Yeniçağ Felsefesi 2025-2026 Vize Soruları

Cevap: E) Matematik
Açıklama : Descartes; felsefeyi kesin bir bilim konumuna getirmek için felsefî yöntemin matematiğe dayanması gerektiğini savunmuştur. Matematiğin (özellikle geometrinin) açık, seçik ve zorunlu sonuçlar veren kesin yapısını örnek alarak, aynı kesinliği felsefeye taşımayı amaçlamıştır. Ona göre yalnızca açık ve seçik (clear and distinct) olarak kavranan bilgiler doğru kabul edilebilir. Bu nedenle Descartes; matematiksel yöntemin sezgi ve tümdengelim ilkelerini felsefî bilgiye uygulayarak güvenilir bir bilgi sistemi kurmaya çalışmıştır.

Cevap: D) Ahlakı felsefenin merkezi konumuna getirmek
Açıklama : Descartes’ın yöntem anlayışının temel hedeflerinden biri olarak görülemeyecek seçenek ‘ahlakı felsefenin merkezi konumuna getirmek’tir. Descartes’ın yöntem arayışının asıl amacı; felsefeyi matematiksel kesinliğe kavuşturmak, sağlam ve şüphe götürmez temeller üzerine oturtmak, geleneksel mantığın eksiklerini gidermek ve doğru, güvenilir bilgiye ulaşmaktır. Descartes’ta ahlak (geçici ahlak) önemli olmakla birlikte yöntem anlayışının merkezinde bilgi ve kesinlik sorunu yer alır; ahlakı merkeze koymak onun temel hedefi değildir.

Cevap: B) Locke
Açıklama : Tabula Rasa (boş levha) tezi John Locke’a aittir. Locke; insan zihninin doğuştan boş bir levha gibi olduğunu, üzerinde hiçbir doğuştan bilgi veya ide bulunmadığını savunmuştur. Ona göre zihin, tüm içeriğini deneyim yoluyla (dış dünyadan gelen duyumlar ve zihnin kendi işleyişini gözlemlemesi) edinir. Bu tez; doğuştan ideler öğretisini reddeden empirizmin temel taşıdır. Locke böylece bilginin kaynağını akla değil deneyime dayandırarak rasyonalist gelenekten ayrılmıştır.

Cevap: C) deneyim
Açıklama : Locke’a göre akıl, bilgi edinmek için gereken malzemeyi deneyim yoluyla alır. Empirizmin önde gelen temsilcisi olan Locke; zihnin doğuştan herhangi bir bilgi (ide) içermediğini, doğduğumuzda zihnin boş bir levha (tabula rasa) olduğunu savunur. Bilgiye dair tüm malzemeler ya dış dünyadan duyumlar (sensation) yoluyla ya da zihnin kendi işleyişini gözlemlemesi (reflection) yoluyla, yani deneyimden gelir. Bu nedenle Locke, doğuştan ideler anlayışını reddeder ve deneyimi bilginin tek kaynağı olarak görür.

Cevap: A) Önceden kurulmuş uyum
Açıklama : Leibniz’in monadlar arasındaki düzeni ve uyumu açıkladığı kavram ‘önceden kurulmuş uyum’ (pre-established harmony / mukadder ahenk)tir. Leibniz’e göre monadlar ‘penceresizdir’; yani birbirleriyle doğrudan etkileşime girmez ve birbirini etkilemezler. Buna rağmen evrende gözlenen düzen ve uyum; Tanrı’nın yaratılış anında her monadı diğerleriyle kusursuz biçimde uyumlu olacak şekilde programlamasından kaynaklanır. Tıpkı ayrı ayrı kurulmuş ama aynı anı gösteren saatler gibi, monadlar birbirinden bağımsız işlese de Tanrı’nın kurduğu uyum sayesinde tam bir ahenk içindedir.

Cevap: E) Yeter sebep ilkesi
Açıklama : Leibniz’e göre olgulara ilişkin (olumsal) doğrular, ‘yeter sebep ilkesi’ ile açıklanabilirler. Leibniz iki tür doğru ayırır: akıl doğruları ve olgu doğruları. Akıl doğruları zorunludur ve çelişmezlik ilkesine dayanır; karşıtı düşünülemez. Olgu doğruları ise olumsaldır; karşıtı düşünülebilir ve bunların neden böyle olup başka türlü olmadığı ‘hiçbir şeyin yeter bir sebep olmaksızın var olmayacağı’ anlamına gelen yeter sebep ilkesiyle açıklanır. Bu nedenle olgusal gerçeklikler yeter sebep ilkesine dayanır.

Cevap: A) algılanmaktır.
Açıklama : Berkeley’in ‘esse est percipi’ (var olmak algılanmaktır) sözüne göre var olmak, algılanmaktır. Berkeley’in idealist felsefesinde maddenin zihinden bağımsız bir varlığı yoktur; nesneler ancak bir zihin tarafından algılandıkları sürece vardırlar. Bir nesnenin varlığı, onun algılanmasından ibarettir. Hiçbir sonlu zihin algılamadığında bile nesneler var olmaya devam eder; çünkü Tanrı her şeyi sürekli algılar. Bu görüş, maddenin bağımsız gerçekliğini reddeden öznel idealizmin temel ilkesidir.

Cevap: B) Emprisizm
Açıklama : David Hume; empirizmin (deneyimcilik) önde gelen temsilcilerinden biridir. Locke ve Berkeley ile birlikte İngiliz empirizminin üç büyük filozofundan biri olan Hume; tüm bilgilerimizin kaynağının deneyim olduğunu, zihindeki tüm içeriklerin izlenimlerden (impressions) ve onların soluk kopyaları olan idelerden (ideas) ibaret olduğunu savunur. Hume empirizmi en uç noktasına taşıyarak nedensellik, töz ve benlik gibi kavramların deneyimle doğrulanamadığını ileri sürmüş ve kuşkucu (septik) sonuçlara ulaşmıştır.

Cevap: D) Geometrik yöntem
Açıklama : Spinoza’nın yöntem anlayışını doğru ifade eden seçenek geometrik yöntemdir. Spinoza, başyapıtı Ethica’yı Öklid geometrisini örnek alarak; tanımlar, aksiyomlar, önermeler ve ispatlar şeklinde ‘geometrik düzen’ (mos geometricus) içinde kaleme almıştır. Bu yöntemle felsefî sonuçların matematiksel bir kesinlikle, zorunlu olarak birbirinden türetilebileceğini göstermeyi amaçlamıştır. Geometrik yöntem; Spinoza’nın akılcı (rasyonalist) felsefesinin kesinlik ve zorunluluk arayışını yansıtan ayırt edici bir özelliktir.

Cevap: D) Spinoza
Açıklama : Verilen filozoflar arasında rasyonalist (akılcı) gelenek içinde değerlendirilen Spinoza’dır. Rasyonalizm; bilginin asıl kaynağının deneyim değil akıl olduğunu, doğuştan idelerin ve aklın kesin bilgiye ulaşabileceğini savunan akımdır. Descartes, Spinoza ve Leibniz bu geleneğin üç büyük temsilcisidir. Locke, Berkeley ve Hume ise bilginin kaynağını deneyime dayandıran empirist filozoflardır; Francis Bacon da deneyci-tümevarımcı yöntemin öncüsüdür. Bu nedenle akılcı gelenekteki tek isim Spinoza’dır.

Cevap: C) Birincil ve ikincil nitelikler ayrımını
Açıklama : Berkeley, Locke’un ‘birincil ve ikincil nitelikler’ ayrımını ortadan kaldırmıştır. Locke; uzam, şekil, hareket ve sayı gibi nesnenin kendisinde bulunan birincil nitelikler ile renk, tat, koku, ses gibi yalnızca algılayan öznede oluşan ikincil nitelikleri ayırmıştı. Berkeley ise tüm niteliklerin (hem birincil hem ikincil) yalnızca zihinde var olan algılar olduğunu, hiçbirinin zihinden bağımsız bir maddede bulunmadığını ileri sürerek bu ayrımı reddetmiştir. Böylece maddenin bağımsız varlığını tümüyle ortadan kaldırmıştır.

Cevap: A) Spinoza
Açıklama : Yahudi cemaatinden aforoz edilmiş olan filozof Spinoza’dır. Amsterdam’daki Yahudi (Sefarad) cemaatinin bir üyesi olan Spinoza; geleneksel din anlayışına aykırı görüşleri, Tanrı’yı doğayla özdeşleştiren panteist felsefesi ve kutsal metinlere eleştirel yaklaşımı nedeniyle 1656 yılında ‘herem’ (aforoz) ile cemaatten dışlanmıştır. Bu aforoz Yahudi tarihinin en ağır olanlarından biri olarak bilinir. Spinoza buna rağmen görüşlerinden vazgeçmemiş ve felsefe tarihinin en özgün düşünürlerinden biri olmuştur.

Cevap: C) Güç
Açıklama : Leibniz’e göre fiziğin ve metafiziğin temel ilkesi ‘güç’ (kuvvet) kavramıdır. Leibniz; Descartes’ın maddeyi salt yer kaplamaya (uzama) indirgeyen anlayışını eleştirerek, tözün özünün edilgen uzam değil, etkin bir güç olduğunu savunmuştur. Ona göre her töz/monad, içsel bir etkinlik ve değişim ilkesi olan kuvvet barındırır. Bu dinamik güç anlayışı; hem fiziksel dünyadaki hareket ve değişimin hem de metafiziksel tözlerin (monadların) temelini oluşturur. Böylece Leibniz mekanik dünya görüşüne dinamik bir boyut katmıştır.

Cevap: C) Soyutlama yetisi
Açıklama : Locke’a göre insan zihnini hayvan zihninden ayıran temel özellik ‘soyutlama yetisi’dir. Locke; hayvanların da duyumsama, algılama, bellek ve basit çağrışım yetilerine sahip olduğunu kabul eder. Ancak tikel deneyimlerden genel ve soyut kavramlar (genel ideler) oluşturabilme yeteneği yalnızca insana özgüdür. Soyutlama yoluyla insan; tek tek nesnelerden ortak özellikleri çıkararak ‘üçgen’, ‘insan’, ‘renk’ gibi genel kavramlara ulaşır ve dili kullanır. Bu nedenle soyutlama yetisi insan zihnini hayvan zihninden ayıran ayırt edici özelliktir.

Cevap: D) Leibniz
Açıklama : Monad kavramını felsefe literatürüne sokan filozof Leibniz’dir. Leibniz’e göre monadlar; bölünemeyen, penceresiz, basit ve gayrimaddî tözlerdir ve evrenin nihai yapı taşlarını oluştururlar. Her monad evreni kendi bakış açısından yansıtan bir ‘aynа’ gibidir ve dış etkiye kapalı olduğundan değişimleri kendi iç ilkesinden kaynaklanır. Monadlar arasındaki uyum ise Tanrı’nın önceden kurduğu ‘önceden kurulmuş uyum’ (pre-established harmony) ile sağlanır. Bu kavram Leibniz metafiziğinin temelini oluşturur.

Cevap: A) deneyim – alışkanlıktan
Açıklama : Hume’a göre şeyler ya da olgular arasındaki nedensel ilişkiler; akıl ve usa vurmadan değil, tamamen deneyim ve alışkanlıktan kaynaklanır. Hume’a göre neden-sonuç bağını aklın zorunlu bir çıkarımıyla değil; iki olayın sürekli ve düzenli biçimde birlikte gözlemlenmesiyle ediniriz. Bu tekrarlanan deneyim zihinde bir alışkanlık (custom/habit) ve beklenti oluşturur; biz de bu alışkanlık nedeniyle birini görünce diğerini bekleriz. Dolayısıyla nedensellik nesnel-zorunlu bir bağ değil, deneyim ve alışkanlığın ürünü olan öznel bir beklentidir.

Cevap: D) Yer kaplama
Açıklama : Spinoza’ya göre maddi nesneler yani cisimler, Tanrı’nın ‘yer kaplama’ (uzam/extension) niteliği altında bulunurlar. Spinoza’nın tek töz (Tanrı = Doğa) anlayışında Tanrı sonsuz niteliklere sahiptir; ancak insan bunlardan yalnızca ikisini bilebilir: düşünce ve yer kaplama. Maddi/cisimsel her şey yer kaplama niteliğinin bir tezahürü (modus) iken zihinsel olan her şey düşünce niteliğinin tezahürüdür. Dolayısıyla cisimler, Tanrı’nın yer kaplama niteliği altında var olan tikel kiplerdir.

Cevap: A) Yaşam, özgürlük ve mülkiyet
Açıklama : Locke’un siyaset felsefesinde bireyin doğuştan sahip olduğu ve devredilemez doğal haklar; yaşam, özgürlük ve mülkiyettir. Locke’a göre insanlar doğa durumunda bu haklara sahiptir ve devlet, bu hakları korumak amacıyla bireylerin rızasına (toplumsal sözleşme) dayanarak kurulur. Eğer bir yönetim bu temel hakları ihlal ederse, halkın direnme ve yönetimi değiştirme hakkı doğar. Locke’un bu görüşleri; liberalizmin ve özellikle Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi gibi modern anayasal düşüncenin temelini oluşturmuştur.

Cevap: A) Doğuştan
Açıklama : Leibniz’e göre bütün açık ve seçik ideler, zihnin kendisinden kaynaklanan ‘doğuştan’ (innate) idelerdir. Empirist Locke’un ‘tabula rasa’ (boş levha) anlayışına karşı çıkan Leibniz; zihnin doğuştan birtakım ilke ve idelere sahip olduğunu savunur. Ancak bu ideler hazır ve bilinçli biçimde değil, gizil (potansiyel) olarak bulunur ve deneyimle açığa çıkar. Leibniz bunu ‘damarlı mermer’ benzetmesiyle açıklar: heykel mermerin içinde gizil olarak vardır. Bu nedenle açık ve seçik ideler doğuştandır.

Cevap: B) Düşünce
Açıklama : Spinoza’ya göre fikirler, Tanrı’nın ‘düşünce’ (thought) niteliği altında bulunurlar. Spinoza’nın tek töz anlayışında Tanrı sonsuz niteliğe sahiptir; insanın bilebildiği iki nitelik düşünce ve yer kaplamadır. Tüm zihinsel olgular, fikirler ve idea’lar düşünce niteliğinin tezahürleriyken; maddi cisimler yer kaplama niteliğinin tezahürleridir. Düşünce ve yer kaplama aynı gerçekliğin iki farklı görünümü olduğundan, zihindeki fikirlerin düzeni ile şeylerin düzeni birbirine paraleldir. Fikirler bu nedenle düşünce niteliği altındadır.

Cevap: B) Metodik şüphe
Açıklama : Descartes’ın her şeyden şüphe ederek sarsılmaz bir bilgi temeli arama yöntemine ‘metodik şüphe’ (yöntemli kuşku) denir. Bu yöntemde Descartes; duyuların, dış dünyanın, hatta matematiksel doğruların bile yanıltıcı olabileceğini varsayarak en küçük kuşku barındıran her şeyi geçici olarak reddeder. Amaç kuşkuculuk değil, kuşku duyulamayacak kesin bir başlangıç noktası bulmaktır. Bu süreç sonunda kuşku duyan ‘ben’in varlığının (Cogito) kesinliğine ulaşır. Metodik şüphe, kesin bilgiye giden bir araç olarak kullanılır.

Cevap: B) Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev
Açıklama : Spinoza’nın eserlerinden biri olmayan seçenek ‘Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev’dir; bu eser Jean-Jacques Rousseau’ya aittir. Spinoza’nın başlıca eserleri arasında Ethica (Etika), Teolojik-Politik İnceleme, Politik İnceleme ve Anlama Yetisinin İyileştirilmesi Üzerine yer alır. Rousseau’nun ‘Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev’i ise 18. yüzyıl Aydınlanma düşüncesine ait, bilim ve sanatların ahlakı yozlaştırıp yozlaştırmadığını tartışan farklı bir eserdir. Bu nedenle bu seçenek Spinoza’ya ait değildir.

Cevap: E) algılanması
Açıklama : Berkeley’e göre bir şeyin var olması demek, onun algılanması demektir. Bu ifade onun ünlü ‘esse est percipi’ (var olmak algılanmaktır) ilkesinin Türkçe karşılığıdır. Berkeley’e göre nesnelerin zihinden bağımsız maddi bir gerçekliği yoktur; bir nesne ancak bir zihin tarafından algılandığında var olur. Algılanmayan hiçbir şeyin varlığından söz edilemez. Maddenin bağımsız varlığını reddeden bu anlayış; Berkeley’in öznel idealizminin ve onun materyalizme karşı geliştirdiği argümanın temelini oluşturur.

Cevap: B) Panteizm
Açıklama : Spinoza’nın ‘Deus sive Natura’ (Tanrı ya da Doğa) ifadesiyle savunduğu görüş panteizmdir. Panteizm; Tanrı’yı evrenden ayrı, aşkın bir yaratıcı olarak değil, doğa ile özdeş ve içkin (her şeyde mevcut) olarak gören anlayıştır. Spinoza’ya göre var olan tek bir sonsuz töz vardır ve bu töz hem Tanrı hem de Doğa olarak adlandırılabilir; tüm varlıklar bu tek tözün kipleridir (modusları). Bu görüş; Tanrı’yı kişisel ve evrenin dışında bir yaratıcı olarak gören geleneksel teizmden köklü biçimde ayrılır ve Spinoza’nın aforoz edilmesinin de temel nedenlerinden biridir.

Cevap: E) Düşünüyorum. o hâlde varım.
Açıklama : Descartes’ın felsefesinin merkezinde bulunan önerme ‘Düşünüyorum, o hâlde varım’ (Cogito ergo sum) ifadesidir. Descartes; her şeyden kuşku duyma yöntemiyle (metodik şüphe) sarsılmaz bir bilgi temeli ararken, kuşku duyan bir öznenin en azından düşündüğünden ve dolayısıyla var olduğundan kuşku duyamayacağı sonucuna varmıştır. Şüphe etmek bile bir düşünme edimi olduğundan, düşünen bir ‘ben’in varlığı kesindir. Bu önerme; modern felsefenin özne merkezli bilgi anlayışının başlangıç noktasını oluşturur.