Felsefe Tarihi Sorunları-2 2025-2026 Vize Soruları

Aydınlanma Çağı (Akıl Çağı) ve Kıtasal Kırılımlar

18. yüzyıl felsefe tarihi, dogmaların ve geleneksel otoritenin yerine insan aklını, bilimi ve eleştirel düşünceyi ikame eden Akıl Çağı (Aydınlanma Dönemi) olarak adlandırılır. Bu çağın en büyük entelektüel parolası Romalı şair Horatius’a ait olan ve Immanuel Kant tarafından kavramsallaştırılan “Sapere Aude!” (Aklını kullanma cesareti göster!) deyişidir. Aydınlanma hareketi coğrafi olarak farklı felsefi karakterler sergilemiştir. Adam Smith, David Hume ve Francis Hutcheson gibi isimler İngiliz ampirizminden beslenen İskoç Aydınlanmasının çekirdeğini oluştururken; rasyonalizmin dev ismi Leibniz bu coğrafyanın değil, Alman felsefe geleneğinin temsilcisidir. Fransız Aydınlanması ise bilgi kuramında Locke’tan etkilenirken, doğa felsefesinde René Descartes’ın mekanik fizik anlayışından esinlenmiş; La Mettrie ve d’Holbach gibi düşünürlerle radikal bir maddeci (materyalist) çizgiye evrilmiştir. Fransız düşünürlerin (Diderot ve d’Alembert öncülüğünde) halk kitlelerini dogmalardan kurtarıp eğitmek için yürüttükleri en anıtsal kolektif çalışma ise Ansiklopedi (Encyclopédie) çıkarmak olmuştur. Klasik mekanik fiziği kurarak bu çağa zemin hazırlayan Kopernik, Brahe, Galileo ve Newton modern bilimin kurucularıyken, 20. yüzyıl görelilik teorisiyle Albert Einstein çağdaş bilimin bir temsilcisidir.

Kant’ın Epistemolojisi ve Kritisizm (Eleştirel Felsefe)

Immanuel Kant, rasyonalist dogmatizm ile şüpheci ampirizmi (özellikle kendisini “dogmatik uykusundan uyandırdığını” belirttiği İskoç filozof David Hume’u) sentezleyerek aklın sınırlarını sorgulayan Kritisizm (Eleştirel Felsefe) akımını kurmuştur. Bu felsefi çaba, kendisinden sonra Fichte, Schelling ve Hegel gibi devleri doğuracak olan Alman İdealizminin çıkış noktasını teşkil eder. Kant epistemolojisinde bütün bilgimizin başlangıcında Görü (Duyusal Veri) yer alır; zira akıl dış dünyadan bağımsız çalışamaz. Kant bunu “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur” sözüyle özetler. Bilgi sürecinde dış dünyadaki ham nesneler, aklın deneyden tamamen bağımsız, kendinde olan zorunlu A priori yetileri vasıtasıyla işlenir. Bu süreçte Zaman ve Mekan (Uzay), Duyarlığın (Görünün) a priori formlarıdır; yani nesnel birer varlık değil, zihnin algı gözlükleridir. Kant’a göre insan aklı sadece öznenin algıladığı dünya olan Fenomenleri (Görünüşleri) bilebilir; bu görünüşlerin gerisinde yer alan, aklın sınırlarını aşan mutlak gerçeklik boyutuna ise Kendinde Şeyler (Numen) adı verilir. Kant’ın felsefi mantığında Analitik Yargılar; çelişmezlik ilkesine dayanan (B), zorunlu olan (A) ve yüklemi öznede zaten gizli olan yargılardır; dolayısıyla bu yargılar totolojiktir ve “yeni bir bilgi vermezler”. Kant, aydınlanmayı aklın özerkleşmesi olarak görür; bu nedenle kamusal alanda eleştiri özgürlüğünü savunurken, kurumsal işleyişi felç edecek şekilde “bir matematik öğretmeninin ders esnasında müfredatı/eğitim sistemini eleştirmesi” gibi aklın özel kullanım alanındaki kısıtlamaları aydınlanmanın bekası için gerekli görür.

Pratik Akıl, Ödev Ahlakı ve Otonomi

Kant, “Neyi bilebilirim?” sorusunun ardından ahlak felsefesinin kalbi olan “Ne yapmalıyız? (Ne yapmalıyım?)” sorusuna odaklanır. Kant’ın ahlak sistemi bir Deontoloji (Ödev Ahlakı) kuramıdır. Eylemlerin ahlaki değerini, onların ürettiği haz, yarar veya mutluluk gibi a posteriori (deney-sonrası) sonuçlar değil; sadece ahlak yasasına duyulan saf saygı, iyi isteme ve ödeve dayanma niteliği belirler. Ahlak yasasının en yüksek formu olan Kesin Buyruk (Kategorik İmperatif); hiçbir dışsal koşul ve kişisel amaç barındırmayan, kaynağını saf akıldan alan, genelgeçer evrensel bir yasadır; bu yüzden kesin buyruk ampirik/deneyci (A posteriori) değil, tamamen A priori karakterdedir. Kant’a göre aydınlanmayı gerçekleştiren insan, başkasının rehberliğine ihtiyaç duymadan kendi aklını kullanma cesaretini gösteren, ahlaki olarak kendi yasasını kendi koyan otonom (özerk) bireydir. Ahlak yasasını kuran pratik akıl ise seçkinlere özgü olmayıp, herkeste ortak ve evrensel bir yeti olarak mevcuttur.

Estetik Beğeni ve Yargıgücü Felsefesi

Kritik felsefesinin üçüncü bacağını oluşturan estetik, köken olarak Eski Yunanca’daki “duyumsal algı/algılamak” anlamına gelen Aisthesis (Duyum) sözcüğünden türetilmiştir. Alexander Baumgarten tarafından “duyusal bilginin bilimi” olarak felsefeye ithal edilen bu alan, Kant’ın Yargıgücünün Eleştirisi eserinde özerk bir yapıya kavuşur. Kant’a göre “Bu güzeldir” şeklinde dile getirilen Estetik Beğeni Yargıları; çıkarsız olmaları (B), öznel olmaları (E), imgelem ve duyularla ilişkili olmalarıyla (C, D) karakterize edilir; ancak nesnenin kavramsal yapısına dair hiçbir mantıksal veri sunmadıkları için kesinlikle “bilgi verici” (kognitif) nitelikte değillerdir. Beğeni yargısını belirleyen yegâne hoşlanma duygusu ise nesnenin fiziki varlığına karşı hiçbir iyelik, arzu veya menfaat beslemeyen, tamamen saf ve çıkarsız olma niteliği üzerine inşa edilmiştir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre beğeni yargılarıyla ilgili bir özellik değildir?

A) Bilgi verici olmaları
B) Çıkarsız olmaları
C) Imgelemle bağıntılı olmaları
D) Duyularla ilişkili olmaları
E) Öznel olmaları

Cevap: A) Bilgi verici olmaları

2. Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre bilme yetilerinin kendilerinde kalınarak elde edilen bilgidir?

A) A posteriori
B) A priori
C) Tasarımsal
D) Deneysel
E) A forteriori

Cevap: B) A priori

3. Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından beğeni yargısını belirleyen hoşlanmanın özelliğidir?

A) Öğretici olma
B) Nesnel olma
C) Aşkın olma
D) Saf olma
E) Çıkarsız olma

Cevap: E) Çıkarsız olma

4. Aşağıdakilerden hangisi Kant’ın ahlak görüşünün ilgili olduğu sorudur?

A) Neden?
B) Ne yapmalıyız?
C) Niçin?
D) Neyi bilebiliriz?
E) Ne durumdayız?

Cevap: B) Ne yapmalıyız?

5. Aşağıdakilerden hangisi 18. yüzyıl Fransız aydınlanma düşüncesinin bilgi kuramsal açıdan öne çıkan özelliğidir?

A) Tözselliğe dayanması
B) Deneyciliğe karşı çıkması
C) Göreliliği savunması
D) Matematiksel olması
E) Maddeci olması

Cevap: E) Maddeci olması

6. Aşağıdakilerden hangisi İskoç (İngiliz) Aydınlanmasının temsilcilerinden biri değildir?

A) Adam Smith
B) Leibniz
C) Hutcheson
D) Locke
E) Hume

Cevap: B) Leibniz

7. Aşağıdakilerden hangisi Fransız Aydınlanmasında yer alan filozofların geniş halk kesimlerini eğitmek için yaptıkları temel çalışmadır?

A) Bilimsel etkinlikler düzenlemek
B) Ansiklopedi çıkarmak
C) Halk buluşmaları düzenlemek
D) Sanatsal etkinlikler düzenlemek
E) Seminerler düzenlemek

Cevap: B) Ansiklopedi çıkarmak

8. Aşağıdakilerden hangisi Aydınlanma döneminin diğer adıdır?

A) Estetik Çağı
B) İnanç Çağı
C) Akıl Çağı
D) Kültür Çağı
E) Teknik Çağ

Cevap: C) Akıl Çağı

9. Aşağıdakilerden hangisi modern bilimin temsilcilerinden biri değildir?

A) Newton
B) Galileo
C) Einstein
D) Brahe
E) Kopernikus

Cevap: C) Einstein

10. Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından aydınlanmaya zarar vereceği için kısıtlanmalıdır?

A) Subayın tatilde güncel politika üstüne konuşması
B) Öğrencilerin protesto gösterileri yapması
C) Matematik öğretmeninin dersini işlerken eğitim sistemini eleştirmesi
D) Modernliği eleştiren denemeler yazılması
E) Din görevlisinin politika üstüne konuşması

Cevap: C) Matematik öğretmeninin dersini işlerken eğitim sistemini eleştirmesi

11. Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından bütün bilgimizin başlangıcında yer alır?

A) İdea
B) Kategori
C) Görü
D) Nesne
E) Kavram

Cevap: C) Görü

12. Aşağıdakilerden hangisi Fransız Aydınlanma düşüncesine fizik görüşü bakımından esin kaynağı olmuştur?

A) Kant
B) Locke
C) Leibniz
D) Hume
E) Descartes

Cevap: E) Descartes

13. Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından analitik yargının özelliklerinden biri değildir?

A) Zorunlu olması
B) Çelişmezlik ilkesine dayanması
C) Özne ile yüklem arasında yeni bağlantı kurması
D) Yeni bilgi vermesi
E) Yargının yükleminin öznede içerilmesi

Cevap: D) Yeni bilgi vermesi

14. Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre kesin buyruğun (kategorik imperatif) özelliklerinden biri değildir?

A) Herhangi bir koşul içermez.
B) Genel geçerdir.
C) Kaynağı akıldır.
D) Herhangi bir özel amaçtan bağımsızdır.
E) A posterioridir.

Cevap: E) A posterioridir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Alman idealizminin çıkış filozofudur?

A) Kant
B) Baumgarten
C) Descartes
D) Hume
E) Aristoteles

Cevap: A) Kant

16. Aşağıdakilerden hangisi ‘estetik’ sözcüğünün kökeniyle ilgilidir?

A) Duyum
B) Güzel
C) Zevk
D) Beğeni
E) Hoşa giden

Cevap: A) Duyum

17. Aşağıdakilerden hangisi Kant’ın görünüşlerin gerisinde olduğunu varsaydığı şeylere verdiği addır?

A) Kendinde şeyler
B) Olaylar
C) Tümeller
D) Fenomenler
E) İdeler

Cevap: A) Kendinde şeyler

18. Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre aydınlanmayı gerçekleştiren kişinin bir özelliğidir?

A) Aklına eseni yapmak
B) Kendini düşünmek
C) Duygularını aklının önüne koymak
D) Otonom olmak
E) Özerk olmamak

Cevap: D) Otonom olmak

19. Aşağıdakilerden hangisi Kant ahlakının özelliğidir?

A) Mutluluğa dayanması
B) Yararcı olması
C) Öznel olması
D) Ödeve dayanması
E) Hazcı olması

Cevap: D) Ödeve dayanması

20. Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre aydınlanmayı gerçekleştirecek akıl için geçerlidir?

A) Kişiye özgüdür.
B) Filozoflara özgüdür.
C) Bazılarında bulunur.
D) Herkeste ortaktır.
E) Seçkinlerde bulunur.

Cevap: D) Herkeste ortaktır.

21. Kant’ın felsefesini adlandırırken kullandığı, aklın sınırlarını ve olanaklarını inceleyen felsefi yaklaşımın adı nedir?

A) Dogmatizm
B) Şüphecilik (Septisizm)
C) Eleştirel Felsefe (Kritisizm)
D) Empirizm
E) Rasyonalizm

Cevap: C) Eleştirel Felsefe (Kritisizm)

22. Aydınlanma felsefesinin temel parolası olan ve Kant tarafından “Aydınlanma Nedir?” makalesinde öne çıkarılan Latince deyiş “Sapere Aude!” ne anlama gelmektedir?

A) Aklını kullanma cesareti göster!
B) Güzeli hisset!
C) Deneyden şaşma!
D) Bilgiyi sınırla!
E) Otoriteye itaat et!

Cevap: A) Aklını kullanma cesareti göster!

23. Kant’ın “Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena” ve “Saf Aklın Eleştirisi” eserlerinde “Beni dogmatik uykumdan uyandırdı” diyerek felsefesini derinden etkilediğini belirttiği İskoçyalı filozof kimdir?

A) John Locke
B) David Hume
C) George Berkeley
D) Adam Smith
E) Thomas Hobbes

Cevap: B) David Hume

24. Kant felsefesinde, zaman ve mekan (uzay) aklın hangi yetisine ait a priori (deney öncesi) formlar olarak kabul edilir?

A) Duyarlık (Görü)
B) Anlama yetisi
C) İmgelem
D) Akıl
E) Yargıgücü

Cevap: A) Duyarlık (Görü)

25. Aşağıdakilerden hangisi Kant’ın bilgi felsefesinde hem deneyden gelen duyusal verilerin hem de anlama yetisinin a priori kavramlarının birleşimiyle oluşan, bilgi sürecini özetleyen en ünlü sözüdür?

A) Düşünüyorum öyleyse varım.
B) Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.
C) İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır (tabula rasa).
D) Var olmak algılanmış olmaktır.
E) Bilgi güçtür.

Cevap: B) Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.