İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri 2023-2024 Vize Soruları (Bahar)

1. İSG’nin Tarihsel Gelişimi ve Öncüleri

İş sağlığı ve güvenliği bilincinin kökleri Antik Çağ’a kadar uzanır. Örneğin, Antik Romalı bilim insanı Plini, maden tozlardan korunmak için işçilerin başlarına torba geçirmelerini önermiş ve tarihteki ilk kişisel koruyucu donanım fikrini ortaya atmıştır. Ortaçağ’da ise Agricola, maden işçilerinin çalışma koşullarını incelediği “De Re Metallica” adlı eseriyle literatüre önemli katkı sağlamıştır.

Ancak İSG’nin modern bir bilim ve zorunluluk haline gelmesi Sanayi Devrimi ile olmuştur. Makineli üretime geçişle artan ölümcül kazalar (uzun saatler, eğitimsizlik ve yasal boşluklar nedeniyle), devletleri harekete geçirmiş ve 1802 yılında İngiltere’de yayınlanan “Çırakların Sağlığı ve Morali Yasası” tarihteki ilk İSG yasal düzenlemesi olmuştur. (Bu süreçte işçi sendikalarının “yeterli tepki göstermemesi” bir neden değil, dönemin şartlarından kaynaklanan bir sonuçtur).

2. Temel Kavramlar: Tehlike, Risk ve Güvenlik

İSG kültürünün merkezinde “önleyicilik” ilkesi yatar; yani amaç kaza olmadan riskleri kaynağında bertaraf etmektir. “Çalışanları, çalışma koşullarından kaynaklanan risklerden korumak” doğrudan İş Güvenliği’nin tanımıdır.

Bu süreçteki temel kavramlar şunlardır:
• Tehlike: Zarar verme potansiyeli olan durumdur.
• Risk: Tehlike dolayısıyla ortaya çıkan bir olayın oluşturduğu hasar derecesi (şiddet) ile olayın oluşma olasılığının bileşkesidir.
• Kabul Edilebilir Risk: İşletmenin yasal zorunluluklara ve kendi politikasına göre tahammül edebileceği asgari düzeye indirilmiş risktir.
• Risk Yönetimi: İnsan hayatı ve çevre güvenliği ile ilgili tüm bu risklerin değerlendirilmesi ve tehlikelerin ortaya çıkmasını engellemek için etkili bir güvenlik ağı kurma sürecidir.

3. İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Maliyeti ve Hukuku

İş kazalarının ekonomiye büyük zararları vardır. Üretimin durması, bütçe açıklarının artması ve işçi yakınlarının gelir kaybı birer negatif sonuçtur. (Ancak “Çalışan eğitimine harcanan paraların artması” bir zarar değil, önleyici bir yatırımdır). Bir kaza sonrasında hemen ortaya çıkan faturalandırılabilir “Sağlık Harcamaları” doğrudan maliyet sınıfındadır.

Türk Hukukunda (5510 sayılı Kanun):
• Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için, sadece insan sağlığında (bedence/ruhça) zarara neden olması şarttır (Sadece maddi hasar yeterli değildir).
• Sigortalının iş yerinde bulunması, görevli gönderilmesi, emzirme izninde olması veya işveren servisinde kaza geçirmesi “İş Kazası” sayılır. Ancak işçinin işi/görevi olmadan kendi inisiyatifiyle işyeri dışına çıktığı anda meydana gelen kaza, iş kazası sayılmaz.
• Meslek hastalıkları ise çok ciddi bir “kayıt dışılık” sorunu yaşar. Türkiye’de meslek hastalıklarının %99’u doğru teşhis edilemediği için kayıt altına alınamamaktadır. Sınıflandırmada kimyasal, biyolojik, fiziksel vb. gruplar vardır ancak “Tozlardan kaynaklanan meslek hastalıkları” (Pnömokonyoz vb. spesifik tanımlarla C grubunda yer almasına rağmen, şık kurgusu gereği genel kategorizasyon bağlamında) dikkat edilmesi gereken bir ayrım noktasıdır.

4. İSG Yönetim Sistemleri (ISO ve OHSAS)

İşletmelerin bu süreçleri standartlaştırması için kalite sistemleri geliştirilmiştir. İngiliz standartlar kurumu BSI tarafından çıkarılan OHSAS 18001, bu alandaki ilk geniş çaplı sistemdir ve günümüzde yerini ISO 45001’e bırakmıştır.

ISO 9001, ISO 14001 ve ISO 45001 gibi kalite sistemlerinin ortak yanları; süreçleri yönetmek, çevre/iş güvenliğini sağlamak ve acil durumlara hazırlanmaktır. Ancak “Toplumun bilinçlendirilmesi” bu sistemlerin zorunlu bir ortak hedefi değildir.

Bütün bu modern kalite sistemleri; çalışan katılımı ve müşteri odaklılık prensibine dayanır (Sadece yönetim odaklılık ilkesini reddeder). Son olarak, ISO 45001 standartlarında, işletmenin risk yönetimindeki başarısını gösteren ölçülebilir sonuçların tümüne “İSG Performansı” adı verilmektedir.

1. İş sağlığı ve güvenliği alanında Sanayi Devrimi döneminde yayınlanmış ilk yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alman iş piyasası yasası
B) Kadın çalışanlar yasası
C) Çalışma saatlerinin 10 saatle sınırlandırılması yasası
D) Çırakların sağlığı ve morali yasası
E) Çocuk sağlığı ve güvenliği yasası

Cevap: D) Çırakların sağlığı ve morali yasası

Açıklama: Sanayi Devrimi’nin getirdiği ağır çalışma koşullarına karşı, İngiltere’de 1802 yılında Sir Robert Peel’in öncülüğünde çıkarılan “Çırakların Sağlığı ve Morali Yasası” (Health and Morals of Apprentices Act), çalışma saatlerini ve çalışma ortamını düzenleyen ilk iş sağlığı ve güvenliği yasası olarak kabul edilir.

2. Aşağıdakilerden hangisi iş kazalarının ekonomik zararlarından biri değildir?

A) İş kazası nedeniyle işyerinde üretimin durması
B) Sosyal güvenlik sisteminde bütçe açıklarının artması
C) Bakım onarım masraflarının artması
D) Ölen işçinin yakınlarının gelirinin azalması
E) Çalışan eğitimine harcanan paraların artması

Cevap: D) Ölen işçinin yakınlarının gelirinin azalması

Açıklama:

3. “İnsan hayatı ve çevre güvenliği ile ilgili risklerin değerlendirilmesi, iş kazası veya meslek hastalıklarının nedenleri ve bunları etkileyen faktörlerle ilgili en geçerli bilgiyi toplayarak tehlikelerin ortaya çıkmasını engellemek için etkili bir güvenlik ağı kurmaktır.”
Yukarıda verilen ifade aşağıdakilerden hangisini tanımlamaktadır?

A) Risk yönetimi
B) Zarar azaltma
C) Tehlike yönetimi
D) Acil durum yönetimi
E) Risk değerlendirmesi

Cevap: A) Risk yönetimi

Açıklama: Verilen tanım sadece riskin değerlendirilmesini değil; bilginin toplanması, analiz edilmesi ve sonuçta tehlikeleri önleyecek bütüncül bir “güvenlik ağı kurma” aksiyonunu içerir. Tüm bu süreçlerin planlanması, uygulanması ve kontrol edilmesi faaliyetlerinin bütününe “Risk Yönetimi” adı verilir.

4. Aşağıdakilerden hangisi ISO 9001-ISO 14001-ISO 45001 yönetim sistemlerinin ortak yanlarından değildir?

A) Proses güvenliğini sağlamak
B) Acil durumlara karşı hazırlıklı olmak
C) İş sağlığı ve güvenliğini sağlamak
D) Toplumun bilinçlendirilmesi
E) Çevreyi korumak

Cevap: D) Toplumun bilinçlendirilmesi

Açıklama: ISO standartları (Kalite, Çevre ve İSG), kurumların iç süreçlerini, personelini, üretimini ve çevresel etkilerini yönetmeyi, acil durumlara hazırlanmayı hedefler. Ancak bu sistemlerin temel amacı veya ortak bir şartı, genel “toplumu bilinçlendirmek” gibi geniş çaplı bir sosyal sorumluluk projesi yürütmek değildir.

5. Aşağıdakilerden hangisi dünyada iş sağlığı ve güvenliği konusunun önem kazanmasına yol açan en önemli gelişmedir?

A) Piramitlerin inşaatı
B) Göç
C) Coğrafi keşifler
D) Sanayi devrimi
E) Sendikaların gelişmesi

Cevap: D) Sanayi devrimi

Açıklama: Buhar gücünün bulunmasıyla başlayan “Sanayi Devrimi”, makineli üretime geçilmesi, fabrikaların kurulması, tehlikeli iş koşulları, uzun çalışma saatleri ve çok sayıda ölümcül iş kazasına neden olmuştur. Bu toplu yıkım ve kriz, iş sağlığı ve güvenliği biliminin ve yasalarının modern anlamda doğup önem kazanmasını zorunlu kılmıştır.

6. Ortaçağ döneminde madenlerde işçilerini gözlemleyerek derlediği bilgileri “De Re Metallica” adlı eserinde yayınlayan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Plini
B) Agricola
C) Paracelsus
D) Heinrich
E) Ramazzini

Cevap: B) Agricola

Açıklama: “De Re Metallica” (Metallerin Doğası Üzerine), Alman bilim insanı Georgius Agricola tarafından yazılmıştır. Eserde madencilik tekniklerinin yanı sıra, madencilerin maruz kaldığı tozlar, hastalıklar ve alınabilecek önlemler detaylıca incelenmiş, bu nedenle kitap İSG tarihinde önemli bir mihenk taşı olmuştur.

7. ISO 45001 kılavuzunda “Kuruluşun Yasal zorunluluklara ve kendi İSG politikasına göre, tahammül edebileceği düzeye indirilmiş risk…” olarak verilen ifade aşağıdakilerden hangisini tanımlamaktadır?

A) Kabul edilebilir risk
B) Rehabilitasyon
C) Revize edilmiş risk
D) Sürekli iyileştirme
E) Döngüsellik

Cevap: A) Kabul edilebilir risk

Açıklama: Sıfır risk pratikte imkansızdır. Bir riskin gerekli tüm teknik, idari ve kişisel koruyucu önlemler alınarak, yasal sınırların altına ve işletmenin katlanabileceği, zarar görmeyeceği minimum seviyeye çekilmiş haline İSG yönetim sistemlerinde “Kabul edilebilir risk” denir.

8. “Tehlike dolayısıyla ortaya çıkan bir olayın oluşturduğu hasar derecesi ile olayın oluşma olasılığının bileşkedir.”
Yukarıda tanım verilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Meslek hastalığı
B) Tehlike
C) Ramak kala
D) Kaza
E) Risk

Cevap: E) Risk

Açıklama: İSG terminolojisinde “Tehlike”, zarar verme potansiyeli olan durum veya kaynaktır. “Risk” ise, bu tehlikenin gerçeğe dönüşme ihtimali (olasılık) ile gerçekleştiğinde yaratacağı zararın büyüklüğünün (şiddet/hasar derecesi) çarpımı yani bileşkesidir. (Risk = Olasılık x Şiddet).

9. Aşağıdakilerden hangisi bütün kalite yönetim sistemlerinde bulunan temel prensiplerden biri değildir?

A) Süreçlerle yönetim
B) Yönetim odaklılık
C) Çalışanların katılımı
D) Çalışan ve müşteri odaklılık
E) Liderlik

Cevap: B) Yönetim odaklılık

Açıklama: Modern kalite yönetim sistemleri (TKY, ISO vb.) hiyerarşik “yönetim odaklılık” (sadece patronun kararları) üzerine değil; çalışanların katılımı, müşteri odaklılık, süreç yaklaşımı, liderlik ve sürekli iyileştirme (PUKÖ) gibi yatay ve katılımcı prensipler üzerine kuruludur.

10. ISO 45001 kılavuzunda “Kuruluşun İSG riskleri yönetiminin ölçülebilir sonuçları” olarak tanımlanan süreç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kalite Yönetim Sistemi
B) Kaynak Yönetimi
C) Sürekli İyileştirme
D) İSG Yönetim Sistemi
E) İSG Performansı

Cevap: E) İSG Performansı

Açıklama: Bir işletmenin İSG politikası doğrultusunda aldığı önlemlerin, uyguladığı eğitimlerin ve risk yönetiminin ne kadar başarılı olduğunu gösteren nicel ve nitel sonuçlara (kaza oranları, ramak kala sayıları vb.) standardın dilinde “İSG Performansı” adı verilir.

11. “İş kazası meslek hastalığı oluşmadan risklerin tespit edilmesi ve bu risklerin kaynağında bertaraf edilmesi” iş sağlığı ve güvenliğinin hangi yönünü vurgular?

A) Tatmin edicilik
B) Zarar azaltıcılık
C) Önleyicilik
D) Tazmin edicilik
E) Onarıcılık

Cevap: C) Önleyicilik

Açıklama: Modern İSG yaklaşımının temel felsefesi kaza olduktan sonra yara sarmak (onarıcılık veya tazmin) değil; olay henüz yaşanmadan potansiyel tehlikeleri bulmak ve kazayı kaynağında yok etmektir. Buna proaktif (önleyici) yaklaşım denir.

12. OHSAS 18001 İSG yönetim sistemi, hangi kuruluş tarafından geliştirilmiş bir yönetim sistemi standardıdır?

A) ISO
B) TSE
C) OHSAS
D) ILO
E) BSI

Cevap: E) BSI

Açıklama: OHSAS 18001 (Occupational Health and Safety Assessment Series), uluslararası bir İSG standardı ihtiyacını karşılamak üzere 1999 yılında İngiliz Standartları Enstitüsü (BSI – British Standards Institution) ve diğer belgelendirme kuruluşlarının ortak çalışmasıyla yayınlanmıştır. (Daha sonra yerini ISO 45001’e bırakmıştır).

13. Aşağıdakilerden hangisi endüstri devrimi sürecinde meydana gelen iş kazalarının doğrudan nedenleri arasında gösterilemez?

A) Uzun çalışma saatlerinin olması
B) İşçilerin eğitimsiz olması
C) İşçi sendikalarının yeterli tepki göstermemesi
D) Koruyucu yasal düzenlemelerin olmaması
E) İşverenlerin konuyu önemsememesi

Cevap: C) İşçi sendikalarının yeterli tepki göstermemesi

Açıklama: Endüstri Devrimi yıllarında kazaların temel nedeni; ağır mesai saatleri, çocuk/kadın işçi sömürüsü, eğitimsizlik ve işverenlerin güvenlik maliyetlerinden kaçmasıdır. O dönemde “işçi sendikaları” henüz kurulma aşamasındaydı veya yasadışı sayılıyordu; dolayısıyla sendikaların tepkisizliği bir neden değil, dönemin hukuki bir sonucudur.

14. İş kazası tanımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Türk sosyal sigorta hukukunda sadece insan sağlığında zarara (yaralanma-ölüm) neden olan kazalar iş kazası olarak kabul edilmektedir.
B) Türk sosyal sigorta hukukunda, sadece maddi hasarla sonuçlanan kazalar iş kazası kapsamına alınmıştır.
C) Sigortalı kendi aracıyla işyerine gelirken meydana gelen kaza iş kazasıdır.
D) Sigortalı işçi mesai saatlerinde kendi özel işi nedeniyle işyeri dışında bulunduğu sırada meydana gelen kaza iş kazası kabul edilir.
E) İşçinin, işverenin verdiği bir görevi yerine getirdikten sonra işyerine dönerken yaşadığı kaza iş kazası değildir.

Cevap: A) Türk sosyal sigorta hukukunda sadece insan sağlığında zarara (yaralanma-ölüm) neden olan kazalar iş kazası olarak kabul edilmektedir.

Açıklama: ILO tanımı maddi hasarı da kaza saysa da, Türkiye’deki 5510 sayılı SGK Kanunu mevzuatına göre bir olayın hukuken “İş Kazası” sayılarak SGK’dan ödenek/tazminat hakkı doğurabilmesi için sigortalının bedence veya ruhça (yaralanma, ölüm, sakatlık) bir zarara uğraması şarttır. Sadece makine kırılması sigorta hukuku anlamında iş kazası tanımına girmez.

15. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’ndaki iş kazası tanımına göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen kaza iş kazasıdır.
B) Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada meydana gelen kaza iş kazasıdır.
C) Emziren kadın sigortalının, çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen kaza iş kazasıdır.
D) İşçinin işi veya görevi olmadan işyeri dışına çıktığı anda meydana gelen kaza iş kazasıdır.
E) Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen kaza iş kazasıdır.

Cevap: D) İşçinin işi veya görevi olmadan işyeri dışına çıktığı anda meydana gelen kaza iş kazasıdır.

Açıklama: Kanuna göre iş kazasının iş veya işveren ile bir illiyet (neden-sonuç) bağı olması gerekir. Görevlendirme, işyeri sınırları, süt izni veya işveren servisinde kaza geçirmek iş kazasıdır. Ancak işçinin kendi inisiyatifiyle, işle alakası olmayan tamamen “özel” bir sebeple izinsiz işyeri dışına çıktığı anda geçirdiği kaza, işle bir illiyet bağı taşımadığı için hukuken iş kazası sayılmaz.

16. “Çalışanları çalışma koşullarından kaynaklanan risklerden ve kazalardan korumak” aşağıdaki kavramlardan hangisinin amacıdır?

A) İş sağlığı
B) Tip
C) İş güvenliği
D) Ergonomi
E) Mesleki uyum

Cevap: C) İş güvenliği

Açıklama: “İş Güvenliği”, çalışma ortamındaki fiziki tehlikeleri (makineler, yüksekte çalışma, elektrik vb.) ortadan kaldırarak kazaları önlemeyi ve çalışanın can bütünlüğünü “korumayı” hedefleyen teknik ve idari çalışmaların bütünüdür. İş sağlığı ise daha çok meslek hastalıkları ve tıbbi boyutuyla ilgilenir.

17. Çalışma ortamındaki tozların tehlikeli olduğunu iddia eden ve korunmak için çalışanların başlarına torba geçirmelerini öneren bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Heinrich
B) Dioscorides
C) Herodot
D) Plini
E) Ramazzini

Cevap: D) Plini

Açıklama: Antik Roma döneminde yaşamış olan doğa bilimci Yaşlı Plini (Plinius Secundus), madenlerde ve atölyelerde çalışan işçilerin soluduğu tozların hastalıklara (pnömokonyoz vb.) yol açtığını fark etmiş ve bu tozlardan korunmak için işçilerin yüzlerine mesane zarı veya ince bez torbalar geçirmelerini önermiştir. Bu, tarihteki ilk “Kişisel Koruyucu Donanım” (maske) önerilerinden biridir.

18. Sosyal sigorta hukuku uygulamasına göre aşağıdakilerden hangisi meslek hastalıkları sınıflandırmasında yer almaz?

A) Tozlardan kaynaklanan meslek hastalıkları
B) Biyolojik risk etmenlerinden kaynaklanan meslek hastalıkları
C) Kimyasallardan kaynaklanan meslek hastalıkları
D) Ergonomiye özensizlikten kaynaklanan meslek hastalıkları
E) Fiziksel risk etmenlerinden kaynaklanan meslek hastalıkları

Cevap: A) Tozlardan kaynaklanan meslek hastalıkları

Açıklama:

19. Türkiye’de meslek hastalıklarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Türkiye’de tanısı konulan meslek hastalığı sayısı yılda 100 binden fazladır.
B) Türkiye’de meslek hastalıklarının yüzde 99’u kayıt altına alınamamaktadır.
C) Türkiye’de meslek hastalıkları en çok maden işçilerinde görülmektedir.
D) Türkiye’de çalışanların meslek hastalıklarına maruz kalma riski düşüktür.
E) Türkiye’de meslek hastalıklarını önlemeyi amaçlayan yasal düzenlemeler bulunmamaktadır.

Cevap: B) Türkiye’de meslek hastalıklarının yüzde 99’u kayıt altına alınamamaktadır.

Açıklama: İSG alanındaki en büyük sorunlardan biri meslek hastalıklarının teşhis edilememesidir. Uluslararası standartlara (WHO/ILO) göre Türkiye’de her yıl on binlerce meslek hastalığı vakası olması gerekirken, resmi SGK istatistiklerinde bu sayı yıllık 500-1000 civarında kalmaktadır. Bu da gerçek vakaların yüzde 99’unun yetersiz teşhis mekanizmaları nedeniyle “kayıt dışı” kaldığını veya genel hastalık olarak değerlendirildiğini göstermektedir.

20. Aşağıdakilerden hangisi iş kazaları sonucu ortaya çıkan doğrudan maliyetlerden biridir?

A) Sağlık harcamaları
B) Verim kaybı
C) Moral motivasyon kaybı
D) İşin durması
E) Yapılan harcamaların fırsat maliyeti

Cevap: A) Sağlık harcamaları

Açıklama: İş kazası sonrası sigorta primleri, tazminatlar, ilk yardım ve hastane/tedavi masrafları (sağlık harcamaları) hemen görünen ve faturalandırılabilen “Doğrudan (Görünür) Maliyetler”dir. Üretimin durması, işçilerdeki moral bozukluğu, yeni işçi eğitme masrafı gibi kalemler ise hesaplanması daha zor olan “Dolaylı (Görünmez) Maliyetler”dir.