İşletim Sistemleri 2024-2025 Final Soruları

Giriş

2024-2025 İşletim Sistemleri final sınavı; Linux komut satırı hakimiyeti, disk planlama algoritmaları (SSTF), süreç senkronizasyonu ve bellek yönetimi konularına odaklanmıştır. Bu özet, sınavda çıkan kritik teknik detayları ve hesaplamaları derlemektedir.

1. Linux İzinleri ve Kullanıcı Yönetimi

• Dosya İzinleri (Binary Analizi): Linux’ta izinler “Sahip-Grup-Diğerleri” sırasıyla 3’er bitlik gruplar halindedir. Örneğin 110 000 000 izni; dosya sahibine okuma-yazma (rw-) hakkı verirken, diğer kullanıcıların (others) hiçbir yetkisi olmadığını (000) gösterir.
• Grup ve Kullanıcı İşlemleri: Bir kullanıcıyı gruptan çıkarmak için sudo gpasswd -d kullanıcı grup komutu kullanılır. Dosyanın sadece grubunu değiştirmek için ise chown :grup dosyaadi sözdizimi tercih edilir.
• Dosya Türü ve Silme: Dosyanın türünü içeriğine (magic numbers) bakarak anlamak için file komutu kullanılır. Bir dizini içindekilerle birlikte zorla silmek için ise rm -rf komutu kritiktir.

2. Disk Planlama ve Algoritmalar

• SSTF (Shortest Seek Time First): Disk kafasının o an bulunduğu konuma en yakın isteği seçmesi prensibine dayanır.
  Örnek (Soru 5): Kafa 5’te iken gelen istekler (5, 15, 20, 10, 25, 40, 50).
  Sıralama: 5→5→10→15→20→25→40→50 şeklinde olur ve toplam hareket 45 silindir olarak hesaplanır.
• Disk Planlama Algoritmaları: En kısa arama süresini hedefleyen SSTF’dir. C-LOOK, SCAN gibi diğer algoritmalar farklı stratejiler izler.

3. İşletim Sistemi Mimarisi ve Bellek Yönetimi

• Kritik Bölge (Critical Section): Paylaşılan kaynaklar üzerinde işlem yapılan kod parçasına denir. Bu problemi çözmek için “Kesme işlemlerini pasif hale getirme” donanımsal bir çözümdür; Semafor ve Monitör ise yazılımsal/sistem seviyesi çözümlerdir.
• Bellek Yönetimi: Dinamik bölümlemede boş ve dolu alanların takibi için genellikle Bağlantılı Liste (Linked List) veri yapısı kullanılır. Segmentasyon işleminde fiziksel adres, “Segment Başlangıç Adresi + Offset” formülüyle bulunur.
• Gerçek Zamanlı İS (RTOS): Genel amaçlı sistemlerin aksine (Time Sharing), RTOS’ta kullanıcılara eşit zaman ayrılmaz; kritik görevlerin zamanlaması önceliklidir.

4. Paket Yönetimi ve Lisanslama

• Paket Yöneticileri: Windows ortamında komut satırı tabanlı paket yüklemek için Chocolatey kullanılır. Linux tarafında ise apt, yum, dnf standarttır ancak rpm doğrudan bir “install” komutu yerine parametrelerle çalışır.
• Lisanslama: Windows, OEM (Original Equipment Manufacturer) lisanslama modelini kullanırken; Linux (Ubuntu, Debian vb.) açık kaynak kodlu ve GPL lisanslıdır.

1. Linux’ta bir dosya için 110 000 000 izni verilmiştir.
Yukarıdaki bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Dosya sahibi yazamaz.
B) Diğer kullanıcıların hiçbir izni yoktur.
C) Dosya sahibi okuyamaz.
D) Sadece yönetici izin bilgisini değiştirebilir.
E) İzin bilgisi “d rw- –“‘dir.

Cevap : B) Diğer kullanıcıların hiçbir izni yoktur.

Açıklama : Linux izinleri 3’erli bit grupları halinde (Sahip-Grup-Diğerleri) ifade edilir. Verilen “110 000 000” binary değeri;

Sahip (110): 4(Oku) + 2(Yaz) + 0(Çalıştırma) = 6 (rw-)

Grup (000): 0 (—)

Diğerleri (000): 0 (—)

şeklindedir. Bu durumda “Diğer kullanıcılar” (Others) grubunun izinleri “000” olduğu için hiçbir yetkileri yoktur.

2. Linux’de auzef isimli kullanıcı istanbul isimli gruptan çıkarılmak isteniyor. Aşağıdaki komutlardan hangisi kullanılmalıdır?

A) sudo group -r auzef istanbul
B) sudo gpasswd -u auzef -g istanbul
C) sudo passwd -d auzef istanbul
D) sudo passwd -u auzef -g istanbul
E) sudo gpasswd -d auzef istanbul

Cevap : E) sudo gpasswd -d auzef istanbul

Açıklama : Linux’ta bir kullanıcıyı bir gruptan çıkarmak için gpasswd komutu -d (delete) parametresi ile kullanılır. Doğru sözdizimi: gpasswd -d kullanıcı grup şeklindedir.

3. auzef.txt isimli bir dosyanın grubu editors grubu olarak değiştirilmek isteniyor.
Yukarıdaki isteğin gerçekleştirilmesi için aşağıdaki komutlardan hangisi kullanılmalıdır?

A) chown editors auzef.txt
B) chmod editors auzef.txt
C) chmod 777 editors auzef.txt
D) chown :editors auzef.txt
E) chmod -group editors auzef.txt

Cevap : D) chown :editors auzef.txt

Açıklama : Dosyanın grubunu değiştirmek için chgrp veya chown komutu kullanılır. chown komutunda grup belirtmek için iki nokta üst üste (:) kullanılır (Örn: chown :grup dosya). A şıkkı dosyanın sahibini değiştirir.

4. SSH aşağıdaki portlardan hangisi ile çalışır?

A) 25
B) 23
C) 21
D) 22
E) 80

Cevap : D) 22

Açıklama : SSH (Secure Shell), varsayılan olarak 22 numaralı portu kullanır. (21: FTP, 23: Telnet, 25: SMTP, 80: HTTP).

5. 50 silindir içeren bir disk düşünelim. Disk kafası başlangıçta 5 nolu silindirde bulunmaktadır. Sırasıyla 5, 15, 20, 10, 25, 40, 50 nolu silindirlere istek vardır. Silindirin toplam kafa hareketi SSTF planlama algoritmasını kullanarak hesaplandığında adedi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 55
B) 65
C) 75
D) 70
E) 45

Cevap : E) 45

Açıklama : SSTF (Shortest Seek Time First) algoritması, kafanın bulunduğu yere en yakın olan isteği seçer.

Başlangıç: 5 (Kuyruk: 5, 15, 20, 10, 25, 40, 50)

1. Adım: 5 -> 5 (Mesafe: 0, Kalan: 15, 20, 10, 25, 40, 50)

2. Adım: 5 -> 10 (Mesafe: 5, Kalan: 15, 20, 25, 40, 50)

3. Adım: 10 -> 15 (Mesafe: 5, Kalan: 20, 25, 40, 50)

4. Adım: 15 -> 20 (Mesafe: 5, Kalan: 25, 40, 50)

5. Adım: 20 -> 25 (Mesafe: 5, Kalan: 40, 50)

6. Adım: 25 -> 40 (Mesafe: 15, Kalan: 50)

7. Adım: 40 -> 50 (Mesafe: 10)

Toplam: 0 + 5 + 5 + 5 + 5 + 15 + 10 = 45.

6. Aşağıdakilerden hangisi kritik bölge problemini çözmek için geliştirilen donanıma dayalı çözümlerden biridir?

A) Dekker algoritması
B) Monitör mekanizması
C) Semafor kullanımı
D) Peterson algoritması
E) Kesme işlemlerini aktif ve pasif hale getirme

Cevap : E) Kesme işlemlerini aktif ve pasif hale getirme

Açıklama : Dekker ve Peterson algoritmaları yazılımsal çözümlerdir. Monitör ve Semaforlar işletim sistemi veya dil seviyesinde araçlardır. Kesmelerin kapatılması (Disabling Interrupts) ise işlemcinin araya girmesini donanımsal seviyede engelleyen bir yöntemdir.

7. Chocolatey için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Windows paket yöneticisidir.
B) Ücretlidir.
C) Fedora paket yöneticisidir.
D) MacOS paket yöneticisidir.
E) Ubuntu paket yöneticisidir.

Cevap : A) Windows paket yöneticisidir.

Açıklama : Chocolatey, Windows işletim sistemleri için geliştirilmiş, komut satırı üzerinden yazılım yüklemeyi, güncellemeyi ve kaldırmayı sağlayan popüler bir paket yöneticisidir (Linux’taki apt-get veya yum benzeri).

8. Komut satırından dosya türünü öğrenmek için aşağıdaki komutlardan hangisi kullanılmalıdır?

A) type
B) whatis
C) dir
D) file
E) which

Cevap : D) file

Açıklama : Linux’ta bir dosyanın içeriğine bakarak (başlık bilgilerini/magic numbers okuyarak) türünü belirleyen komut file komutudur.

9. Windows işletim sistemi için geçerli olan lisanslama modeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) GPL (General Public License)
B) MIT Lisansı
C) Apache Lisansı
D) BSD Lisansı
E) OEM (Original Equipment Manufacturer)

Cevap : E) OEM (Original Equipment Manufacturer)

Açıklama : Windows ticari ve kapalı kaynak kodlu bir işletim sistemidir. GPL, MIT, Apache ve BSD açık kaynak lisanslarıdır. Windows genellikle bilgisayar üreticileriyle birlikte OEM lisansı veya perakende (Retail) lisanslama modelleriyle dağıtılır.

10. Dinamik bölümlemede tahsis edilen bölümler ve boş alanların kayıtlarının tutulması gerekir. İşletim sistemi bu görevi icra edebilmek için aşağıdaki hangi veri yapısını kullanır?

A) Yığın veri yapısı
B) Ağaç veri yapısı
C) Bağlantılı liste veri yapısı
D) Dizi
E) Kuyruk veri yapısı

Cevap : C) Bağlantılı liste veri yapısı

Açıklama : Bellek yönetiminde boş ve dolu alanların takibi için genellikle Bağlantılı Liste (Linked List) veya Bitmap kullanılır. Bağlantılı liste, bellekteki parçalanmaları ve değişken boyutlu blokları yönetmek için esnek bir yapıdır.

11. rm -rf /home/user1
Yukarıdaki komut için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) /home/userl dizininde silme işlemi için kullanıcıdan onay ister.
B) /home/userl yolunda yeni dizin oluşturulur.
C) /home/userl dizini içindeki her şeyi silmeye zorlar.
D) /home/userl dizininde silme işlemi yaparken yedek alır.
E) Yalnızca /home/userl dizininde bulunan dosyalar silinir.

Cevap : C) /home/userl dizini içindeki her şeyi silmeye zorlar.

Açıklama : rm (remove) komutunda -r (recursive) parametresi dizin ve altındakileri siler, -f (force) parametresi ise onay istemeden silmeye zorlar. Bu komut belirtilen dizini ve içeriğini kalıcı olarak siler.

12. Linux ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Ubuntu Server, Gnome arayüzü ile gelmektedir.
B) Ubuntu sadece harici bellekten kurulabilir.
C) Ubuntu kurulumunda disk bölümleri ayarlanamaz.
D) LTS, uzun süreli destek anlamına gelir.
E) Linux, sanal bilgisayara kurulamaz.

Cevap : D) LTS, uzun süreli destek anlamına gelir.

Açıklama : Linux dağıtımlarında (özellikle Ubuntu’da) LTS (Long Term Support), sürümün uzun süre (genellikle 5 yıl) güvenlik ve bakım güncellemeleri alacağını ifade eder. Ubuntu Server varsayılan olarak grafik arayüz (Gnome) ile gelmez.

13. Aşağıda verilen aktivitelerden hangisi işletim sisteminin giriş-çıkış birimlerinin yönetimi kapsamında yer almaz?

A) Sürücülerin yönetiminin gerçekleştirilmesi
B) Diskte boş alan yönetiminin yapılması
C) Ön belleğe okuma-yazma işlemlerinin yapılması
D) Giriş-çıkış birimlerine yönelik ön bellek sisteminin oluşturulması
E) Aygıt yöneticisi arayüzünün sağlanması

Cevap : B) Diskte boş alan yönetiminin yapılması

Açıklama : “Diskte boş alan yönetimi”, I/O alt sisteminin değil, Dosya Yönetim Sisteminin (File System Management) görevidir. I/O yönetimi; tamponlama (buffering), önbellekleme (caching) ve sürücü (driver) yönetimiyle ilgilenir.

14. Gerçek zamanlı işletim sistemleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Tüm kullanıcılara eşit zaman dilimi ayrılır.
B) Kritik görevler için tercih edilen bir işletim sistemidir.
C) Deterministtir.
D) Görevler hassas bir zamanlama ile icra edilirler.
E) Tepki ve işlem süresi oldukça kısadır.

Cevap : A) Tüm kullanıcılara eşit zaman dilimi ayrılır.

Açıklama : “Tüm kullanıcılara eşit zaman dilimi ayrılması” (Time Sharing), genel amaçlı işletim sistemlerinin özelliğidir. Gerçek zamanlı işletim sistemleri (RTOS), öncelik tabanlı çalışır ve kritik görevlerin zamanında tamamlanmasını garanti eder; eşit paylaşım yapmaz.

15. En kısa arama süresini dikkate alarak disk planlamasını yapan algoritma aşağıdakilerden hangisidir?

A) C-LOOK algoritması
B) SCAN algoritması
C) SSTF (shortest seek time first) algoritması
D) LOOK algoritması
E) FCFS algoritması

Cevap : C) SSTF (shortest seek time first) algoritması

Açıklama : Soruda tanımı verilen algoritma, isminden de anlaşılacağı üzere SSTF (Shortest Seek Time First) algoritmasıdır. Disk kafasının o an bulunduğu konuma en yakın olan isteği seçer.

16. Segmentasyon yöntemi kullanılarak mantıksal adresin fiziksel adrese dönüştürülme adımları aşağıdaki hangi seçenekte doğru olarak verilmektedir?

A) Segment numarası ile segment tablosuna ulaşılır.
Segment tablosundan segment başlangıç adresi alınır.
Segment başlangıç adresine offset değeri eklenir.
Fiziksel adres elde edilmiş olur.
B) Segment numarası ve segment tablosunun başlangıç adresi toplanarak ilgili segmentin ana bellekte bulunduğu adres bulunur.
İlgili segmentin başlangıç adresi tablodan alınır.
Başlangıç adresine offset değeri eklenerek fiziksel adres elde edilmiş olur.
C) Segment numarası ve segment tablosunun başlangıç adresi toplanarak ilgili segmentin ana bellekte bulunduğu adres bulunur.
Segment tablosundan çerçeve numarası alınır.
Segment numarasının yanına offset değeri getirilir. Fiziksel adres elde edilmiş olur.
D) Segment numarası ile segment tablosuna ulaşılır.
Segment tablosundan segmentin başlangıç adresi alınır.
Başlangıç adresine offset değeri eklenir ve fiziksel adres elde edilmiş olur.
E) Segment numarası ve segment tablosunun başlangıç adresi toplanarak ilgili segmentin ana bellekte bulunduğu adres bulunur.
Çerçeve numarasının yanına offset değeri getirilir ve fiziksel adres elde edilmiş olur

Cevap : B) Segment numarası ve segment tablosunun başlangıç adresi toplanarak ilgili segmentin ana bellekte bulunduğu adres bulunur.
İlgili segmentin başlangıç adresi tablodan alınır.
Başlangıç adresine offset değeri eklenerek fiziksel adres elde edilmiş olur.

Açıklama :

17. Bash scriptlerinde değişkenler aşağıdaki işaretlerden hangisi ile birlikte kullanılabilir?

A) $degisken
B) %degisken
C) =degisken
D) _degisken
E) #degisken

Cevap : A) $degisken

Açıklama :

18. Linux işletim sistemi tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadece sunucularda kullanılan bir işletim sistemidir.
B) Linux çekirdeği üzerine inşa edilmiş açık kaynak kodlu bir işletim sistemidir.
C) Kapalı kaynak kodlu bir işletim sistemidir.
D) Sadece kişisel bilgisayarlarda kullanılan bir işletim sistemidir.
E) Bir web tarayıcısıdır.

Cevap : B) Linux çekirdeği üzerine inşa edilmiş açık kaynak kodlu bir işletim sistemidir.

Açıklama : Linux, Linus Torvalds tarafından geliştirilen çekirdek (kernel) üzerine kurulu, açık kaynak kodlu, UNIX benzeri ve çok amaçlı bir işletim sistemidir.

19. Aşağıdaki komutlardan hangisi çeşitli Linux dağıtımlarında paket kurulumu için kullanılan kurulum komutu olamaz?

A) apt install paket
B) apt-get install paket
C) rpm install paket
D) yum install paket
E) dnf install paket

Cevap : C) rpm install paket

Açıklama : apt, apt-get (Debian/Ubuntu), yum, dnf (RedHat/Fedora) paket yöneticilerinin “install” komutu vardır. Ancak rpm daha düşük seviyeli bir araçtır ve paket yüklemek için genellikle rpm -i veya rpm -ivh parametreleri kullanılır; rpm install şeklinde standart bir komut yapısı yoktur.

20. Aşağıda verilen tanımlardan hangisi doğru açıklanmıştır?

A) Kritik bölge: Bir prosesin paylaşılan kaynaklar üzerinde işlem yaptığı kod parçası kritik bölge olarak adlandırılır.
B) İlerleme koşulu: Proses kritik bölgeye girmek için sonsuz bekleme yapmamalıdır.
C) Proses senkronizasyonu: Birden fazla prosesin birbirlerini bekleme durumudur.
D) Canlı kilitlenme: İki veya daha fazla proses sonsuz süre birbirlerini beklemesidir.
E) Karşılıklı dışlama: Kritik bölgede herhangi bir proses bulunmuyorsa kritik bölgeye girmek isteyen başka proseslerden birine izin verilmelidir.

Cevap : A) Kritik bölge: Bir prosesin paylaşılan kaynaklar üzerinde işlem yaptığı kod parçası kritik bölge olarak adlandırılır.

Açıklama : Kritik Bölge (Critical Section), ortak değişkenlerin veya kaynakların kullanıldığı ve aynı anda birden fazla işlemin girmemesi gereken kod bloğudur. Diğer tanımlar yanlıştır veya başka kavramları (Deadlock, Starvation vb.) tarif etmektedir.