) Sıra metodu
D) Özel metot
E) Düzenleme metodu

Cevap : B) Bilgi metodu

Açıklama : Anket formunun uygulanmadan önce test edilmesi (ön test) sürecinde kullanılan yöntemlerden biri **Debriefing** yöntemidir. Bu yöntem Türkçeye bazen “Bilgi alma” veya **”Bilgi metodu”** olarak çevrilir. Katılımcıya anket doldurtulduktan sonra soruları nasıl anladığı hakkında bilgi alınır. (Not: Literatürde “Protokol analizi” de yaygındır).

11. Somut değişkenlerin ölçümü……, ancak değişkenler soyutlaştıkça ölçümleri …..
Yukarıda verilen boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) imkânsızdır / kolaylaşır
B) kolaydır / zorlaşır
C) kolaydır / imkânsızlaşır
D) zordur / imkânsızlaşır
E) zordur / kolaylaşır

Cevap : B) kolaydır / zorlaşır

Açıklama : Fiziksel özellikler (boy, kilo gibi somut değişkenler) doğrudan gözlemlenebildiği için ölçümü **kolaydır**. Ancak tutum, algı, zeka gibi soyut (kavramsal) değişkenler doğrudan gözlemlenemediği için ölçümü daha karmaşık ve **zordur**.

12. Araştırmada verilerin hangi birimlerden elde edileceğinin belirlenmesi işlemi araştırma sürecinin hangi aşamasında yer almaktadır?

A) Araştırma modelinin oluşturulması
B) Örnekleme
C) Araştırmanın tasarımı
D) Araştırmanın planlanması
E) Ölçekleme

Cevap : B) Örnekleme

Açıklama : Araştırmanın yapılacağı ana kütlenin (evrenin) tanımlanması ve bu ana kütle içerisinden verilerin toplanacağı alt grubun (birimlerin) seçilmesi işlemi **Örnekleme** (Sampling) aşamasıdır.

13. Veri hazırlama süreci aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru şekilde ifade edilmiştir?

A) Veri girişi – Analiz – Düzenleme – Kodlama
B) Veri girişi – Kodlama – Düzenleme – Analiz
C) Düzenleme – Analiz – Veri girişi – Kodlama
D) Analiz – Veri girişi – Düzenleme – Kodlama
E) Düzenleme – Kodlama – Veri girişi – Analiz

Cevap : E) Düzenleme – Kodlama – Veri girişi – Analiz

Açıklama : Ham verilerin analize hazır hale getirilmesi süreci şu sırayı izler: 1. **Düzenleme** (Editing): Verilerin kontrolü ve eksiklerin giderilmesi. 2. **Kodlama** (Coding): Verilere sayısal kodlar verilmesi. 3. **Veri Girişi** (Data Entry): Kodlanan verilerin bilgisayara girilmesi. 4. **Analiz**: İstatistiksel işlemlerin yapılması.

14. Raporların okuyanlar tarafından kolayca bulunmasını sağlamak amacıyla yazılan, genelde üç beş kelimeden oluşan ve raporda bulunabilecek temel konuların ya da esas kavramların belirtildiği kısma ne ad verilir?

A) Kapak
B) Önsöz
C) Giriş
D) Özet
E) Anahtar kelimeler

Cevap : E) Anahtar kelimeler

Açıklama : Bilimsel makale ve raporlarda, çalışmanın dizinlenmesini ve arama motorlarında bulunmasını kolaylaştıran, içeriği en iyi yansıtan 3-5 kelimelik listeye **Anahtar Kelimeler (Keywords)** denir.

15. Araştırma problemi ile ilgili aşağıdaki cümlelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırmalar genellikle bir problem ya da fırsattan hareketle başlamaktadır.
B) İşletme araştırmalarında araştırma problemi genellikle bir soru olarak ortaya çıkar.
C) Bir probleme birçok cevap bulunabilir; araştırmacının hüneri en uygun yolu ve cevabı bulmaktır.
D) Her soru araştırma problemi olabilir.
E) Problemin belirlenmesi, araştırma sürecinin en önemli aşamasıdır.

Cevap : D) Her soru araştırma problemi olabilir.

Açıklama : Bir sorunun “Araştırma Problemi” olabilmesi için; araştırılabilir olması, verilerle test edilebilir olması, özgün olması ve bilimsel/pratik bir değer taşıması gerekir. Rastgele sorulan, cevabı zaten bilinen veya metafizik sorular bilimsel araştırma problemi olamaz. Dolayısıyla **”Her soru araştırma problemi olabilir”** ifadesi yanlıştır.

16. Aşağıdakilerden hangisi ölçümün kesinliğinin anlaşılması için çerçeve sağlayan modeldir?

A) Doğru skor modeli
B) Deneysel skor
C) Sabit model
D) Gözlenen skor
E) Tesadüfi model

Cevap : A) Doğru skor modeli

Açıklama : Klasik Test Teorisi’nin temeli olan **Doğru Skor Modeli (True Score Model)**; gözlenen skorun (X), gerçek skor (T) ile hatanın (e) toplamından oluştuğunu (X = T + e) varsayan ve ölçümün güvenilirliğini/kesinliğini anlamamızı sağlayan temel modeldir.

17. Kişilerin istediklerini yazmalarına izin veren cevap formatı aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilmiştir?

A) Negatif sorular
B) Hileli sorular
C) Yapısal sorular
D) Yapısal olmayan sorular
E) Varsayıma dayalı sorular

Cevap : D) Yapısal olmayan sorular

Açıklama : Anketlerde cevap seçeneklerinin önceden belirlenmediği, katılımcının görüşlerini kendi kelimeleriyle serbestçe ifade edebildiği soru tipine **Yapısal Olmayan (Açık Uçlu) Sorular** denir. Yapısal sorular (Kapalı uçlu) ise seçenek sunar.

18. Bir testin geçerli olabilmesi için ….. olması gerekir ama bir testin güvenilir olması o testin ….. olması için yeterli değildir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) güvenilir / geçerli
B) tutarlı / kararlı
C) tutarlı / istikrarlı
D) istikrarlı / tutarlı
E) geçerli / güvenilir

Cevap : A) güvenilir / geçerli

Açıklama : Ölçme teorisinde temel kural şudur: Güvenirlik, geçerlik için ön koşuldur. Yani bir testin **geçerli** olabilmesi için önce mutlaka **güvenilir** olması gerekir. Ancak bir testin güvenilir (hatasız/tutarlı) olması, onun amaca hizmet ettiği (geçerli olduğu) anlamına gelmez; yani güvenirlik geçerlik için yeterli değildir.

19. Diğer tüm ölçeklerden daha güçlü olan ve tüm aritmetik işlemlerin yapılabildiği ölçüm seviyesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Oransal
B) Sıralama
C) Eşit aralıklı
D) Nominal
E) Sınıflandırma

Cevap : A) Oransal

Açıklama : Ölçüm düzeyleri hiyerarşisinde en üstte yer alan, mutlak sıfır noktasına sahip olan ve toplama, çıkarma, çarpma, bölme dahil tüm istatistiksel işlemlerin yapılabildiği en güçlü ölçek türü **Oransal (Ratio) Ölçek**tir.

20. Araştırmacının amaçları doğrultusunda ilgili ana kütle hakkında veri toplama yöntemleri ile kişisel olarak toplanan verilere ne ad verilir?

A) Birincil veri
B) Tanımlayıcı veri
C) Kantitatif veri
D) Kalitatif veri
E) İkincil veri

Cevap : A) Birincil veri

Açıklama : Araştırmacının bizzat kendisinin, araştırmanın özel amacı için anket, gözlem veya deney yoluyla ilk elden topladığı orijinal verilere **Birincil Veri** denir. Başkaları tarafından toplanmış mevcut verilere ise İkincil Veri denir.