Çalışma Ortamı Gözetimi ve Periyodik Kontroller 2024-2025 Vize

Giriş

Çalışma ortamı gözetimi, işyerlerindeki sağlık ve güvenlik risklerinin proaktif bir şekilde belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması sürecidir. Bu süreç, sadece kazalar olduktan sonra müdahale etmeyi değil, potansiyel tehlikeleri önceden tespit ederek güvenli bir çalışma ortamı yaratmayı hedefler. Türkiye’de sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı hakkı, statüsüne bakılmaksızın “tüm çalışanlar” için güvence altına alınmıştır.

Çalışma Ortamı Gözetiminin Hukuki Çerçevesi

Çalışma ortamı gözetiminin yasal dayanakları hem ulusal hem de uluslararası düzenlemelere dayanır. Ulusal düzeyde en temel dayanaklar, herkesin sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını garanti altına alan “Anayasa” ve doğrudan işyerlerini düzenleyen “6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur”. Uluslararası alanda ise Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) standartları yol göstericidir. Bu standartlar arasında, iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin temel bir çerçeve sunan “155 Sayılı Sözleşme” ve çalışma ortamı gözetiminin detaylarını içeren “171 Sayılı Tavsiye Kararı” gibi belgeler bulunmaktadır.

Tarafların Görev ve Sorumlulukları

Çalışma ortamı gözetiminde sorumluluklar birden fazla tarafa dağılmıştır. Ana sorumluluk işverene aittir. İşveren bu sorumluluğunu yerine getirirken “işyeri hekimi” ve “iş güvenliği uzmanı” gibi profesyonellerden destek alır; ancak “yeminli mali müşavir” gibi mesleklerin bu alanda doğrudan bir sorumluluğu yoktur. “İş sağlığı ve güvenliği kurulları” da çalışma ortamının gözetiminde önemli görevler üstlenir. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimleri (İSGB) ve Ortak Sağlık Güvenlik Birimleri (OSGB) işverene rehberlik yaparken, makine ve kişisel koruyucu donanımları doğru kullanma sorumluluğu doğrudan “çalışana” aittir.

Gözetim Alanları: Binalar, Ekipman ve Maddeler

Çalışma ortamı gözetimi, işyerinin fiziksel koşullarını da kapsar. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, binaların genel yapısı ve dayanıklılığının yanı sıra, “dinlenme yerleri” ve “çocuk emzirme odaları” gibi eklentileri de düzenler. Bu yönetmeliğe göre işyeri tabanları düz ve kaymaz olmalı, tehlike yaratacak “seviye farkı bulunmamalıdır”. İşyerlerinin havalandırması da önemlidir, ancak bunun “yalnızca suni havalandırma” ile yapılması gibi bir zorunluluk yoktur. “İş ekipmanının kullanımı” ise, yönetmelikte çalıştırma, durdurma, taşıma, tamir ve temizlik gibi “iş ekipmanı ile ilgili her türlü faaliyet” olarak geniş bir şekilde tanımlanmıştır. İşyerinde kullanılan kimyasal maddelere ilişkin kontroller ise sadece çalışanları değil, aynı zamanda çevreyi ve kamu sağlığını da korumayı amaçlar. Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD) da bu gözetimin bir parçasıdır; “botlar, çizmeler ve koruyucu kremler” de KKD olarak kabul edilir.

Sağlık Gözetimi ve Periyodik Kontroller

Çalışanların sağlığının korunması, çalışma ortamı gözetiminin en önemli hedeflerindendir. “Sağlık gözetimi”, işe giriş muayenelerinden işe dönüş kontrollerine kadar geniş bir süreci kapsar ve sanılanın aksine “periyodik muayeneleri” de içerir. İşyeri hekimleri, bu gözetim sırasında ergonomi ve psikososyal riskler gibi konuları değerlendirirken, “ücretler” gibi konular hekimlerin görev alanına girmez. “Tehlikeli ve çok tehlikeli” sınıftaki işlerde çalışacakların, işe başlamadan önce işe uygunluklarını belirten bir sağlık raporu almaları zorunludur. Ancak “50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli” sınıftaki işyerleri için bu raporlar kamu sağlık sunucularından veya aile hekimlerinden alınabilir.

Sonuç

Çalışma ortamı gözetimi, iş sağlığı ve güvenliğinin temelini oluşturan sürekli ve dinamik bir süreçtir. Yasalara ve uluslararası standartlara uygun olarak, işverenler, İSG profesyonelleri, kurullar ve çalışanların katılımıyla yürütülen bu faaliyetler, hem insan hayatını korur hem de iş verimliliğini ve toplumsal refahı artırır.

1. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik uyarınca aşağıdakilerden hangisi iş ekipmanının kullanımını tam ve doğru olarak tanımlamaktadır?

A) İş ekipmanın taşınması ve hizmete sunulması
B) İş ekipmanının kullanılması ve temizlenmesi
C) İş ekipmanının tamiri, tadili ve bakımının yapılması
D) İş ekipmanı ile ilgili her türlü faaliyetin yapılması
E) İş ekipmanının çalıştırılması ve durdurulması

Cevap : D) İş ekipmanı ile ilgili her türlü faaliyetin yapılması

Açıklama : İlgili yönetmelikte iş ekipmanının kullanımı; ekipmanın çalıştırılması, durdurulması, kullanılması, taşınması, tamiri, tadili, bakımı, hizmete sunulması ve temizlenmesi gibi iş ekipmanı ile ilgili yapılan her türlü faaliyeti ifade eder. Bu nedenle en kapsayıcı tanım D şıkkıdır.

2. I. Anayasa
II. 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu
III. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
IV. 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri çalışma ortamı gözetiminin ulusal dayanakları arasında yer almaktadır?

A) I ve III
B) III ve IV
C) II ve III
D) II ve IV
E) Yalnız I

Cevap : A) I ve III

Açıklama : Çalışma ortamı gözetiminin en temel ulusal dayanakları, herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkını güvence altına alan Anayasa ve doğrudan işyerlerindeki sağlık ve güvenlik şartlarını düzenleyen 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur.

3. Aşağıdakilerden hangisi işyeri tabanı, duvarları, tavanı ve çatısı bakımından olması gerekenler arasında yer almamaktadır?

A) Taban temizlemeye elverişli olmalı
B) Taban düz, kaymaz olmalı
C) Çatı dayanıklı malzemeden yapılmalı
D) Tabanda seviye farkı olmalı
E) Taban döşemesi sağlam, kuru olmalı

Cevap : D) Tabanda seviye farkı olmalı

Açıklama : İşyeri tabanlarının güvenli olması esastır. Bu nedenle tabanların düz, kaymaz ve sağlam olması gerekir. Tabanda seviye farkı olması, takılıp düşme riski oluşturacağından istenmeyen bir durumdur.

4. I. İş yeri, tabanı, duvarları, tavanı ve çatısı
II. İş yerinde kullanılan maddeler
III. Binaların yapısı ve dayanaklılığı
IV. İşin yapımında kullanılan makineler
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Uygulanacak Asgari Sağlık ve Güvenlik Şartları uyarınca asgari sağlık ve güvenlik sağlanabilmesi için yukarıdakilerden hangileri değerlendirilmesi gereken hususlar arasında yer almaktadır?

A) I ve II
B) II ve III
C) II ve IV
D) I ve III
E) I ve IV

Cevap : D) I ve III

Açıklama : İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, doğrudan binaların fiziksel yapısına odaklanır. Bu kapsamda binaların genel yapısı, dayanıklılığı, tabanı, duvarları, tavanı ve çatısı gibi unsurlar değerlendirilir. Makineler ve kullanılan maddeler farklı yönetmeliklerin konusudur.

5. Aşağıdakilerden hangisi ILO’nun çalışma ortamı gözetimine ilişkin kabul ettiği tavsiye kararlarından biridir?

A) 104 Sayılı Tavsiye Kararı
B) 22 Sayılı Tavsiye Kararı
C) 5 Sayılı Tavsiye Kararı
D) 171 Sayılı Tavsiye Kararı
E) 2 Sayılı Tavsiye Kararı

Cevap : D) 171 Sayılı Tavsiye Kararı

Açıklama : Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 171 Sayılı İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin Tavsiye Kararı, çalışma ortamı gözetiminin temel ilkelerini ve uygulanmasını detaylandıran önemli bir belgedir.

6. I. İşyeri hekimi
II. İş güvenliği uzmanı
III. Mali müşavir
IV. Avukat
Çalışma ortamı gözetimi kapsamında yukarıdakilerin hangisi ya da hangilerinin yükümlülüğü yoktur?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) III ve IV
D) II ve III
E) I ve III

Cevap : C) III ve IV

Açıklama : Çalışma ortamı gözetimi, işverenin sorumluluğunda olup, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı bu konuda görevli ve yükümlüdür. Mali müşavir ve avukatın bu alanda doğrudan bir yasal yükümlülüğü bulunmamaktadır.

7. Kişisel koruyucu donanımlara ilişkin aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kişisel koruyucu donanım listesi bulunmaktadır.
B) Çalışanların sağlık ve güvenlik risklerinden korunması amacıyla kullanılmaktadır.
C) Botlar, çizmeler, koruyucu kremler, kişisel koruyucu donanımlar arasında yer almamaktadır.
D) İş kazası ve meslek hastalığını önlemek amacıyla kullanılmaktadır.
E) Çalışanların sağlık ve güvenlik koşullarının iyileştirilmesi amacıyla kullanılmaktadır.

Cevap : C) Botlar, çizmeler, koruyucu kremler, kişisel koruyucu donanımlar arasında yer almamaktadır.

Açıklama : Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Yönetmeliği’ne göre botlar, çizmeler (ayak ve bacak koruyucuları) ve koruyucu kremler (cilt koruyucuları) kişisel koruyucu donanım olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.

8. Aşağıdakilerinden hangisi ILO tarafından kabul edilen 164 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği ve Çalışma ortamına İlişkin Tavsiye Kararına göre çalışma alanlarına ilişkin önlem alınması gereken konulardan değildir?

A) Sıcaklık
B) Çalışma süreleri
C) Aydınlatma
D) Havalandırma
E) İşyerlerinin düzeni ve temizliği

Cevap : B) Çalışma süreleri

Açıklama : 164 Sayılı Tavsiye Kararı, çalışma ortamının fiziksel koşullarına (sıcaklık, aydınlatma, havalandırma, düzen vb.) odaklanır. Çalışma süreleri, ILO’nun farklı sözleşme ve tavsiye kararlarıyla düzenlenen ayrı bir konudur.

9. Aşağıdaki çalışanlardan hangisinin sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı hakkı bulunmaktadır?

A) Sözleşmeli personel
B) Memurlar
C) Tüm çalışanlar
D) Gemi adamları
E) Gazeteciler

Cevap : C) Tüm çalışanlar

Açıklama : 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektör ayrımı yapmaksızın, statüsüne bakılmaksızın tüm çalışanları kapsar. Dolayısıyla sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı hakkı tüm çalışanlar için geçerlidir.

10. Aşağıdakilerden hangisi ILO’nun çalışma ortamı gözetimine ilişkin kabul ettiği sözleşmelerden biridir?

A) 81 Sayılı Sözleşme
B) 100 Sayılı Sözleşme
C) 88 Sayılı Sözleşme
D) 11 Sayılı Sözleşme
E) 155 Sayılı Sözleşme

Cevap : E) 155 Sayılı Sözleşme

Açıklama : ILO’nun 155 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği ve Çalışma Ortamına İlişkin Sözleşmesi, üye ülkelerin ulusal bir iş sağlığı ve güvenliği politikası oluşturmasını teşvik eden ve çalışma ortamı gözetimini de içeren temel bir sözleşmedir.

11. İşyeri sağlık ve güvenlik birimi ve ortak sağlık ve güvenlik birimlerinin sorumluluklarına ilişkin aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Çalışma ortamı gözetimi hususunda işverene rehberlik yapılmasından ve öneriler hazırlayarak onayına sunulmasından
B) Makine, tesisat ve kişisel koruyucu donanımı verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda ve amacına uygun kullanılmasından
C) Çalışanların sağlığını korumak ve geliştirmek amacı ile yapılacak sağlık gözetiminin uygulanmasından
D) Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri ve bilgilendirilmeleri konusunda planlama yapılarak işverenin onayına sunulmasından
E) iş kazaları ile meslek hastalıkları kayıtlarının, işyerinde kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak saklanmasından

Cevap : B) Makine, tesisat ve kişisel koruyucu donanımı verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda ve amacına uygun kullanılmasından

Açıklama : Makine ve KKD’leri doğru kullanma sorumluluğu çalışana aittir. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi’nin (İSGB) görevi ise bu konularda rehberlik yapmak, eğitim planlamak ve riskleri değerlendirmektir.

12. Aşağıdaki hangisi işyeri hekimlerinin çalışma ortamında sağlık gözetimi yaparken değerlendirmeleri gereken hususlar arasında yer almamaktadır?

A) Ergonomi
B) Çalışma ortamı
C) Ücretler
D) İşyeri türü
E) Psikososyal hasarlar

Cevap : C) Ücretler

Açıklama : İşyeri hekimleri; çalışma ortamının fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyal risklerini sağlık açısından değerlendirir. Ücretler, hekimlerin sağlık gözetimi kapsamına giren bir konu değildir.

13. İşyerinde kullanılan ve üretilen maddelere ilişkin yapılması gereken kontrollere ilişkin aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Yalnızca çalışanların korunması amaçlanmaktadır.
B) Malzeme güvenlik bilgi formlarından yararlanılmalıdır.
C) Ortam ölçümleri düzenli olarak yapılmalıdır.
D) Oksitleyici ve yanıcı maddelerin ayrı ayrı depolanmalıdır.
E) Malzeme güvenli bilgi formundan yararlanılmalıdır.

Cevap : A) Yalnızca çalışanların korunması amaçlanmaktadır.

Açıklama : Kimyasal maddelerle ilgili kontroller, sadece çalışanları değil, aynı zamanda çevreyi ve genel olarak kamu sağlığını da korumayı amaçlar. Bu nedenle hedefin sadece çalışanlar olduğunu belirtmek yanlıştır.

14. Aşağıdaki sınıf(lar)ının hangisinde çalışacaklar, yapacaklara işe uygun olduğunu belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılmamaktadır?

A) Tehlikeli ve çok tehlikeli
B) Çok tehlikeli
C) Az tehlikeli
D) Az ve tehlikeli
E) Az ve çok tehlikeli

Cevap : A) Tehlikeli ve çok tehlikeli

Açıklama : İlgili yönetmeliğe göre, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacak olanların, işe başlamadan önce yapacakları işe uygun olduklarını belirten bir sağlık raporu almaları zorunludur.

15. Sağlık gözetimi ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İşveren, çalışanların sağlık gözetimine tabi tutulmaları sağlamakla yükümlüdür.
B) Periyodik muayeneleri kapsamamaktadır.
C) İşteki maruziyetlerden kaynaklanan meslek hastalıkları belirlemektedir.
D) Belirli işleri yapacak çalışanların işe uygunluğunu değerlendirmektedir.
E) Sağlık gözetimleri, sağlık muayeneleri aracılığıyla yapılmaktadır

Cevap : B) Periyodik muayeneleri kapsamamaktadır.

Açıklama : Sağlık gözetimi; işe giriş muayeneleri, periyodik muayeneler ve işe dönüş muayeneleri gibi bir dizi sağlık kontrolünü içeren kapsamlı bir süreçtir. Dolayısıyla periyodik muayeneleri kapsamadığı ifadesi yanlıştır.

16. Çalışma ortamı gözetimine ilişkin aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

A) İş sağlığı ve güvenliği kurulları, çalışma ortamı gözetimi kapsamında görev ve yükümlülükleri bulunan birimler arasında yer almaktadır.
B) Çalışma ortamı gözetimi yalnızca düzeltici faaliyetleri içermektedir.
C) Çalışma ortamı gözetiminde çalışanların herhangi bir yükümlülüğü bulunmamaktadır.
D) İşverenler çalışma ortamı gözetimi yükümlülüğünü kendi çalışanlarını görevlendirilmek suretiyle yerine getirmek zorundadır.
E) 6331 Sayılı Kanun ve bu Kanuna dayanılarak çıkarılan yönetmelikler doğrultusunda yalnızca işveren vekillerinin çalışma ortamı gözetimi yükümlülüğü bulunmaktadır.

Cevap : A) İş sağlığı ve güvenliği kurulları, çalışma ortamı gözetimi kapsamında görev ve yükümlülükleri bulunan birimler arasında yer almaktadır.

Açıklama : İş sağlığı ve güvenliği kurulları, çalışma ortamının durumunu izlemek, değerlendirmek ve iyileştirici faaliyetler önermek gibi görevleriyle çalışma ortamı gözetiminde aktif bir role sahiptir.

17. I. Bina
II. Çocuk emzirme odaları
III. Dinlenme yerleri
IV. Araçlar
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik uyarınca yukarıdakilerden hangileri iş yeri bina ve eklentileri içerisinde yer almaktadır?

А) II, III ve IV
B) I, II ve III
C) I ve III
D) III ve IV
E) I, II ve IV

Cevap : B) I, II ve III

Açıklama : Yönetmelik, ana bina ile birlikte çalışanların kullandığı dinlenme, soyunma, duş, tuvalet, yemek ve emzirme odaları gibi eklentileri de kapsar. Araçlar ise genellikle iş ekipmanı olarak kabul edilir.

18. Aşağıdaki işyerlerinin hangisinde 6331 Sayılı Kanun kapsamında alınması gereken sağlık raporu kamu hizmet sunucuları veya aile hekimlerinden alınabilmektedir?

A) 40’den az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri
B) 20’den az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri
C) 10’dan az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri
D) 30’den az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri
E) 50’den az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri

Cevap : E) 50’den az çalışanı bulanan ve az tehlikeli işyerleri

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisinin çalışma ortamı gözetim yükümlülüğünden sorumluluğu yoktur?

A) İş güvenliği kurulu
B) İşveren
C) İşyeri hekimi
D) Ortak sağlık güvenlik ve birimleri
E) Yeminli mali müşavir

Cevap : E) Yeminli mali müşavir

Açıklama : Çalışma ortamı gözetimi, işverenin temel sorumluluğudur. İşveren bu sorumluluğunu işyeri hekimi, OSGB, iş güvenliği kurulu gibi birimler aracılığıyla yerine getirir. Yeminli mali müşavirin bu alanda bir görevi veya sorumluluğu bulunmamaktadır.

20. Aşağıdakilerden hangisi kapalı işyerlerinin havalanması için yapılması gerekenler arasında yer almamaktadır?

A) Temiz hava sağlanmalı
B) Genel havalandırma sistemi kurulmalı
C) Mekanik havalandırma sistemi kurulmalı
D) Genel havalandırma sistemi çalışır olmalı
E) Yalnızca suni havalandırma sistemi olmalı

Cevap : E) Yalnızca suni havalandırma sistemi olmalı

Açıklama : İşyerlerinin yeterli ve temiz hava ile havalandırılması gerekir. Bu, doğal havalandırma (pencere vb.) veya suni/mekanik havalandırma ile sağlanabilir. Yeterli olduğu sürece doğal havalandırma da kabul edilebilir. “Yalnızca suni havalandırma olmalı” ifadesi bir zorunluluk belirtir ve bu doğru değildir.