İş Sağlığı ve Güvenliği Uygulaması 2024 Üç Ders Soruları

Giriş

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) uygulamaları, çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak amacıyla yapılan pratik faaliyetler bütünüdür. Türkiye’de bu uygulamaların yasal çerçevesini, işverenlere ve çalışanlara önemli yükümlülükler getiren “6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu” oluşturur. Bu makalede, genel İSG yönetimi, psikososyal riskler ve havacılık, dalış gibi özel uzmanlık gerektiren sektörlerdeki spesifik İSG uygulamaları ele alınacaktır.

Genel İSG Yönetimi ve Yükümlülükler

İSG hizmetlerinin sunulmasında Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimleri (OSGB) önemli bir rol oynar. Bu birimlerin, yetki belgelerini her 5 yılda bir vize ettirmeleri gerekmektedir. İşverenlerin temel yükümlülüklerinden biri de sağlık gözetimidir. Bu kapsamda, örneğin gebe çalışanlar için en geç 6 ayda bir periyodik sağlık muayenesi yapılması zorunludur. OSGB’lerin fiziki şartları da yönetmeliklerle belirlenmiş olup, bu şartlar arasında muayene ve bekleme odası gibi alanlar bulunurken, bir danışma odasının olması zorunlu değildir.

Psikososyal Riskler: Stres ve Mobbing

Modern çalışma hayatı, fiziksel risklerin yanı sıra psikososyal riskleri de barındırır. Stres, bu risklerin başında gelir ve fiziksel (halsizlik, tansiyon), zihinsel (odaklanma problemleri) ve sosyal (iletişimden kaçma) semptomlarla kendini gösterebilir; özgüven eksikliği ise daha çok psikolojik/duygusal bir semptomdur. İş yerindeki stres, dikkat dağınıklığı ve çabuk yorulma gibi sonuçlar doğurarak iş kazası riskini artırır; detaylara gösterilen özenin artması ise stresin bir sonucu değildir. Bir diğer önemli risk olan “mobbing”, kasıtlı, sistematik ve kötü niyetli bir davranış olup, bilinçsiz bir eylem olarak nitelendirilemez. Çalışma biçimlerindeki değişimler de yeni dinamikler yaratmaktadır; çalışanların bir kısmının ofisten, bir kısmının ise uzaktan çalıştığı modele “hibrid model” denir.

Sektörel Uygulamalar: Havacılık

Havacılık sektörü, kendine özgü riskler barındıran bir alandır. Yüksek irtifada çalışmak bu risklerin başında gelir. Genellikle 3000 metrenin üstü “yüksek irtifa” olarak kabul edilir ve yükseklere çıkıldıkça sıcaklık her 100 metrede yaklaşık 1°C düşer. Pilotların bu koşullardan olumsuz etkilenmemesi için savaş uçakları genellikle 7600 metre irtifaya göre basınçlandırılır. Uçuş personelinin maruz kaldığı stres faktörleri arasında uzun ve öngörülemeyen çalışma saatleri ile uyku bozuklukları yer alır; “düzenli çalışma saatleri” ise bir stres faktörü değil, azaltıcı bir unsurdur. Kabin içi yaralanmalar ise ağır türbülans veya kalkış/iniş sırasında ayakta olma gibi nedenlerle meydana gelebilir. Ayrıca, sürekli gürültü maruziyeti, işitme kaybı dışında kan basıncının artması gibi olumsuz sağlık etkilerine yol açabilir.

Sektörel Uygulamalar: Deniz ve Sualtı Çalışmaları

Deniz ve sualtı çalışmaları da yüksek riskli faaliyetlerdir. Dalgıcın sırtındaki tüplerden hava soluyarak serbestçe hareket ettiği dalış türüne “Scuba dalış” denir. Dalış fiziğinin temel bir kuralı olarak, deniz seviyesinin altına inilen her 10 metrede basınç 1 bar (atmosfer) artar. Ayrıca, su altında ışığın emilmesi nedeniyle, yapay ışık olmadığında kırmızı renk algısı yaklaşık 10 metre derinlikte ortadan kalkar. Bu tehlikeli operasyonların planlanması ve güvenli bir şekilde yürütülmesinden sorumlu olan kişi “dalış şefidir”. Denizdeki petrol ve gaz endüstrisinde ise, kuyudan üretimi kontrol etmek için kullanılan yapılara “kuyu başları” denir. 1500 metreden daha derin sularda yapılan sondajlarda ise gemilerin doğru konumda kalması için dinamik konumlandırma sistemleri kullanılır.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği uygulamaları, ofis ortamındaki psikososyal risklerden, havacılık ve denizcilik gibi sektörlerin kendine özgü fizyolojik ve teknik tehlikelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Etkin bir İSG yönetimi, yasal düzenlemelere uymanın yanı sıra, her sektörün özel risklerini analiz etmeyi ve bu risklere uygun, pratik ve sürdürülebilir çözümler geliştirmeyi gerektirir.

1- Savaş uçakları kaç metre irtifaya göre basınçlandırılır?

A) 3000 m
B) 7600 m
C) 2000 m
D) 5000 m
E) 10.000 m

Cevap : B) 7600 m

Açıklama : Savaş uçakları genellikle 7600 metre (25.000 feet) irtifaya göre basınçlandırılır. Bu, pilotların yüksek irtifada bile nispeten daha düşük irtifa basıncına maruz kalmasını sağlar.

2- Çalışanların bir kısmının ofisten bir kısmının ise uzaktan katılma alternatifleriyle çalışmaya katıldığı uzaktan çalışma modeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uzaktan çalışma odaklı model
B) Aynı zaman diliminde uzaktan çalışma modeli
C) Hibrid model
D) Aynı zaman diliminde olmayan uzaktan çalışma modeli
E) Kısmı uzaktan çalışma modeli

Cevap : C) Hibrid model

Açıklama : Çalışanların hem ofisten hem de uzaktan çalıştığı, iki çalışma biçimini birleştiren modele “hibrid (hibrit) model” denir.

3- Stresin semptomları ile ilgili aşağıdaki eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Halsizlik- Fiziksel semptom
B) Odaklanma problemleri- Zihinsel semptom
C) İletişimden kaçma- Sosyal semptom
D) Tansiyon- Fiziksel semptom
E) Özgüven eksikliği- Zihinsel semptom

Cevap : E) Özgüven eksikliği- Zihinsel semptom

Açıklama : Özgüven eksikliği, stresin psikolojik/duygusal semptomlarından biridir, zihinsel semptom olarak doğrudan sınıflandırılmaz. Odaklanma problemleri zihinsel, halsizlik ve tansiyon fiziksel, iletişimden kaçma ise sosyal semptomlardır.

4- Dalış işinin planlanmasından ve yürütülmesinden sorumlu olan personel aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) Hekim
B) Yardımcı dalgıç
C) Dalış teknisyeni
D) Aktif dalgıç
E) Dalış şefi

Cevap : E) Dalış şefi

Açıklama : Dalış işlerinin planlanması, organizasyonu ve güvenli bir şekilde yürütülmesinden sorumlu olan kişi “Dalış Şefi”dir.

5- Kuyudan petrol veya gaz üretiminin kontrol edilmesi ve su enjeksiyonu için kullanılan yapılar aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) Manifoldlar
B) Şamandıra
C) Kuyu başları
D) Boru hattı
E) Üretim platformu

Cevap : C) Kuyu başları

Açıklama : Petrol veya gaz kuyularından üretimi kontrol etmek, akışı düzenlemek ve su enjeksiyonu gibi işlemleri gerçekleştirmek için kullanılan ekipmanların bulunduğu yapıya “kuyu başı” (wellhead) denir.

6- İş verenin, çalışanın sağlığını gözetme yükümlülüğü kapsamında, gebe çalışanlar açısından en geç aşağıdaki hangi sürede periyodik sağlık muayenesinin yapılması gerekmektedir?

A) Yılda 1 defa
B) 3 ayda 1 defa
C) 1 ayda 1 defa
D) 6 ayda 1 defa
E) 2 ayda 1 defa

Cevap : D) 6 ayda 1 defa

Açıklama :

7- Türkiye’de aşağıdaki hangi kanun ile iş sağlığı ve güvenliği uygulamaları kapsamında çalışanlara ve işverenlere yükümlülükler getirilmiştir?

A) 5188 sayılı Çalışma Hayatını Düzenleme Kanunu
B) 4338 sayılı İş Emniyeti Kanunu
C) 2495 sayılı İş Kanunu
D) 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
E) 5633 sayılı İşyerinde Mobbingle Mücadele Kanunu

Cevap : D) 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

Açıklama : Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği alanındaki temel kanun, 2012 yılında yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. Bu kanun, çalışan ve işverenlerin İSG yükümlülüklerini belirler.

8- Yüksek irtifa olarak kabul edilen yükseklik sınırı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) 1000 m üstü
B) 1500 m üstü
C) 2500 m üstü
D) 2000 m üstü
E) 3000 m üstü

Cevap : E) 3000 m üstü

Açıklama :

9- OSGB’lerin yetki belgelerini kaç yılda bir vize ettirmeleri gereklidir?

A) 5
B) 4
C) 10
D) 3
E) 1

Cevap : A) 5

Açıklama : Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimleri (OSGB), yetki belgelerini her 5 yılda bir vize ettirmek zorundadır.

10- “…… metreden derin sularda, yarı yüzer veya yüzer nitelikli sondaj gemileri, dinamik konumlandırma ile doğru sondaj konumunda tutulur.”
Yukarıda boş bırakılan alan aşağıdakilerden hangisi ile doldurulmalıdır?

A) 750
B) 500
C) 1.500
D) 1.000
E) 300

Cevap : C) 1.500

Açıklama :

11- Aşağıdakilerden hangisi uçuş personelinin kabin içi yaralanmalarının en sık nedenlerinden biri değildir?

A) Düzenli çalışma saatleri
B) Ağır türbülansın vücutta oluşturduğu şok
C) Uçağın kalkış ve iniş fazlarında ayakta olmak
D) Uzun çalışma saatleri
E) Kabin içi vibrasyon

Cevap : A) Düzenli çalışma saatleri

Açıklama : Düzenli çalışma saatleri, genellikle yaralanma riskini azaltan veya en azından artırmayan bir faktördür. Diğer seçenekler (ağır türbülans, kalkış/inişte ayakta olmak, uzun çalışma saatleri, kabin içi vibrasyon) ise uçuş personelinde yaralanma ve sağlık sorunlarına yol açabilecek faktörlerdir.

12- Aşağıdakilerden hangisi mobbing davranışının özelliklerinden biri değildir?

A) Kasıtlı olması
B) Kötü niyetli olması
C) Sistematik olması
D) İş yerinde olması
E) Bilinçsiz olması

Cevap : E) Bilinçsiz olması

Açıklama : Mobbing, iş yerinde bir veya daha fazla kişiye karşı tekrarlanan ve kasıtlı olarak düşmanca veya etik dışı davranışların sergilenmesidir. Bu nedenle “bilinçsiz olması” mobbingin özelliklerinden biri değildir; mobbing kasıtlı ve kötü niyetli bir eylemdir.

13- Aşağıdakilerden hangisi uçuş personelinin maruz kaldığı stres faktörlerinden biri değildir?

A) Öngörülemeyen program değişiklikleri
B) Düzenli çalışma saatleri
C) Uzun çalışma saatleri
D) Uyku bozukluğu
E) Ağır iş yükü

Cevap : B) Düzenli çalışma saatleri

Açıklama : Düzenli çalışma saatleri, genellikle stresi azaltan veya yönetilebilir kılan bir faktördür. Öngörülemeyen program değişiklikleri, uzun çalışma saatleri, uyku bozukluğu ve ağır iş yükü ise uçuş personelinin yaygın stres faktörleridir.

14- OSGB’lerde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesine ve personel sayısına yetecek kadar aşağıdakilerden hangisinin bulunmasının zorunluluğu yoktur?

A) Muayene odası
B) Lavabo ve tuvalet
C) Danışma odası
D) Bekleme odası
E) Arşiv odası

Cevap : C) Danışma odası

Açıklama :

15- “Deniz seviyesinin altına inerken her 10 metrede basınç …. bar (atm) artar.”
Yukarıda boş bırakılan alan aşağıdakilerden hangisi ile doldurulmalıdır?

A) 5
B) 2
C) 4
D) 1
E) 3

Cevap : D) 1

Açıklama : Deniz seviyesinde 1 atmosfer (atm) basınç varken, deniz seviyesinin altına inildikçe her 10 metrede basınç yaklaşık olarak 1 bar (veya 1 atmosfer) artar. Bu, dalış fizyolojisinin temel prensiplerinden biridir.

16- “Yükseklere çıkıldıkça havadaki genişlemeden dolayı termal enerji giderek azaldığından sıcaklık her 100 metrede yaklaşık …….0C düşer.”
Yukarıdaki boşluk aşağıdakilerden hangisi ile doldurulmalıdır?

A) 2
B) 4
C) 5
D) 1
E) 3

Cevap : D) 1

Açıklama : Atmosferde yükseklere çıkıldıkça sıcaklık her 100 metrede ortalama olarak 0.5 ile 1°C arasında düşer. Şıklarda verilen en uygun değer 1°C’dir.

17- İş yerinde stresin neden olduğu bazı olumsuz sonuçlar iş kazası riskini arttır.
Aşağıdakilerden hangisi sözü edilen sonuçlar arasında yer almaz?

A) Depresif davranışlar
B) Detaylara gösterilen özenin artması
C) Tükenmişlik
D) Çabuk yorulma
E) Dikkat dağınıklığı

Cevap : B) Detaylara gösterilen özenin artması

Açıklama : İş yerindeki stres, genellikle dikkat dağınıklığı, çabuk yorulma, tükenmişlik ve depresif davranışlar gibi olumsuz sonuçlara yol açarak iş kazası riskini artırır. “Detaylara gösterilen özenin artması” ise stresin olumsuz bir sonucu değildir, aksine istenen bir özelliktir ve stresin etkisiyle azalması beklenir.

18- Aşağıdakilerden hangisinde yapay ışığın yokluğunda kırmızı renk algısının ortadan kalktığı derinlik verilmiştir?

A) 10 metre
B) 1 metre
C) 2 metre
D) 7 metre
E) 3 metre

Cevap : A) 10 metre

Açıklama :

19- Aşağıdakilerden hangisi gürültünün uçuş ekibi üzerindeki işitme kaybı dışındaki etkilerinden biri değildir?

A) Azalmış kan basıncı
B) Mortalite hızlarında artış
C) Stres hormonlarının artışı
D) Doğum defektleri
E) Yaşam kalitesinin azalması

Cevap : A) Azalmış kan basıncı

Açıklama : Gürültü maruziyeti, genellikle kan basıncının “artmasına” neden olur, azalmasına değil. Diğer şıklar (mortalite hızlarında artış, stres hormonlarında artış, doğum defektleri, yaşam kalitesinin azalması) uzun süreli gürültü maruziyetinin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri arasında sayılabilir.

20- Aşağıdakilerden hangisi dalgıcın sırtındaki tüplerden hava soluma yoluyla deniz dibinde serbestçe hareket edebildiği dalışlara verilen isimdir?

A) Saturasyon dalışı
B) Scuba dalış
C) Derin dalış
D) Keson ile dalış
E) Serbest dalış

Cevap : B) Scuba dalış

Açıklama : Dalgıcın sırtında taşıdığı tüplerdeki sıkıştırılmış havayı soluyarak deniz dibinde serbestçe hareket etmesini sağlayan dalış türüne “Scuba (Self-Contained Underwater Breathing Apparatus) dalışı” denir.