Türkiye Beşeri Coğrafyası 2024-2025 Final Soruları

Cevap: E) Ticaret olanakları
Açıklama: Kırsal yerleşmeler (köyler ve mezralar), ekonomik yaşamın birincil faaliyetlere (tarım, hayvancılık, ormancılık) ve doğrudan doğaya bağlı olduğu alanlardır. Kırsalda insanlar evlerini kurarken; tarlasını sürebileceği düzlükleri (topografya), ekinini sulayabileceği nehir/pınar kenarlarını (su kaynakları) ve kışın donmayacak verimli yerleri (iklim) seçerler. Ancak “Ticaret olanakları” kırsalın değil, üretim fazlasının satıldığı, ulaşım ağlarının kesiştiği ve hizmet sektörünün yoğunlaştığı “Kentsel (Şehir)” alanlarda nüfus dağılışını belirleyen temel faktördür

Cevap: D) İstanbul
Açıklama: Aritmetik nüfus yoğunluğu, bir bölgedeki toplam nüfusun, o bölgenin toplam yüzölçümüne bölünmesiyle (kişi/km²) elde edilir. İstanbul, yaklaşık 16 milyona dayanan devasa nüfusunu nispeten çok küçük bir il yüzölçümüne sığdırdığı için Türkiye’de kilometre kareye düşen insan sayısının (aritmetik nüfus yoğunluğunun) açık ara en yüksek olduğu ildir (km²’ye yaklaşık 3 binden fazla insan düşmektedir).

Cevap: B) Aktif nüfusun artması
Açıklama: II. Dünya Savaşı sonrasında (1945 sonrası), Türkiye’de sağlık hizmetlerinin iyileşmesiyle bebek ölümlerinin azalması, ekonominin canlanması, savaş tehlikesinin bitmesiyle oluşan güven ortamı ve tıbbi teknolojik gelişmeler nüfus artış hızını patlatmıştır. Ancak “Aktif (çalışan/üreten) nüfusun artması”, bu hızlı bebek doğumlarının (nüfus artışının) bir *nedeni* değil, yıllar sonra o çocukların büyümesiyle ortaya çıkan demografik bir *sonuçtur*. Sebep-sonuç ilişkisinde aktif nüfusun artması nüfusu patlatan ana etken değildir.

Cevap: C) Ekolojik yöntemler
Açıklama: Nüfus projeksiyonları, gelecekteki nüfus miktarını ve yapısını tahmin etme bilimidir. Bu tahminler yapılırken istatistiksel ve matematiksel formüller, demografik bileşenler (doğum, ölüm, göç oranları gibi nicel ve nitel veriler) ve ekonomik kalkınma metotları kullanılır. “Ekolojik yöntemler” ise biyoloji ve çevre bilimlerinin alanına girer; bitki ve hayvan popülasyonlarının çevreyle ilişkisini inceler, insanların demografik nüfus projeksiyonlarının hesaplanmasında kullanılan doğrudan bir projeksiyon yöntemi değildir.

Cevap: E) İstanbul
Açıklama: Onlarca yıl boyunca Türkiye’nin en çok göç alan merkezi olan İstanbul, son yıllarda (özellikle 2019-2020 verilerinde görüldüğü üzere) sosyo-ekonomik şartlar, hayat pahalılığı, emeklilerin memleketlerine dönmesi veya çevre illere olan sanayi desantralizasyonu nedeniyle “net göç hızı negatif” olan bir bölge haline gelmiştir. Yani İstanbul’un dışarıya “verdiği göç miktarı”, dışarıdan “aldığı göç miktarından” daha fazla olmaya başlamıştır.

Cevap: C) Ekonomik ve siyasal
Açıklama: 1923’ten 1965 yılına kadar Türkiye’de nüfus artış hızını yükseltmeyi amaçlayan “pronatalist” (nüfus artırıcı) politikalar uygulanmıştır. Bu politikanın arkasında yatan temel nedenler “ekonomik ve siyasal/askeri” kaygılardır. Siyasal açıdan; art arda gelen savaşlar (Balkan, I. Dünya, Kurtuluş) nedeniyle kaybedilen genç ve erkek nüfusun yerine güçlü bir ordu kurabilmek amaçlanmıştır. Ekonomik açıdan ise; tarımda makineleşmenin olmadığı o dönemde, tarlaları işleyecek ve yeni kurulan sanayi tesislerinde çalışacak insan gücüne (beden gücüne) duyulan şiddetli ihtiyaç bu politikayı zorunlu kılmıştır.

Cevap: D) Nüfus projeksiyonları
Açıklama: Devletler; gelecekte kaç okul yapılması gerektiğini, kaç hastaneye ihtiyaç duyulacağını, emeklilik sisteminin nasıl finanse edileceğini ve istihdam politikalarını belirlemek için gelecekteki nüfusun miktarını ve yapısını bilmek zorundadır. Mevcut demografik veriler (doğum, ölüm, göç) kullanılarak gelecekteki nüfusu istatistiksel olarak tahmin etme işlemine “Nüfus projeksiyonları” denir. Bu yöntem, geleceğe yönelik tüm sosyal ve ekonomik yatırımların kılavuzudur.

Cevap: D) Tunceli
Açıklama:

Cevap: A) Coğrafi konum
Açıklama: Coğrafi konum, mutlak (matematik) konum ve göreceli (özel) konum olmak üzere ikiye ayrılır. Bir ülkenin enlem ve boylam değerleri matematik konumunu ifade ederken; denizlere, okyanuslara, kıtalara, ticaret yollarına, boğazlara ve komşu ülkelere göre olan durumu “Göreceli (Özel) Konumunu” yani geniş anlamda “Coğrafi Konumunu” belirler. Bir ülkenin okyanuslarla veya denizlerle olan ilişkisi doğrudan onun özel coğrafi konumunun bir unsurudur.

Cevap: E) Yaş yapısı
Açıklama: Bir ülkenin demografik analizinde en kritik göstergelerden biri “Yaş Yapısı”dır. Yaş yapısı; 0-14 yaş (çocuk/bağımlı nüfus), 15-64 yaş (çalışma çağındaki/aktif nüfus) ve 65+ yaş (yaşlı/bağımlı nüfus) olmak üzere temel gruplara ayrılır. Üretim yapacak iş gücü potansiyelinin saptanması, okul çağındaki çocuklara yönelik eğitim planlamalarının yapılması ve emeklilik/sağlık sistemlerinin düzenlenmesi tamamen nüfusun bu “yaş yapısı” verilerine dayanarak gerçekleştirilir.

Cevap: D) doğal-insan kaynaklı
Açıklama: Coğrafya biliminin temel tasnifinde “Fiziki Coğrafya”; dağlar, iklim, sular ve toprak gibi doğanın kendiliğinden var ettiği, insandan bağımsız “doğal” süreçleri inceler. “Beşeri Coğrafya” ise; nüfus, tarım, sanayi, yerleşme, ulaşım gibi tamamen insanın aklıyla ve emeğiyle doğayı şekillendirdiği, yani “insan kaynaklı” (antropojenik) faaliyetleri ve süreçleri inceler. Bu nedenle fiziki unsurlar doğal, beşeri unsurlar insan kaynaklıdır.

Cevap: B) Şehirler
Açıklama: Sanayi Devrimi ile birlikte başlayan ve günümüze kadar hızlanarak devam eden kentleşme süreci, kırsal alanlardan kentsel alanlara doğru devasa bir göç dalgası yaratmıştır. Modern dünyada ekonomik faaliyetlerin (sanayi ve hizmet sektörleri), eğitim, sağlık, kültür ve yönetim işlevlerinin toplandığı ana merkezler “Şehirler” olmuştur. Günümüzde dünya nüfusunun yarısından fazlası, Türkiye nüfusunun ise %90’ından fazlası il ve ilçe merkezlerinde (şehirlerde) yaşamaktadır.

Cevap: B) 32,7
Açıklama: Ortanca (medyan) yaş, bir nüfusu oluşturan kişilerin yaşları küçükten büyüğe doğru sıralandığında tam ortada kalan kişinin yaşıdır ve nüfusun yaşlanma durumunu gösterir. Türkiye’de doğurganlık hızının düşmesi ve sağlık imkanlarının gelişmesiyle beklenen yaşam süresinin uzaması, nüfusun giderek yaşlanmasına neden olmaktadır. TÜİK verilerine göre 2020 yılı itibarıyla Türkiye’nin ortanca yaşı 32,7 olarak hesaplanmıştır (Bu rakam ilerleyen yıllarda daha da artmıştır).

Cevap: B) Türkiye İstatistik Kurumu
Açıklama: Türkiye’de demografik verilerin toplanması, analiz edilmesi, nüfus sayımlarının gerçekleştirilmesi (ADNKS) ve geleceğe yönelik resmi nüfus tahminlerinin (nüfus projeksiyonlarının) hazırlanması görevi kanunla “Türkiye İstatistik Kurumu”na (TÜİK) verilmiştir. TÜİK, doğum, ölüm ve göç istatistiklerini kullanarak ülkenin, bölgelerin ve illerin gelecekteki nüfus yapılarını bilimsel yöntemlerle öngörür.

Cevap: E) Bilişim
Açıklama: Türkiye’nin geleneksel ve makroekonomik omurgasını oluşturan, istihdamın ve milli gelirin en büyük dilimlerini sağlayan ana faaliyet kolları; Tarım (geniş topraklar ve kırsal nüfus), Sanayi (özellikle tekstil, otomotiv, gıda), Turizm (bacasız sanayi) ve Ulaşım/Lojistik (jeopolitik konum) sektörleridir. “Bilişim” sektörü son yıllarda hızla gelişmekte ve değer kazanmakta olsa da, coğrafi ve tarihsel istihdam/üretim kapasitesi bakımından Türkiye’nin “en önemli/en büyük (geleneksel)” temel ekonomik sütunlarından biri olarak diğer şıkların gerisinde kalmaktadır.

Cevap: C) Orta
Açıklama: Dünya Bankası ve diğer uluslararası ekonomik kuruluşlar, ülkeleri kişi başına düşen gayrisafi milli hasılaya (GSYH) göre sınıflandırır: Düşük gelirli, alt-orta gelirli, üst-orta gelirli ve yüksek gelirli ülkeler. Türkiye, küresel ekonomik tasniflerde gelişmekte olan bir ülke olarak “Üst-Orta Gelir” (Upper-middle-income) grubunda yer almaktadır. Soru seçeneklerindeki genel ifadelere göre Türkiye “Orta” gelir grubu kategorisinde değerlendirilmektedir.

Cevap: A) Etnik ve siyasi baskılar
Açıklama: 1950’lerden itibaren ve özellikle 1980’li yılların sonlarında (1989 zorunlu göçü), Bulgaristan’daki komünist rejim (Jivkov dönemi) Türk azınlığa karşı şiddetli asimilasyon politikaları yürütmüştür. Türklerin isimlerinin zorla Bulgarca isimlerle değiştirilmesi, Türkçe konuşmanın ve İslami ibadetlerin yasaklanması gibi ağır “etnik ve siyasi baskılar”, yüz binlerce Bulgaristan Türkü’nün anavatan Türkiye’ye sığınmasına (zorunlu göçe) neden olmuştur.

Cevap: A) 1985
Açıklama: Türkiye’de 1950’li yıllarda başlayan kırsaldan kente göç dalgası, tarımda makineleşme ve sanayileşme ile hız kazanmıştır. Ancak demografik istatistiklerde kentsel nüfus oranının ilk kez kırsal nüfus oranını geçtiği ve kırsal nüfusun belirgin, geri dönülmez bir şekilde oransal olarak azınlığa düştüğü tarihi dönüm noktası 1985 yılı nüfus sayımıdır. Bu sayımda kentsel nüfus %53’e ulaşarak kırsal nüfusu geride bırakmıştır.

Cevap: C) Nüfus Planlaması Hakkında
Açıklama: Cumhuriyetin ilanından 1965 yılına kadar nüfusu artırıcı politikalar izlenmiş, ancak artan nüfusun ekonomik kalkınmayı yavaşlattığı görülünce politika değişikliğine gidilmiştir. 1965 yılında çıkarılan “Nüfus Planlaması Hakkında Kanun” ile Türkiye’de nüfus artış hızını düşürmeyi (antinatalist) hedefleyen yeni bir döneme geçilmiş, gebeliği önleyici ilaç ve araçların satışı/dağıtımı serbest bırakılarak aile planlaması yasal bir zemine oturtulmuştur.

Cevap: A) Akraba
Açıklama: