Jeomorfoloji 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Jeomorfoloji, “karalar üzerindeki ve okyanus, deniz ve göl gibi su kütlelerinin altındaki litosferin yüzeyinde görülen yer şekillerini inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan bir bilim dalıdır”. Bu bilim, yeryüzünü şekillendiren iç kuvvetler (örneğin volkanizma) ile dış kuvvetler (örneğin rüzgar) arasındaki sürekli etkileşimi anlamaya çalışır. Bu makalede, jeomorfolojik düşüncenin gelişimi, yeryüzünü oluşturan temel malzemeler ve bu malzemeleri şekillendiren süreçler ele alınacaktır.

Jeomorfolojik Düşüncenin Gelişimi

Yeryüzü şekillerinin nasıl oluştuğuna dair düşünceler tarih boyunca evrimleşmiştir. Modern jeomorfolojinin temellerini oluşturan farklı aşınma kavramını, günümüzden 1000 yıl önce “İbn Sina” gibi bilginler dahi gözlemlemiştir. Modern dönemde ise, “aşınım döngüsü” teorisi ve peneplen kavramıyla tanınan Amerikalı jeomorfolog “William Morris Davis”, bu alana büyük katkılar sunmuştur. Türkiye’de ise “Sırrı Erinç” gibi duayen coğrafyacılar, disiplinin modern tanımını ve gelişimini sağlamışlardır.

Yeryüzünün Yapıtaşları: Mineraller ve Kayaçlar

Yeryüzü şekilleri, temelde kayaçlardan, kayaçlar ise minerallerden oluşur. Minerallerin sertliği Mohs Skalası ile ölçülür; bu skalaya göre en yumuşak mineral “Talk”tır (sertlik derecesi 1). Bir mineralin parlaklık ve çizgi rengi gibi “fiziksel özellikleri” arazi çalışmalarında tanımlanmasına yardımcı olurken, “atom ve iyon yarıçapları” gibi kimyasal özellikleri laboratuvarda incelenir. Kayaç döngüsünü başlatan ilk kayalar, sıcaklığı 600-1200°C arasında olan magmanın soğumasıyla oluşan “mağmatitlerdir” (magmatik kayaçlar). “Sünger taşı” (pümis), yoğunluğu en az olan katılaşım kayacıdır. Tortul (sedimanter) kayaçların en ayırt edici iki temel özelliği ise “tabakalaşma ve içlerinde fosil barındırmalarıdır”. Yuvarlak çakıllardan oluşan “konglomera” ve köşeli çakıllardan oluşan “breş”, kaba unsurlu tortul kayaçlara örnektir. Mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması sürecine ise “metamorfizma” denir. Bu kayaçların en tipik özellikleri ise “şistleşme ve foliasyondur” (yapraklanma).

Yeryüzünü Şekillendiren Süreçler

Yeryüzü, iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle sürekli şekillenir. Levha tektoniği, en önemli iç süreçlerden biridir. “İzlanda”, birbirinden uzaklaşan “Kuzey Amerika ve Avrasya” levhalarının sınırında yer alması nedeniyle yoğun volkanik aktiviteye sahne olur. Akarsular (flüvyal süreçler) ise en yaygın dış kuvvettir. Akarsular yataklarını “derine, yana ve geriye” doğru aşındırır. Bir akarsuyun aşındırma döngüsünde, yana aşındırmanın hızlandığı ve vadinin genişlediği devre “olgunluk” devresidir. Akarsuların taşıdıkları malzemeyi biriktirmesiyle ise delta, birikinti konisi gibi “flüvyal birikim şekilleri” oluşur. Bu birikintilerin (flüvyal depolar) en tipik özellikleri, kötü boylanma ve çapraz tabakalaşmadır.

Sonuç

Jeomorfoloji, Ekvator’daki yarıçapı yaklaşık 6378 km olan gezegenimizin yüzeyindeki hikayeyi okuma bilimidir. “Üçüncü Zaman’da” (Tersiyer) meydana gelen Alp kıvrımlarından, Türkiye’deki dağların kalıcı kar sınırının batıda 2200, doğuda ise 4000 metrelere ulaşmasına kadar her bir olgu, jeomorfolojinin inceleme alanına girer. Bu bilim, yeryüzünün dünü, bugünü ve geleceği hakkında paha biçilmez bilgiler sunar.

1. Bir kayacın ortaya çıktığı çevrenin fiziksel ve kimyasal koşullarındaki çeşitli değişimler sonucunda katı durumlarını koruyup geçirdikleri dokusal ve mineralojik değişimlere ne isim verilir?

A) Sedimantasyon
B) Metamorfizma
C) Tektonizma
D) Foliasyon
E) Volkanizma

Cevap : B) Metamorfizma

Açıklama : Bu tanım, mevcut kayaçların yüksek sıcaklık, basınç veya kimyasal etkiler altında kalarak fiziksel ve kimyasal yapılarının değişmesi süreci olan “Metamorfizma”yı (başkalaşım) ifade etmektedir.

2. Aşağıdaki hangi ikili sırasıyla hem iç hem de dış etkenlere örnek olarak verilmiştir?

A) Rüzgar – çözülme
B) Orojenez – epirojenez
C) Faylanma – depremler
D) Volkanizma – rüzgar
E) Akarsu – buzul

Cevap : D) Volkanizma – rüzgar

Açıklama : Jeomorfolojide yer şekillerini oluşturan süreçler iç (endojen) ve dış (eksojen) kuvvetler olarak ayrılır. Volkanizma enerjisini yerin içinden alan bir iç kuvvet, rüzgar ise enerjisini atmosferden alan bir dış kuvvettir.

3. Flüvyal sürecin ileri aşamasında ortaya çıkar. Akarsuların boyuna profillerinde dirençli kayaların neden olduğu şelaleler ve hızlı akış yerleri ortadan kalkar. Akarsular taban seviyesine göre profillerine ulaşır. Akarsu şebekesi zamanla yanlara ve geriye çok fazla derecede gelişir. Akarsuların denge profillerine eriştikleri, farklı aşınmadan ileri gelen seviye farklarının maksimum derecede belirdiği ve derine doğru aşındırmanın sona erdiği bu devreye flüviyal aşınım döngüsünün …… devresi denir.
Yukarıdaki ifadede verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) başlangıç
B) ihtiyarlık
C) olgunluk
D) embriyo
E) gençlik

Cevap : C) olgunluk

Açıklama : Akarsu aşındırma döngüsünde, derine aşındırmanın yavaşladığı, yana aşındırmanın hızlandığı, vadinin genişlediği ve mendereslerin oluştuğu devre “olgunluk” devresidir.

4. Mohs Sertlik Skalası’na göre minerallerin içinde 1 değerliyle, en yumuşak olanı ve pudra kıvamındaki tırnakla çizilebileni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Talk
B) Kalsit
C) Fluorit
D) Apatit
E) Jips

Cevap : A) Talk

Açıklama : Mohs sertlik cetvelinin en başında yer alan ve 1 sertlik derecesine sahip olan en yumuşak mineral Talk’tır.

5. Aşağıdakilerden hangisinde Türkiye’deki sürekli kar sınırının batı dağlarımızda ve doğudaki dağlarımızda görülen en yüksek değerleri sırasıyla verilmiştir?

A) 3000-5000 m
B) 1500-1800 m
C) 1000-2000 m
D) 900-1000 m
E) 2200-4000 m

Cevap : E) 2200-4000 m

Açıklama : Türkiye’de kalıcı kar sınırı, daha nemli olan batıdaki dağlarda yaklaşık 2200-2800 metrelerden başlarken, daha karasal ve yüksek olan doğudaki dağlarda (Ağrı Dağı gibi) 4000 metreyi aşabilmektedir.

6. Aşağıda verilen hangi ikili kaba unsurlu detritik kökenli tortul kayaçtır?

A) Konglomera – breş
B) Kalker – dolomit
C) Kumtaşı – arkoz
D) Arkoz – grovak
E) Kil taşı – mil taşı

Cevap : A) Konglomera – breş

Açıklama : Kaba unsurlu (çakıl boyutlu) kırıntılı (detritik) tortul kayaçlar, tanelerin yuvarlak olması durumunda “konglomera”, köşeli olması durumunda ise “breş” olarak adlandırılır.

7. Killi ve kireçli tortularda tabakalar, genellikle eşit boyutta aynı cins tanelerden meydana gelir. Unsur boyutlarının eşit ya da eşite yakın olduğu bu çeşit tabakalaşmaya….. tabakalaşma denir.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) konkordant
B) diskordant
C) açılı diskordant
D) homojen
E) heterojen

Cevap : D) homojen

Açıklama : Bir tabakanın içindeki malzeme boyutlarının ve bileşiminin tekdüze, yani birbirine benzer olduğu duruma “homojen” tabakalaşma denir.

8. Delta, kum adası, birikinti konisi ve yelpazesi, geniş tabanlı vadi gibi yer şekilleridir.
Yukarıda verilen jeomorfolojik şekiller aşağıdaki hangi dış etkenin birikim şekilleridir?

A) Volkan
B) Glasiyal
C) Flüvyal
D) Periglasiyal
E) Karst

Cevap : C) Flüvyal

Açıklama : Verilen yer şekillerinin tamamı, akarsuların taşıdıkları malzemeyi (alüvyon) hızlarının azaldığı yerlerde biriktirmesi sonucu oluşan “flüvyal” (akarsu) birikim şekilleridir.

9. Aşağıda verilen hangi iki plaka İzlanda Adasındaki gerilmelere dayalı her yıl yaklaşık 5 cm’lik açılmayı sürdürerek adada volkanizma ve depremlere neden olur?

A) Afrika- Arabistan
B) Kuzey Amerika – Afrika
C) Pasifik Hint-Avustralya
D) Kuzey Amerika – Avrasya
E) Güney Amerika – Afrika

Cevap : D) Kuzey Amerika – Avrasya

Açıklama : İzlanda, Atlantik Ortası Sırtı’nın deniz yüzeyine çıktığı ender yerlerden biridir ve tam olarak birbirinden uzaklaşan Kuzey Amerika levhası ile Avrasya levhasının sınırında yer alır. Bu ayrılma, adadaki yoğun volkanik ve sismik aktivitenin sebebidir.

10. Günümüzde, modern jeomorfolojide kullanılan jeomorfoloji tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yer şekilleri ve onların oluşturduğu yeryüzü görünümleri ile bunları meydana getiren ve değişikliğe uğratan iç-dış etmenleri ve süreçleri disiplinler arası ve sistematik olarak inceleyen yer bilimi dalıdır.
B) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve gelişimlerini, bunların coğrafi dağılış ve kümeleşme nedenlerini araştıran bilim dalıdır.
C) Yeryüzü şekillerini, bunların oluşum, evrim ve özelliklerini inceleyen bilim dalıdır.
D) Karalardaki ve su kütleleri (okyanus ve denizler) altındaki yer şekillerinin oluşumunu, gelişimini, kökenini, türlerini, coğrafi dağılımı ve sınıflandırılmalarını, birbirleriyle ilişkilerini inceleyen bir bilimdir.
E) Karalar üzerindeki ve okyanus, deniz ve göl gibi su kütlelerinin altındaki litosferin yüzeyinde görülen yer şekillerini inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, bunları sınıflandıran, coğrafik yayılış ve gruplanmalarını nedenleriyle birlikte araştıran bir bilim dalıdır.

Cevap : E) Karalar üzerindeki ve okyanus, deniz ve göl gibi su kütlelerinin altındaki litosferin yüzeyinde görülen yer şekillerini inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, bunları sınıflandıran, coğrafik yayılış ve gruplanmalarını nedenleriyle birlikte araştıran bir bilim dalıdır.

Açıklama :

11. Aşağıda verilen hangi ikili metamorfik kayaların genel özellikleridir?

A) Tabakalaşma – fosil varlığı
B) Foliasyon – fosil varlığı
C) Kristalleşme – tabakalaşma
D) Şistleşme – foliasyon
E) Şistleşme – fosil varlığı

Cevap : D) Şistleşme – foliasyon

Açıklama : Metamorfizma sırasında yönlü basınç altında kalan minerallerin paralel katmanlar veya bantlar halinde dizilmesine “foliasyon” (yapraklanma) denir. Bu yapının ince levhalar halinde ayrılabilme özelliği ise “şistleşme”dir. Bu ikili, metamorfik kayaçların en tipik özellikleridir.

12. Tortul kayaları diğer ana kaya türlerinden ayıran temel özellik aşağıdaki hangi ikilide verilmiştir?

A) Şistleşme – Tabakalaşma
B) Kristallleşme – Foliasyon
C) Tabakalaşma – Fosiller
D) Fosiller – Şistleşme
E) Foliasyon – Tabakalaşma

Cevap : C) Tabakalaşma – Fosiller

Açıklama : Tortul kayaçların en ayırt edici iki özelliği, farklı zamanlarda biriken malzemelerden dolayı katmanlı bir yapıya sahip olmaları (tabakalaşma) ve içlerinde geçmiş canlıların kalıntılarını (fosiller) barındırabilmeleridir.

13. Dünyanın ekvatorda ölçülen yarıçapı kaç kilometredir?

A) 100 km
B) 6378 km
C) 1000 km
D) 12 km
E) 33 km

Cevap : B) 6378 km

Açıklama : Yer’in geoid şeklinden dolayı Ekvator’daki yarıçapı, kutuplardaki yarıçapından biraz daha uzundur ve yaklaşık olarak 6378 km’dir.

14. Derine, yana ve geriye aşındırma aşağıdaki hangi dış etkenin aşındırma süreçleridir?

A) Buzul
B) Rüzgar
C) Akarsu
D) Akıntı
E) Dalga

Cevap : C) Akarsu

Açıklama : Bir akarsuyun vadi oluşturma sürecinde yatağını derinleştirmesi (derine aşındırma), yamaçlarını genişletmesi (yana aşındırma) ve kaynağına doğru ilerlemesi (geriye aşındırma) olmak üzere üç temel aşındırma yönü vardır.

15. Kayaların ortalama yoğunluğu tablosuna bakıldığında (Erinç, 2000) yoğunluğu en az olan katılaşım kayası aşağıdakilerden hangisidir?

A) Andezit
B) Sünger taşı
C) Peridotit
D) Granit
E) Tüf

Cevap : B) Sünger taşı

Açıklama : Sünger taşı (pümis), volkanik bir kayaç olup, ani soğuma sırasında içinde hapsettiği gaz boşlukları nedeniyle çok hafif ve gözenekli bir yapıya sahiptir. Yoğunluğu sudan bile düşük olabildiği için katılaşım kayaçları içinde en az yoğun olanıdır.

16. Yer kabuğunun altında bulunan mağmanın sıcaklık derecesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 60-120°C
B) 600-1200°C
C) 2000-3000°C
D) 3000-4000°C
E) 90-100°C

Cevap : B) 600-1200°C

Açıklama : Magmanın sıcaklığı, kimyasal bileşimine ve bulunduğu derinliğe göre değişmekle birlikte, genellikle 600°C ile 1200°C arasında bir sıcaklığa sahiptir.

17. …. (Tersiyer’de), şiddetli yer kabuğu hareketlerinden olan tektonizma ve volkanik faaliyetler artmıştır. Alp kıvrımlarının oluşumu bu döneme rastlar. Atlas ve Hint okyanusları belirmiştir. Bugünkü bitki ve hayvan türleri ana çizgileriyle ortaya çıkmıştır.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) İkinci Zaman’da
B) Birinci Zaman’da
C) İlkel Zaman’da
D) Dördüncü Zaman’da
E) Üçüncü Zaman’da

Cevap : E) Üçüncü Zaman’da

Açıklama : Parantez içinde verilen “Tersiyer”, jeolojik zaman cetvelinde Senozoyik (Yeni Hayat) zamanının ilk dönemidir ve bu dönem “Üçüncü Zaman” olarak da bilinir. Alp-Himalaya kıvrım sisteminin oluştuğu dönemdir.

18. Jeomorfolojide aşınım döngüsü ve devreleri ile peneplen kavramını tanımlamış, jeomorfolojik evrimin yapı ve litoloji, etken ve süreçlere ve sonunda zaman unsurunun süresine bağlı olarak belli aşamalardan geçen bir seyir izlediğini ve bu aşamalarda belli şekillerin oluşacağı düşüncesini formüle etmiş ve yaymış olan dünyaca ünlü ABD’li jeomorfolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Albrecht Penck
B) James Hutton
C) Christian Leopold von Buch
D) Richard Huggett
E) William Morris Davis

Cevap : E) William Morris Davis

Açıklama : “Aşınım Döngüsü” (Cycle of Erosion) teorisini geliştiren, bir arazinin gençlik, olgunluk ve yaşlılık evrelerinden geçerek sonunda bir peneplen (yontukdüz) haline geldiğini öne süren ünlü Amerikalı jeomorfolog William Morris Davis’tir.

19. Unsur boyutları çok farklıdır (kil ile blok arasında). Elenme çok iyi değildir. Çökelme birimleri çok kez mercek şeklindedir. Kalınlaşma ve hızla incelme olur. İnce unsurlar içinde iri unsurlardan oluşan cepler vardır. Genellikle düzlemsel tabakalar arasında çapraz tabakalaşma vardır. Kuvars çakıllarının basıklık indisi genellikle 2’den azdır. Çakıl depolarında çakıl eksenleri akışı aşağıdır (15-30°). Unsurlar bileşim bakımından heterojendir. Kum taşları ve kum depolarında çimento genellikle killidir. Kum taneleri köşeli ve değişik boyutlardadır, Orta irilikteki kumların yuvarlaklık indisi 0-60 arasındadır. Kil tıkacı, krevas, leve ve burun seti depoları gibi depolardır.
Yukarıda genel özelliklerinden bahsedilen karasal fasiyes aşağıdakilerden hangisidir?

A) Flüvyal depolar
B) Rüzgâr depoları
C) Çöl depoları
D) Glasiyal depolar
E) Göl depoları

Cevap : A) Flüvyal depolar

Açıklama : Tanımlanan kötü boylanma, merceksi yapı, çapraz tabakalanma ve özellikle leve (taşkın seti), burun seti (nokta barı) gibi unsurlar, bir akarsu (flüvyal) ortamında oluşan birikinti depolarının tipik özellikleridir.

20. Minerallerin tanımlanmasında kristal şekilleri ve atomik yapılarının yanında fiziksel özelliklerinden de yararlanılır. Aşağıdakilerden hangisi minerallerin fiziksel bir özelliği değildir?

A) Atom ve iyon yarıçapları
B) Koku
C) Tat
D) Çizgi rengi
E) Parlaklık

Cevap : A) Atom ve iyon yarıçapları

Açıklama : Parlaklık, çizgi rengi, tat, koku gibi özellikler bir mineralin doğrudan gözlemlenebilen veya test edilebilen fiziksel özellikleridir. Atom ve iyon yarıçapları ise mineralin iç yapısını oluşturan kimyasal bir özelliktir, doğrudan gözlemlenebilen bir fiziksel özellik değildir.