Toprak Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Toprağın Bileşenleri ve Fiziksel Yapısı

Toprak bilimi olan Pedoloji; Jeoloji (Yer bilimleri), kimya (Temel bilimler) ve botanik (Biyolojik bilimler) ile doğrudan ilişkili interdisipliner bir daldır, ancak Sosyal Bilimler ile doğrudan ilişkisi yoktur. İdeal bir toprak; organik madde, inorganik madde, su ve havadan oluşur; ancak topografik bir özellik olan “eğim” toprağın kendi bileşeni değildir. Toprağın içindeki organik madde, anakayanın ayrışmasından değil, biyolojik kalıntılardan oluşur. Toprağın fiziksel özellikleri arasında renk, derinlik, yapı (strüktür) ve bünye (tekstür) sayılırken; pH değeri yani Asitlilik kimyasal bir özelliktir.

Toprağın tane boyutuna göre sınıflandırılmasında, çapı 2 mm’den büyük olan parçacıklar toprak sayılmaz, bu nedenle “kumlu” sınıflandırması 2 mm’den büyük materyaller için kullanılamaz. Parçacıkların birleşerek kümeler (kırıntı, blok vb.) oluşturmasına ise Agregatlaşma denir; bu süreçte kalsiyum karbonat, demir ve alüminyum silikatlar birer “çimento maddesi” görevi görerek bağlayıcılık sağlarlar.

Toprak Profili, Horizonlar ve Ayrışma Süreçleri

İdeal bir toprak profilinin ana horizonları yüzeyden derine doğru A, B ve C olarak sıralanır. Yağış sularıyla A horizonundan yıkanan minerallerin biriktiği ve depolandığı B horizonuna pedolojide Birikim Horizonu denir. C horizonunun da altında yer alan, henüz ayrışmamış, atmosfer ve biyolojik faaliyetlerden tamamen uzak olan sert ve masif temel kayaya ise D (veya R) horizonu adı verilir.

Yeryüzü şekillerinin oluşumunu ve erozyon/heyelan gibi süreçleri inceleyen bilim dalı Jeomorfolojidir. Şiddetli yağışlar toprağın emme (infiltrasyon) kapasitesini aştığında, yüzey akışıyla verimli üst toprağı sürükleyerek erozyona neden olurlar. Fiziksel ayrışma süreçleri arasında parçalanma, taşınma ve agregatlaşma bulunurken; su moleküllerinin minerallere bağlandığı Hidratasyon, kimyasal bir ayrışma sürecidir.

Litosferik Dinamikler ve İklimin Toprağa Etkisi

Yer kabuğunun (litosfer) erimiş ve daha akışkan olan manto üzerinde batmadan dengede kalabilmesinin (izostazi) ana sebebi, aralarındaki Yoğunluk farkıdır (Litosfer daha hafiftir). Yeryüzündeki iklim şartları toprağı derinden etkiler. Toprak sıcaklık rejimini; yükselti, enlem, bakı ve bitki örtüsü belirlerken, ani gelişen fiziksel bir olay olan çığ riski bu sıcaklık rejiminin düzenleyici bir faktörü olamaz.

Topraktaki biyolojik faaliyetler de iklime bağlıdır; örneğin A horizonundaki mikroorganizmaların ayrışma faaliyetleri için optimum sıcaklık aralığı 25-30°C’dir. Yarı kurak iklimlerde kimyasal ayrışma zayıf olduğu için, örneğin granit kayaçlar üzerinde genellikle iri taneli kumlu topraklar meydana gelirken, kireçtaşı üzerinde (örneğin Taşeli Platosu) kırmızı terra rossa oluşur. Bu yöresel farklılıkların ana sebebi Ana kaya yapısıdır.

Tarihsel ve Biyolojik Faktörler

Dünya tarihindeki son büyük buzul çağı (Kuvaterner), günümüzden yaklaşık 10-12 bin yıl önce sona ermiştir. Bu iklimsel yumuşamanın ardından insanoğlunun avcı-toplayıcılığı bırakıp tarıma, yerleşik hayata ve hayvanları evcilleştirmeye geçtiği o devrimsel döneme Neolitik Çağ adı verilir. Toprağın yapısını biyolojik olarak etkileyen bir diğer faktör kil mineralleridir; montmorillonit, kaolinit ve illit birer ikincil kil mineraliyken, iri kristalli olan Muskovit bir kil minerali değildir. Değişebilir katyonlar bağlamında, toprağın yapısını birleştirici (iyi) veya dağıtıcı (kötü) yönde en zengin ve belirgin olarak etkileyen element çifti Kalsiyum (Ca) ve sodyum (Na)’dur.

1. “Çok şiddetli bir sağanak yağış, toprağa düştüğünde çabukça absorbe edilemediğinde önemli oranda su yüzeysel akışa geçer; bu arada büyük oranda üst toprak materyalini de birlikte sürüklediklerinden ……..neden olabilirler.” ifadesi aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanabilir?

A) erozyona
B) kuraklığa
C) nemliliğe
D) heyelana
E) dönerek kaymaya

Cevap: A) erozyona

Açıklama: Suyun toprak tarafından yeterince emilememesi (infiltrasyon kapasitesinin aşılması) sonucu oluşan yüzeysel akış, verimli üst toprak tabakasını (A horizonunu) da beraberinde sürükleyerek toprak kaybına, yani erozyona sebep olur.

2. Aşağıdakilerden hangisi bir kil minerali olamaz?

A) Vermikulit
B) Kaolinit
C) Montmorillonit
D) İllit
E) Muskovit

Cevap: E) Muskovit

Açıklama: Vermikulit, kaolinit, montmorillonit ve illit, toprağın fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirleyen yaygın ikincil kil mineralleridir. Muskovit ise mika grubuna ait, genellikle daha iri kristalli olan, magmatik ve metamorfik kayaçlarda bulunan birincil bir silikat mineralidir.

3. İdeal bir toprak profilinde ana horizonlar yukarıdan aşağıya doğru aşağıdakilerden hangisi ile sembolize edilmektedir?

A) A-C
B) A-B-C
C) A-B-C-D
D) A-C-D
E) A-B-D

Cevap: B) A-B-C

Açıklama:

4. Tane boyutu 2 mm’den büyük olan toprak boyut sınıflamasına aşağıdakilerden hangisi uymaz?

A) Kumlu
B) Çakıllı
C) İri bloklu
D) Çok taşlı
E) Taşlı

Cevap: A) Kumlu

Açıklama: Toprak tekstür (bünye) sınıflandırmasında “kum” taneciklerinin çapı 2 mm ile 0.05 mm arasındadır. Boyutu 2 mm’den büyük olan parçacıklar artık toprak ince materyali sayılmazlar ve büyüklüklerine göre çakıl, taş, moloz veya blok gibi isimler alırlar.

5. Değişebilir katyonlar, bazı durumlarda agregat oluşumuna doğrudan veya dolaylı etki yapabilirler.
Bu olay, aşağıdaki hangi iki elementin yer aldığı topraklarda daha zengin ve belirgin olarak görülür?

A) Fosfor (P) ve alüminyumca (Al)
B) Kalsiyum (Ca) ve sodyumca (Na)
C) Demir (Fe) ve potasyumca (K)
D) Azot (N) ve oksijence (O)
E) Bakır (Cu) ve magnezyumca (Mg)

Cevap: B) Kalsiyum (Ca) ve sodyumca (Na)

Açıklama: Kalsiyum iyonları (Ca++), toprak parçacıklarını bir araya getirerek (flokülasyon) iyi bir agregat (kırıntı) yapısı oluşumunu destekler. Sodyum iyonları (Na+) ise tam tersi bir etkiyle parçacıkları birbirinden uzaklaştırıp dağıtarak (dispersiyon) yapıyı bozar. Bu iki değişebilir katyonun toprak yapısı üzerindeki zıt ve belirleyici etkileri pedolojide çok önemlidir.

6. Aşağıdaki omurgalı hayvanlardan hangisi toprağı karıştırmakta çok usta oldukları bilinen ve toprak altında yuva yapan veya toprak içinde yiyecek arayan hayvanlardan biri değildir?

A) Kaplumbağa
B) Tavşan
C) Tarla faresi
D) Köstebek
E) Çakal

Cevap: E) Çakal

Açıklama:

7. Hidroliz sonucu ortaya çıkan demir ve alüminyum silikatlar toprak parçacıklarının birbirlerine yapışmasında yapıştırıcı görevi yaparlar. Bazı durumlarda bu, kesintisiz ve devamlı yüzeyler halinde toprak içinde bulunabilirler. Bunun sonucunda sert ve oldukça dayanıklı kabuk şeklinde horizonlar oluşabilir. Kurak ve yarı kurak bölge topraklarındaki “Duripan (Sert kabuk)” denilen kabuklar bu şekilde oluşur. Yine aynı bölgelerde karbonat (Kalsiyum karbonat t=CaCO3) da birikip bir kabuk oluşturduğu görülür. Böyle oluşuklar ise “kaliş (Kalker kabuk)” adıyla bilinir.
Yukarıda verilen Pedojenik Fiziksel Süreçlerden olan agregatlaşmanın hangi faktörü aşağıda açıklanmıştır?

A) Değişebilir katyonlar
B) Kil ve humus
C) Donma ve çözülme
D) Genişleme ve büzülme
E) Çimento maddesi

Cevap: E) Çimento maddesi

Açıklama: Metinde demir, alüminyum silikatlar ve kalsiyum karbonatın toprak taneciklerini birbirine bağlayan “yapıştırıcı” görevi gördüğünden ve duripan/kaliş gibi sert kabuklar oluşturduğundan bahsedilmektedir. Bu kimyasal bağlayıcı maddelere toprak biliminde “çimento maddesi” adı verilir ve bunlar agregatlaşmanın en temel unsurlarından biridir.

8. “Toprak parçacıklarının bir araya gelerek oluşturduğu sıralanma ve bunların duruş şeklini ifade eden kümelenme olayıdır.” ifadesiyle aşağıdaki hangi coğrafi olay tarif edilmiştir?

A) Erozyon
B) Birikme
C) Agregatlaşma
D) Çözünme
E) Ayrışma

Cevap: C) Agregatlaşma

Açıklama: Toprağı oluşturan kum, silt ve kil gibi birincil parçacıkların organik maddeler ve çeşitli bağlayıcılar yardımıyla bir araya gelerek daha büyük ve gözle görülebilir yapısal kümeler (kırıntılar, bloklar, prizmalar) oluşturması işlemine “agregatlaşma” denir.

9. Aşağıdakilerden hangisi toprak oluşumunda iklimin dolaylı olarak toprak profiline yapmış olduğu etkilerden birisi değildir?

A) Vejetasyon
B) Topoğrafya
C) Ana kaya
D) Eğim
E) Relief

Cevap: D) Eğim

Açıklama:

10. Aşağıdakilerden hangisi yeryüzünde klimatik koşullara bağlı olarak meydana gelmiş büyük vejetasyon formasyonlarından biri değildir?

A) Alpin çayırlar
B) Boreal ormanlar
C) Konifer ormanlar
D) Savanlar
E) Pampalar

Cevap: E) Pampalar

Açıklama:

11. Aşağıdakilerden hangisi toprakta meydana gelen ve pedojenik süreçlerden biri olan başlıca fiziksel süreçlerden birisi değildir?

A) Taşınma
B) Parçalanma
C) Hidratasyon
D) Agregatlaşma
E) Birikme

Cevap: C) Hidratasyon

Açıklama: Rüzgar, su veya yerçekimi ile olan taşınma, birikme, sıcaklık farklarıyla olan fiziksel parçalanma ve mekanik agregatlaşma fiziksel pedojenik süreçlerdir. “Hidratasyon” ise su moleküllerinin bir mineralin kristal kafes yapısına katılmasıyla gerçekleşen kimyasal bir ayrışma (bozunma) sürecidir.

12. Bir toprak profilinde B horizonuna aynı zamanda aşağıdakilerden hangi isim de verilir?

A) Çözünmüş anakaya
B) Anamadde
C) Anakaya
D) Birikim horizonu
E) Yıkanma horizonu

Cevap: D) Birikim horizonu

Açıklama: Yağış sularıyla en üstteki A horizonundan çözünüp sızarak aşağıya doğru yıkanan kil, demir, alüminyum ve kalsiyum karbonat gibi maddelerin toplandığı ve depolandığı alt katman B horizonudur. Bu işlevinden dolayı B horizonuna pedolojide illüviyal, yani “Birikim Horizonu” adı verilir.

13. “Bir toprak profilinde C horizonunun altında çözülmemiş anakaya yer alır ki, buna ………. denir.” ifadesi aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanabilir?

A) B horizonu
B) A horizonu
C) D horizonu
D) 0 horizonu
E) C horizonu

Cevap: C) D horizonu

Açıklama: Toprak profilinin en alt katmanında, atmosfer koşullarından ve biyolojik faaliyetlerden tamamen uzak kaldığı için parçalanmamış, henüz topraklaşmaya başlamamış olan masif, sert ve yekpare haldeki ana kayaya “D horizonu” (güncel uluslararası literatürde daha çok R horizonu olarak geçer) denir.

14. Aşağıdakilerden hangisi topraktaki sıcaklık rejimini belirleyen ve değişmesine neden olan etkenlerden birisi olamaz?

A) Yükselti
B) Bitki örtüsü
C) Enlem ve bakı
D) Çığ riski
E) Günlük ve mevsimlik sıcaklık değişimleri

Cevap: D) Çığ riski

Açıklama: Yükselti sıcaklığı düşürür, bitki örtüsü toprağı güneşe karşı gölgeleyerek serin tutar, enlem ve bakı güneş ışınlarının geliş açısını belirleyerek toprağın alacağı ısı enerjisini kontrol eder. Ancak çığ riski, ani gelişen fiziksel bir felakettir; toprağın genel, uzun vadeli ve düzenli klimatolojik/sıcaklık rejimini belirleyen bir parametre değildir.

15. Ülkemiz gibi orta enlemlerin iklim karakterlerinin hakim olduğu yarı kurak bölgelerde toprağın tekstür özelliğini ana madde büyük ölçüde belirler. Genelde kurak ve yarı kurak bölgelerdeki granitten oluşan topraklar, aşağıdaki hangi tipteki toprakları meydana getirirler?

A) Kumlu topraklar
B) Alüminyumlu topraklar
C) Demirli topraklar
D) Kireçli topraklar
E) Killi topraklar

Cevap: A) Kumlu topraklar

Açıklama: Granit kayaçlar, içeriğinde bolca kuvars, feldspat ve mika barındıran asidik ve sert karakterli kayaçlardır. Kurak ve yarı kurak iklimlerde (Türkiye’nin iç kesimleri gibi) kimyasal çözünme zayıf olduğundan granit tamamen kile dönüşemez; daha çok mekanik olarak ufalanır. Kuvars kristalleri ayrışmaya dirençli olduğu için bu sahalarda genellikle iri taneli “kumlu topraklar” oluşur.

16. İyi gelişmiş kırıntı strüktürlerine sahip topraklarda suyun ve havanın iyi dolaştığında, aşağıda sayılan hangi olayın gelişmesine yardımcı olmaz?

A) Bitki örtüsünün hızla gelişmesine
B) Toprağın gelişmesine
C) Toprağın verimlilik kazanmasına
D) Biyolojik faaliyetin hızlanmasına
E) Kimyasal faaliyetin hızlanmasına

Cevap: A) Bitki örtüsünün hızla gelişmesine

Açıklama:

17. Mater, 1986’ya göre; aşağıdakilerden hangisi Pedoloji ile doğrudan ilişkili olan bilim alanlarından biri değildir?

A) Yer Bilimleri
B) Sosyal Bilimler
C) Biyolojik Bilimler
D) Uygulamalı Bilimler
E) Temel Bilimler

Cevap: B) Sosyal Bilimler

Açıklama: Pedoloji (Toprak Bilimi); toprağın oluşumunu sağlayan kayalar için Jeoloji (Yer Bilimleri), fizik ve kimya için Temel Bilimler, bitki ve organizmalar için Biyolojik Bilimler, tarım ve ormancılık için Uygulamalı Bilimler ile iç içedir. Sosyal Bilimler (Sosyoloji, psikoloji vb.) insan davranışlarını incelediği için pedolojinin doğrudan beslendiği fen bilimleri yelpazesinde yer almaz.

18. Toprak içinde mikroorganizmaların bulunuşu geniş ölçüde besin maddelerine bağlıdır. Özellikle toprağın A horizonunda yüksek oranda mikroorganizma mevcuttur. Birçok tür genelde optimum bir sıcaklık aralığı isterlerse de, termofillik bakteriler çöl şartlarına yakın sıcaklık isteklerine sahiptirler. Genel optimum sıcaklık aralığı aşağıdaki değerlerden hangisidir?

A) 15-20°C
B) 20-25°C
C) 10-15°C
D) 25-30°C
E) 30-35°C

Cevap: D) 25-30°C

Açıklama: Toprakta bulunan mantarlar, bakteriler ve aktinomisetler gibi mezofilik mikroorganizmaların yaşamsal reaksiyonları, enzim faaliyetleri ve organik maddeyi humusa dönüştürme hızları en yüksek seviyesine 25°C ile 30°C arasındaki optimum sıcaklık aralığında ulaşır.

19. Dünya’da bulgularına rastlanan Buzul Çağı, günümüzden yaklaşık ne kadar süre önce sona ermiştir?

A) 5-7 bin yıl
B) 10-12 bin yıl
C) 1-3 bin yıl
D) 70-90 bin yıl
E) 100-120 bin yıl

Cevap: B) 10-12 bin yıl

Açıklama: Jeolojik ve klimatolojik verilere göre, Dünya tarihindeki Kuvaterner (Pleistosen) dönemine ait son büyük buzul çağı, günümüzden yaklaşık 10.000 ila 12.000 yıl önce sona ermiş; buzullar kutuplara doğru çekilerek yerini daha ılıman bir iklim olan günümüz Holosen dönemine bırakmıştır.

20. Buzul Çağı sona erip, insanın yerleşik hayata geçtiği; toprağı işlediği, tahıl üretimi yaptığı, hayvanlarını evcilleştirdiği, pişmiş tuğla ve saban yaptığı çağın ismi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Paleolitik
B) Mezolitik
C) Neolitik
D) Demir Çağı
E) Tunç Çağı

Cevap: C) Neolitik

Açıklama: İnsanoğlunun avcı-toplayıcı göçebe yaşam tarzından (Paleolitik), besin üreticiliğine, yani tarıma ve hayvancılığa geçtiği o muazzam devrimsel döneme Yeni Taş Çağı veya “Neolitik Çağ” adı verilir. Bu çağda sabanın icadı, çömlekçilik ve toprağın kalıcı olarak sahiplenilmesi başlamıştır.