Farkındalık Temelli Stres Yönetimi 2023-2024 Vize Soruları

Cevap: B) Nosisepsiyon
Açıklama:

Cevap: B) Yüksek nabız
Açıklama: Sinir sisteminin “Savaş ya da Kaç” (Sempatik sinir sistemi) tepkisi devreye girdiğinde kişi “Hiperuyarılma” (Hyperarousal) durumuna geçer. Bu durumda vücut aşırı tetiktedir; göz bebekleri büyür, kaslar gerilir, solunum hızlanır ve kalbe daha fazla kan pompalanması gerektiği için “yüksek nabız” (taşikardi) görülür. Diğer seçeneklerden dorsal vagal aktivasyon ve ayrışma (dissociation) ise hiperuyarılmanın tam tersi olan donup kalma, çökme yani “Hipo-uyarılma” (Hypoarousal) durumunun özellikleridir.

Cevap: C) İnterosepsiyon
Açıklama: İnterosepsiyon (Interoception), bireyin kendi bedeninin “içinden” gelen fizyolojik sinyalleri algılama ve hissetme yeteneğidir. Kalp atışını hissetmek, midedeki açlık veya tokluğu algılamak, bağırsak hareketlerini, nefes alışverişini veya vücut ısısını içsel olarak fark etmek interoseptif farkındalık sayesinde olur. Mindfulness (bilinçli farkındalık) pratikleri, kişinin beden taraması (body scan) gibi yöntemlerle bu interosepsiyon yeteneğini güçlendirmesini hedefler.

Cevap: A) Oksipital lob
Açıklama: Stephen Porges tarafından geliştirilen Polivagal Teori, otonom sinir sisteminin evrimsel hiyerarşisini üç temel yapıyla açıklar: 1) Sosyal katılım ve güvenliği sağlayan Ventral Vagal Kompleks (Miyelinli vagus), 2) Savaş-kaç tepkisini sağlayan Sempatik Sinir Sistemi, 3) Aşırı hayati tehlikede donup kalma/kapanma tepkisini sağlayan Dorsal Vagal Kompleks (Miyelinsiz vagus). Ancak “Oksipital Lob”, beynin arka kısmında bulunan ve görme duyusunu (görsel işlemeyi) kontrol eden serebral korteks bölümüdür, Polivagal Teorinin otonom uyarılma modelinde yeri yoktur.

Cevap: B) Miyelin
Açıklama: Sinir sisteminde nöronların (sinir hücrelerinin) akson adı verilen uzun uzantılarının etrafını saran, yağ ve proteinden oluşan kılıfa “Miyelin kılıf” (Myelin sheath) denir. Miyelin kılıf, tıpkı bir elektrik kablosunun etrafındaki plastik yalıtkan kaplama gibi görev yaparak sinir sinyallerinin (elektriksel uyarıların) çok daha hızlı ve kayıpsız bir şekilde iletilmesini sağlar. Polivagal Teoride de özellikle “miyelinli vagus” (ventral vagal) kavramı memelilere özgü sosyal etkileşim sistemi açısından çok kritiktir.

Cevap: A) Ayrışma
Açıklama: Dr. Kristin Neff tarafından geliştirilen Öz Şefkat (Self-Compassion) kuramı ve ölçeği üç temel bileşenden ve bunların zıt kutuplarından oluşur. Bunlar: 1) Öz nezaket vs. Öz Yargılama (Self-Kindness vs. Self-Judgment), 2) Ortak payda/İnsanlık hali vs. İzolasyon (Common Humanity vs. Isolation), 3) Bilinçli Farkındalık vs. Aşırı Özdeşleşme (Mindfulness vs. Over-identification)’dir. “Ayrışma” (Dissociation), travmatik bir kopma halidir ve öz şefkat ölçeğinin kavramsal bileşenleri veya değişkenleri arasında yer almaz.

Cevap: D) Kalp ritminin yavaşlaması
Açıklama: Polivagal Teori’ye göre “Dorsal Vagal Kompleks”, tehlike karşısında savaşmanın veya kaçmanın mümkün olmadığı, durumun tamamen umutsuz algılandığı anlarda devreye giren en ilkel savunma mekanizmamızdır. Bu sistem aktive olduğunda bedenin enerji tüketimi minimuma indirilir; kişi hareketsizleşir (donma/immobilizasyon), metabolizma yavaşlar, sindirim sistemi baskılanır, solunum sığlaşır ve en belirgin fizyolojik sonuç olarak “kalp ritmi yavaşlar” (bradikardi). Sosyal etkileşim ventral vagusun, mobilizasyon ve bronşların genişlemesi ise sempatik sistemin görevidir.

Cevap: E) Eustress
Açıklama: Psikolojide stres her zaman kötü veya zararlı olmak zorunda değildir. Bireyi motive eden, enerji veren, performansını artıran ve heyecan verici olumlu olaylar (örneğin evlilik, mezuniyet, yeni bir işe başlama, bir yarışmaya katılma) sırasında yaşanan “iyi ve faydalı” strese “Eustress” (Östres) adı verilir. Buna karşılık, kişiyi yıpratan, başa çıkma kapasitesini aşan ve zarar veren kötü strese ise “Distress” denir.

Cevap: B) Diyalektik Davranış Terapisi
Açıklama: Marsha Linehan tarafından özellikle Borderline Kişilik Bozukluğu tedavisi için geliştirilen Diyalektik Davranış Terapisi (DBT), adını zıt gibi görünen iki kavramın (kabul ve değişim) sentezinden -diyalektiğinden- alır. Bu yaklaşımın temel felsefesi “Radikal Kabul” (mevcut acıyı ve durumu olduğu gibi tamamen kabul etmek) ve aynı anda bu durumu iyileştirmek için “Değişim” stratejilerini kullanmaktır. Gerçekliği inkar etmeden kabul etmek, terapötik değişimin ön koşulu sayılır.

Cevap: D) Pozitif düşünme

Cevap: B) Motor
Açıklama: Sinir sisteminde iletim iki yönlüdir. Dış dünyadan veya iç organlardan aldığı duyusal bilgileri beyne ve omuriliğe (Merkezi Sinir Sistemine) taşıyan sinirlere Duyusal (Sensory / Afferent) sinirler denir. Beyin ve omurilikte alınan kararları, kasların kasılması veya bezlerin salgı yapması için “organlara ve kaslara” geri taşıyan ve hareketi (eylemi) başlatan sinirlere ise “Motor” (Efferent) sinirler adı verilir.

Cevap: C) Kolayca yorulma
Açıklama: Stres belirtileri fiziksel (bedensel), duygusal, bilişsel ve davranışsal olmak üzere dört ana grupta incelenir. Nedensiz yere ağlama ve çabuk uyarılma/sinirlenme “duygusal”, sonuçlarını düşünmeden hareket etme “davranışsal”, unutkanlık ise “bilişsel” (zihinsel) stres belirtileridir. Ancak enerji düşüklüğü, kas ağrıları, çarpıntı ve “kolayca yorulma” (halsizlik), stresin doğrudan vücut fizyolojisi üzerindeki etkilerinden kaynaklanan somut bir “bedensel” (fiziksel) stres belirtisidir.

Cevap: A) Efektör
Açıklama: Biyoloji ve nörolojide, beyin ve omurilikten (merkezi sinir sistemi) gelen emirleri (motor sinyalleri) alıp bunları fizyolojik bir tepkiye (örneğin kasın kasılması veya bir bezin hormon salgılaması) dönüştüren hedef organlara, kaslara veya bez hücrelerine “Efektör” (tepki organı/hücresi) adı verilir. Uyarıyı alanlar reseptör (alıcı), eylemi gerçekleştirenler ise efektördür.

Cevap: C) Anlamlı ilişkiler
Açıklama: Jon Kabat-Zinn tarafından kavramsallaştırılan Farkındalık Temelli Stres Azaltma (MBSR) programına göre, bilinçli farkındalık (mindfulness) pratiğinin temelini oluşturan 7 ana tutum bulunmaktadır. Bunlar; Yargısızlık (Non-judging), Sabır (Patience), Başlangıç Zihni (Beginner’s Mind), Güven (Trust), Çabasızlık (Non-striving), Kabul (Acceptance) ve Akışına Bırakmak/Bırakabilmek (Letting go) şeklindedir. “Anlamlı ilişkiler” insan psikolojisi için önemli olsa da, mindfulness pratiğinin tanımlanmış 7 temel tutumundan biri olarak literatürde yer almaz.

Cevap: B) Dorsal vagal kompleks
Açıklama: Yayınlanan soru kitapçığına göre cevap “C) Ventral vagal kompleks” olarak kabul edilmiştir ama kitapta geçen bilgiye göre cevap “Dorsal vagal kompleks” tir. (Ders kitabın 3. ünitesinde gerekli bilgi yer alıyor.) NOT: Ventral vagal kompleks: Parasempatik sinir sisteminin diyaframın üst kısmındaki sinirleriyle bağlantılıdır.

Cevap: A) Otonom
Açıklama: Sinir sistemi yapısal ve işlevsel olarak bölümlere ayrılır. Periferik sinir sisteminin bir alt dalı olan “Otonom Sinir Sistemi”, adından da anlaşılacağı gibi bilinçli kontrolümüz dışında (otomatik olarak) çalışan iç organların (kalp, mide, bağırsaklar) ve salgı bezlerinin (ter bezleri, tükürük bezleri) faaliyetlerini düzenler. Kendi içinde strese tepki veren Sempatik ve bedeni dinlenmeye geçiren Parasempatik olmak üzere iki ana kola ayrılır.

Cevap: E) Direnç
Açıklama: Stres araştırmalarının öncüsü Hans Selye tarafından geliştirilen Genel Adaptasyon Sendromu (GAS), organizmanın stres verici bir uyarıcıya (stresöre) karşı verdiği biyolojik tepkileri üç aşamada açıklar. Bu aşamalar sırasıyla: 1) Alarm (Alarm Reaksiyonu – vücudun tehlikeyi fark edip savaş veya kaç tepkisi vermesi), 2) Direnç (Resistance – vücudun stresle başa çıkmaya ve adapte olmaya çalışması), 3) Tükenme (Exhaustion – stresin uzun sürmesi sonucu vücut kaynaklarının bitmesi ve hastalıkların başlaması) aşamalarıdır. İnkar ve kabul ise psikolojik yas veya başa çıkma süreçleridir.

Cevap: A) Onay arama
Açıklama: Stresle başa çıkmada sağlıklı davranışsal yöntemler; düzenli fiziksel egzersiz yapmak, doğru nefes alma tekniklerini uygulamak, yeterli ve kaliteli uyku uyumak, yakın çevreyle iletişim kurarak sosyal destek aramak gibi eylemlerdir. “Onay arama” ise stresle başa çıkmak için kullanılan pozitif veya uyum sağlayıcı bir davranışsal yöntem değildir; aksine başkalarına bağımlı olma, özgüven eksikliği ve bilişsel bir çarpıtma şemasını yansıtan, uzun vadede stresi ve kaygıyı daha da artıran psikolojik bir zafiyettir.

Cevap: D) Bilişsel Davranışçı Terapi
Açıklama: Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT / CBT), psikiyatride ve psikolojide en yaygın kullanılan kanıta dayalı yöntemlerden biridir. Temel varsayımı, duygularımızı ve davranışlarımızı belirleyen şeyin olayların kendisi değil, o olaylara atfettiğimiz “düşünce (biliş)” tarzımız olduğudur. Mantıksız veya çarpık düşünce kalıpları düzeltildiğinde, duygusal sorunların ve uyumsuz davranışların da düzeleceğini savunur. Klasik psikanalize kıyasla kısa-orta vadeli (genellikle 8-20 seans), yapılandırılmış ve hedefe yönelik, sohbet (sözel ifade) temelli bir ekoldür.

Cevap: C) Gelecek planları yapmadan, anda kalmakla ilgilidir.
Açıklama: