Türk Dış Politikası 2024-2025 Vize Soruları (Tarih)

Lozan Antlaşması ve Azınlık Rejimi

Türk dış politikasının temel belgesi olan Lozan Barış Antlaşması, Türkiye’nin bağımsızlığını uluslararası alanda tescil etmiştir. Antlaşmada azınlıklar konusu, ırk esasına göre değil, din esasına (Gayrimüslimler) göre belirlenmiştir. Bu süreçte Türkiye ve Yunanistan arasında mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesi benimsenerek; Batı Trakya’daki Türklerin hakları ile İstanbul’daki Rumların hakları birbirine endekslenmiştir. Fener Rum Patrikhanesi’nin İstanbul’da kalması konusu antlaşma metninde yazılı bir hüküm olarak yer almasa da, siyasi yetkilerinden arındırılması kaydıyla sözlü bir mutabakatla kabul edilmiştir.

Milli Mücadele Dönemi Kritik Dönemler

Milli Mücadele’nin son safhasında yaşanan Çanakkale Krizi, İngiliz hükümetinin (Lloyd George) müttefiklerinden destek alamaması, iç siyasetteki baskılar ve ekonomik durgunluk gibi nedenlerle Türkiye ile uzlaşmak zorunda kaldığı bir dönüm noktasıdır. TBMM ise donanma eksikliği ve zaferi riske atmama düşüncesiyle İngilizlerle doğrudan savaştan kaçınmıştır. Bu süreçte imzalanan 1921 Moskova Antlaşması, Sovyet Rusya’nın kapitülasyonların kaldırıldığını kabul ettiği ve Nahçıvan’ın Azerbaycan himayesine bırakıldığı stratejik bir ittifaktır.

Musul Meselesi ve Hatay’ın Anavatana Katılımı

Lozan’da çözülemeyen Musul Sorunu, 1926 Ankara Antlaşması ile sonuçlanmış; Musul, Kerkük ve Süleymaniye İngiliz mandasındaki Irak’a bırakılmıştır. Bu antlaşma, mandater yönetimin bitmesiyle geçersiz kalacak bir metin değil, kalıcı bir sınır antlaşmasıdır. Hatay (Sancak) meselesinde ise Milletler Cemiyeti tarafından kurulan Seçim Komitesi, bölgedeki Türk çoğunluğunu kırmak amacıyla halkı etnik ve dini temelde (Sünni, Alevi, Türk, Arap vb.) ayrıştırarak kaydetmeye çalışmıştır. Bu stratejik mücadele, Mustafa Kemal Atatürk’ün kararlı duruşuyla Hatay’ın anavatana katılımıyla sonuçlanmıştır.

Bölgesel Güvenlik ve İttifaklar

1930’lu yıllarda yükselen İtalya ve Almanya tehdidine karşı Türkiye, bölgesel iş birliklerine öncelik vermiştir. 1934 yılında imzalanan Balkan Antantı, mevcut sınırları (statükoyu) korumayı hedeflemiş; ancak üye devletleri sadece Balkanlar içinden gelebilecek tehditlere karşı savunma yükümlülüğü altına sokmuştur. Dışarıdan gelebilecek büyük güç tehditleri kapsam dışında tutulmuştur. ABD ile ticari ilişkilerde ise takas (clearing) sistemi uygulanmış, ancak Türkiye aleyhine oluşan ticaret açığı nedeniyle beklenen hacme ulaşılamamıştır.

1. Anadolu’daki Yunan kuvvetlerini temizledikten sonra tarafsız ilan edilen bölgeye giren TBMM kuvvetleri yalnız kalan İngilizlerle savaştan kaçınmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi bu kararın sebeplerinden biri değildir?

A) TBMM’nin askerî kaynaklarının sınırlı olması
B) TBMM’nin mali kaynaklarının azalması
C) Moskova Antlaşması ile Sovyetlerden destek alınması
D) TBMM’nin yeterli donanmaya sahip olmaması
E) Başarısızlık durumunda kazanımları kaybetme ihtimali

Cevap : C) Moskova Antlaşması ile Sovyetlerden destek alınması

Açıklama : TBMM’nin İngiltere ile sıcak çatışmaya (Çanakkale Krizi) girmekten kaçınmasının temel nedenleri; ordunun yorgunluğu, donanmanın olmaması (Boğazları geçememe riski) ve elde edilen zaferin riske atılmak istenmemesidir. Ancak “Sovyetlerden destek alınması” savaştan kaçınma sebebi değildir; aksine bir müttefik desteği varlığı cesaret verici bir unsur olabilirdi. Bu seçenek, “savaştan kaçınma gerekçesi” mantığına terstir.

2. Milletler Cemiyeti Konseyi tarafından oybirliği ile “ayrı bir varlık” hâline getirilen Sancak (Hatay) için kurulan Seçim Komitesi’nin aşağıdaki uygulamalarından hangisi Türkler aleyhineydi?

A) Bölgeye giderek incelemelerde bulunması
B) Faaliyetlerinin İngiltere’den de tepki çekmesi
C) Sancak’ta yaşayan toplulukları etnik ve dinî temelde ayrıştırması
D) Çoğunluk esasına dayalı seçim kararı alması
E) Bir seçim yönetmeliği hazırlama kararı alması

Cevap : C) Sancak’ta yaşayan toplulukları etnik ve dinî temelde ayrıştırması

Açıklama : Hatay meselesinde kurulan komisyon, bölgedeki Türk çoğunluğunu parçalamak ve azınlıkta bırakmak amacıyla halkı “Alevi, Sünni, Türk, Arap” gibi etnik ve dini alt kimliklere ayırarak kaydetmeye çalışmıştır. Bu durum Türk nüfusunu kağıt üzerinde bölerek azınlık durumuna düşürmeyi hedefleyen, Türkiye aleyhine bir stratejiydi.

3. Lozan Antlaşması’nın azınlıklarla ilgili hükümleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Türkiye’deki azınlıklara özel imtiyazlar tanınmıştır.
B) Azınlıkların yeni okul ve hayır kurumları kurma hakkı sona ermiştir.
C) Türkiye ve Yunanistan’ın mütekabiliyet esasları doğrultusunda azınlıklara haklar tanımaları karara bağlanmıştır.
D) Azınlıkların aile ya da kişi statüleri konusunda Türk Medeni Kanunu’na göre hareket etmeleri kararlaştırılmıştır.
E) Türkiye’deki azınlıklar ırk esasına göre belirlenmiştir.

Cevap : C) Türkiye ve Yunanistan’ın mütekabiliyet esasları doğrultusunda azınlıklara haklar tanımaları karara bağlanmıştır.

Açıklama : Lozan’da azınlıklar konusunda “Mütekabiliyet” (Karşılıklılık) ilkesi esas alınmıştır. Batı Trakya’daki Türkler hangi haklara sahipse, İstanbul’daki Rumlar da aynı haklara sahip olacaktır. Ayrıca Türkiye’de azınlık tanımı “ırk” değil “din” esasına göre (Gayrimüslimler) yapılmıştır.

4. İtalya’nın Doğu Akdeniz’e yönelik tehditleri nedeniyle aşağıdakilerden hangileri Akdeniz antlaşmalarına ilişkin bir bildiri yayınlamışlardır?

A) İngiltere-Sovyetler Birliği
B) İngiltere-Türkiye
C) İngiltere-ABD
D) İngiltere-Fransa
E) Sovyetler Birliği-ABD

Cevap : D) İngiltere-Fransa

Açıklama :

5. 5 Haziran 1926 tarihinde İngiltere’nin mandası altındaki Irak ile Türkiye arasında yapılan Ankara Antlaşması ve tatbikatı hakkındaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) İngiltere’nin Irak’ta manda idaresinin sona ermesiyle birlikte Ankara Antlaşması yürürlükten kalkacaktı.
B) Musul’dan elde edilecek petrollerin %10’unun 25 yıl süre ile Türkiye’ye bırakılması kararlaştırılmıştır.
C) Musul’un Irak’a bırakılmasına karar verilmiştir.
D) Irak’ta iç işleri karışması ve 1958’de meydana gelen askeri darbe ile General Kasım’ın işbaşına gelmesi nedeniyle Türkiye payının tamamını alamamıştır.
E) Sınırın aşağı yukarı Brüksel hattından geçmesi kararlaştırılmıştır.

Cevap : A) İngiltere’nin Irak’ta manda idaresinin sona ermesiyle birlikte Ankara Antlaşması yürürlükten kalkacaktı.

Açıklama : Ankara Antlaşması, Türkiye ile Irak arasındaki sınırı (Brüksel Hattı) kalıcı olarak belirleyen bir sınır antlaşmasıdır. İngiltere’nin manda yönetiminin bitmesi, belirlenen uluslararası sınırları veya antlaşmanın geçerliliğini ortadan kaldırmaz.

6. I. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na katıldığı sıralarda Türk-İslam çoğunluğunun bulunduğu coğrafyanın bölünmez bütünlüğü savunulmuştur.
II. Gayrimüslimlere milli bünyeyi sarsacak tarzda ayrıcalıklar tanınamayacağı vurgulanmıştır.
III. Hâkimiyeti Türkiye’ye bırakılmak şartıyla Boğazlardan geçiş rejiminin ilgili devletler tarafından belirlenebileceği belirtilmiştir.
IV. Kapitülasyonların asla kabul edilemeyeceği açıklanmıştır.
V. Osmanlı dış borçlarımdan Türkiye’nin sorumlu olmadığı vurgulanmıştır.
Misak-ı Milli esas alındığında yukarıdaki sonuçlardan hangilerine ulaşılabilir?

A) I, II ve V
B) I, III ve IV
C) II, III ve V
D) I, II ve III
E) II, III ve IV

Cevap : E) II, III ve IV

Açıklama :

7. Lozan Konferansı’nda Türkiye ile aşağıdaki devletlerden hangileri arasında antlaşma ve sözleşmeler dışında ayrı mektuplar teati edilmiştir?

A) Yunanistan, İngiltere, Fransa
B) İtalya, Japonya, Fransa
C) Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa
D) İngiltere, Fransa, İtalya
E) Yunanistan, İtalya, Japonya

Cevap : D) İngiltere, Fransa, İtalya

Açıklama :

8. Aşağıdakilerden hangisi Çanakkale Olayı (Krizi) esnasında İngiliz Hükümeti’nin izlediği ılımlı ve uzlaşmaya yönelik politikanın sebeplerinden biri değildir?

A) İngilizlerin müttefiklerinden destek alamamaları
B) İngiliz ekonomisindeki durgunluk
C) İngiliz kamuoyunun yeni bir savaşa karşı çıkması
D) Boğazlar bölgesindeki İngiliz kuvvetlerinin takviye edilmesi
E) İstanbul ve Trakya’da Milli Mücadele taraftarlarının geniş çaplı bir ayaklanma çıkarma ihtimali

Cevap : D) Boğazlar bölgesindeki İngiliz kuvvetlerinin takviye edilmesi

Açıklama : A, B, C ve E seçenekleri İngiltere’yi savaştan caydıran ve uzlaşmaya iten “zayıflatıcı” nedenlerdir. Ancak “İngiliz kuvvetlerinin takviye edilmesi” (D), İngiltere’nin elini güçlendiren askeri bir hamledir; bu durum uzlaşma politikasının bir *sebebi* değil, kriz anındaki askeri bir *refleksidir*. Uzlaşmaya iten asıl nedenler yalnız kalmaları ve kamuoyu baskısıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de 26 Eylül 1925 tarihli genelge ile yayınlanan uyarılardan biri değildir?

A) Türk topraklarının hiçbir ülkenin parçası olarak gösterilmemesi
B) Türklerin bugününü ve geçmişini kötüleyen kitaplar bulundurulmaması
C) Hiçbir okulda Türk ve Türk Devleti aleyhine derslerde veya ders dışında bir ifade kullanılmaması
D) Bütün okullara muayyen ebatlarda Atatürk fotoğrafı asılması
E) Ders kitaplarında hiçbir ülkenin propagandasının yapılmaması

Cevap : D) Bütün okullara muayyen ebatlarda Atatürk fotoğrafı asılması

Açıklama :

10. Amerika Birleşik Devletleri Senatosunun Lozan’da Türkiye ile yapılan antlaşmayı onaylamaması karşısında Türkiye olumlu ya da olumsuz herhangi bir tepki göstermemiştir. Bu durumun nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Ermeni ve Rum lobileri tepki gösterebilirlerdi.
B) Antlaşmanın onaylanmaması Türkiye’ye ciddi bir zarar vermiyordu.
C) İtilaf Devletleri ile antlaşma yapan Türkiye’nin artık koza ihtiyacı yoktu.
D) Türkiye, Senato’daki iç çekişmeler nedeniyle antlaşmanın onaylanmadığını biliyordu.
E) Mevzu bahis ikili anlaşmalar Türk dış politikasına zarar verebilir ve diğer devletler için emsal olabilirdi.

Cevap : A) Ermeni ve Rum lobileri tepki gösterebilirlerdi.

Açıklama : Türkiye’nin tepkisiz kalmasının nedeni korku veya çekinme (A şıkkı) değil, umursamazlıktır. Türkiye zaten Avrupalı devletlerle Lozan’ı imzalamış ve uluslararası meşruiyetini kazanmıştı (C). ABD ile ikili anlaşma olmaması Türkiye’yi pratik olarak çok etkilemiyordu (B). Türkiye’nin “lobilerden çekindiği için” tepki vermediği ifadesi yanlıştır.

11. İstanbul hangi sadrazam döneminde İtilaf Devletleri tarafından resmen işgal altına alınmıştır?

A) Damat Ferid Paşa
B) Tevfik Paşa
C) Ahmet İzzet Paşa
D) Ali Rıza Paşa
E) Salih Paşa

Cevap : E) Salih Paşa

Açıklama : İstanbul’un 16 Mart 1920’de İtilaf Devletleri tarafından resmen işgal edildiği sırada Osmanlı hükümetinin başında Sadrazam **Salih Paşa** bulunmaktaydı. İşgalden kısa bir süre sonra istifa etmiş ve yerine Damat Ferit Paşa getirilmiştir.

12. Aşağıdakilerden hangisi 16 Mart 1921 tarihinde TBMM ile Sovyet yönetimi arasında imzalanan Moskova Antlaşması’nın hükümlerinden biri değildir?

A) Nahçıvan özerk olmak koşuluyla Ermenistan’a bırakılacaktı
B) Batum Gürcistan’a bırakılacaktı
C) Kapitülasyonların kaldırıldığı kabul edilecekti
D) Eski antlaşmalar geçersiz sayılacaktı
E) Boğazlar rejimi Karadeniz devletlerince belirlenecekti

Cevap : A) Nahçıvan özerk olmak koşuluyla Ermenistan’a bırakılacaktı

Açıklama : Moskova Antlaşması’na göre Nahçıvan, Ermenistan’a değil, özerk bir bölge olarak **Azerbaycan’ın** himayesine bırakılmıştır. Bu madde Türkiye için stratejik bir öneme sahiptir.

13. Venizelos’un, Milli Mücadele döneminde Türkiye aleyhinde zararlı faaliyetlerde bulunan Patrik Meletios ile fikir ayrılığına düşmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Meletios’un dini yetkilerini aşarak siyasi alana da hakim olmak istemesi
B) TBMM’nin Meletios’un göreve devamına karşı çıkması
C) Meletios’un Lozan Konferansı’nda Yunanistan’ı temsil eden Venizelos’a muhalefeti
D) Meletios’un İstanbul Rum cemaati üzerindeki otoritesini kaybetmesi
E) İtilaf Devletleri’nin Meletios ile sorunlar yaşamaları

Cevap : A) Meletios’un dini yetkilerini aşarak siyasi alana da hakim olmak istemesi

Açıklama : Patrik Meletios, sadece dini bir lider olmakla kalmayıp siyasi faaliyetlere (Megali İdea) aşırı derecede karışmıştır. Lozan sürecinde Türkiye ile ilişkileri normalleştirmek isteyen Venizelos, Meletios’un bu aşırı siyasi tavırlarını ve yetki alanını aşmasını sürece zarar verici bulmuştur.

14. Aşağıdaki devletlerden hangisi Musul meselesi sırasında Pozantı-Nusaybin demiryolu üzerinden askeri taşıma yapılmasına müsaade etmeyerek Türkiye’yi zor duruma düşürmüştür?

A) Almanya
B) Irak
C) Fransa
D) İngiltere
E) Sovyetler Birliği

Cevap : C) Fransa

Açıklama : Musul krizi sırasında Türkiye, bölgeye asker sevkiyatı yapmak istemiş ancak demiryolu hattının Suriye (Fransız Mandası) sınırları içinden geçen kısmının kullanımı, 1921 Ankara Antlaşması’na rağmen **Fransa** tarafından engellenmiş veya zorlaştırılmıştır. Bu durum Türkiye’nin askeri harekat kapasitesini kısıtlamıştır.

15. I. Karaağaç savaş tazminatı karşılığı Yunanistan’a bırakıldı.
II. Suriye sınırı 1921 Ankara Antlaşması’na göre belirlendi.
III. Irak sınırının dokuz ay içerisinde çözülmesi kararlaştırıldı.
IV. Meis adası İtalya’ya bırakıldı.
V. İmroz adası Yunanistan’a bırakıldı.
Lozan Antlaşması ile ilgili yukarıdaki bilgilerden hangileri doğrudur?

A) III ve V
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) II ve IV

Cevap : E) II ve IV

Açıklama :

16. 1937’den itibaren Türkiye ile ABD arasında clearing (takas) antlaşmaları yapılsa da ticari ilişkiler beklenen ölçüde gelişmemiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu durumun temel nedenidir?

A) Almanya’nın karşı çıkması
B) Amerika Birleşik Devletleri ile yapılan clearing/kriling (takas) antlaşmalarının Türkiye aleyhine açık vermesi
C) Türkiye’nin İngiltere ile ilişkileri
D) Lobilerin çalışmaları
E) İthal edilecek ürün bulunamaması

Cevap : B) Amerika Birleşik Devletleri ile yapılan clearing/kriling (takas) antlaşmalarının Türkiye aleyhine açık vermesi

Açıklama : Türkiye ile ABD arasındaki ticaret dengesi o dönemde Türkiye aleyhine bozulmuştur. Clearing sistemi (takas), dengeli bir ticaret gerektirir. ABD’nin Türkiye’den alımı az, satımı çok olunca veya tam tersi dengesizlikler oluşunca sistem tıkanmış ve ticaret hacmi istenen seviyeye çıkamamıştır.

17. Balkan Antantı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Mevcut statükonun muhafazası öngörülmekteydi.
B) Balkan Devletlerine dışarıdan yönelebilecek tehditlere karşı ittifak kurulacaktı.
C) Sosyal ve kültürel işbirliği yapılacaktı.
D) Sınırların muhafazası güvence altına alındı.
E) Bir Balkan devleti saldırırsa yardımlaşma olacaktı.

Cevap : B) Balkan Devletlerine dışarıdan yönelebilecek tehditlere karşı ittifak kurulacaktı.

Açıklama : Balkan Antantı (1934), özellikle revizyonist **Balkan ülkesi Bulgaristan’ın** olası saldırılarına karşı sınırları korumak için yapılmıştır. Antlaşma, Balkanlar *dışından* (örneğin İtalya veya Almanya’dan) gelecek bir saldırıya karşı ortak savunma yükümlülüğü içermiyordu (Türkiye bu maddeyi özellikle koydurmuştu). Bu nedenle B şıkkı söylenemez.

18. Aşağıdakilerden hangisi 1925 yılında Musul meselesini incelemek üzere kurulan komisyon raporunun Milletler Cemiyeti’ne sunulması karşısında Türkiye’nin gösterdiği tepkilerden biri değildir?

A) Türkiye’deki İngiliz ticari kuruluşlarına karşı tepki gösterilmiştir.
B) Milletler Cemiyeti’ne katılma kararı almıştır.
C) Fransa ile uzlaşmaya çalışılmıştır.
D) Komisyon raporunu protesto etmiştir.
E) Sovyetler Birliği ile Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması imzalamıştır.

Cevap : B) Milletler Cemiyeti’ne katılma kararı almıştır.

Açıklama : 1925’te Musul kararı Türkiye aleyhine çıkınca Türkiye Milletler Cemiyeti’ne tepki göstermiş ve kararı protesto etmiştir. Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne katılması bu olaydan yıllar sonra, **1932** yılında gerçekleşmiştir. Musul krizine bir tepki olarak MC’ye katılmamış, aksine MC’ye güveni sarsılmıştır.

19. Aşağıdakilerden hangisi hakkında Lozan Antlaşması ya da ekinde yer alan belgelerde herhangi bir hüküm yer almamıştır?

A) Dış borçların paylaştırılması
B) Genel af
C) Boğazlar bölgesinin silahtan arındırılması
D) Azınlık kurumlarının statüleri
E) Patrikhane’nin İstanbul’da kalması

Cevap : E) Patrikhane’nin İstanbul’da kalması

Açıklama : Lozan’da Patrikhane’nin İstanbul dışına çıkarılması çok tartışılmış ancak yazılı bir metne dökülmemiştir. Patrikhane’nin siyasi yetkilerinden arındırılması kaydıyla İstanbul’da kalması **sözlü** bir mutabakatla kabul edilmiştir; antlaşma metninde “Patrikhane İstanbul’da kalacaktır” diye açık bir hüküm yoktur.

20. Aşağıdakilerden hangisi Lozan Konferansı’nda imzalanan belgelerden biri değildir?

A) Genel Affa İlişkin Açıklama ve Protokol
B) Musul Sınırının Türkiye ile İngiltere Arasında Çözüme Kavuşturulmasına İlişkin Sözleşme
C) Ticaret Sözleşmesi
D) Oturma ve Yargı Yetkisi Konusundaki Sözleşme
E) Türk ve Rum Nüfus Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol

Cevap : B) Musul Sınırının Türkiye ile İngiltere Arasında Çözüme Kavuşturulmasına İlişkin Sözleşme

Açıklama : Lozan’da Musul sorunu çözülememiş ve bir sözleşme ile karara bağlanamamıştır. Konunun Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelere bırakılmasına karar verilmiştir (Lozan Madde 3). Dolayısıyla Lozan’da imzalanan belgeler arasında “Musul Sınırını Çözen bir Sözleşme” yoktur.