Koruyucu Ruh Sağlığı ve Dayanıklılık 2025-2026 Final Soruları

1. Koruyucu Ruh Sağlığı Seviyeleri ve Okulun Rolü

Koruyucu ruh sağlığı müdahaleleri, psikiyatrik bozuklukların görülme sıklığını azaltmayı ve başlangıç yaşını geciktirmeyi hedefler. Bu süreç üç ana basamakta ele alınır:

• Birincil Koruma: Hastalık ortaya çıkmadan riskleri (Örn: gebelikte alkol kullanımı) önlemek.
• İkincil Koruma: Belirti gösteren veya riskli gruplarda erken tanı (Örn: tarama testleri) yapmak.
• Üçüncül Koruma: Hastalığın etkilerini ve yeti yitimini en aza indirmek.

Okul ortamı, hem ailelere hem de çocuklara kolay ulaşım sağlaması ve uzun süreli gözlem imkanı sunması nedeniyle müdahaleler için en ideal platformdur. Programlar tüm çocukları kapsıyorsa evrensel, sadece riskli gruplara odaklanıyorsa hedef grup programları olarak adlandırılır.

2. Erken Çocukluk ve Bağlanma Kuramı

Bebeklik ve erken çocukluk döneminde kurulan bağlar, yaşam boyu ruh sağlığının temelini oluşturur. Yabancı Durum Testi sonuçlarına göre, bakım veren kişiyi güvenli bir üs olarak kullanan, ayrılıkta üzülse de yeniden birleşmede kolayca sakinleşen bebekler güvenli bağlanma tipine sahiptir.

[Image of attachment styles secure avoidant anxious]
Ebeveynlerin sevgiye dayalı, destekleyici ve demokratik bir tutum sergilemesi, çocuğun psikolojik dayanıklılığını (resilience) artıran en önemli faktördür.

3. Gelişimsel Dönemler ve Travma Algısı

Çocukların olayları anlamlandırma biçimi yaşlarına göre değişir. Özellikle 3-6 yaş (işlem öncesi dönem) aralığındaki çocuklar benmerkezci (egosentrik) düşünce nedeniyle boşanma veya kaza gibi travmatik olaylar için kendilerini suçlayabilirler.

[Image of Piaget’s stages of cognitive development]
Ruhsal travmalar beyinde fiziksel değişikliklere yol açar; korku merkezi olan amigdala aşırı aktifleşirken, hafıza merkezi hipokampus hacminde azalmalar görülebilir.

4. Ergenlik Dönemi ve Modern Yaşam Riskleri

Ergenlik, riskli davranışların (madde kullanımı, siber zorbalık vb.) arttığı hassas bir dönemdir. Modern yaşamın getirdiği internet ve sosyal medya kullanımı, önceki kuşaklarda görülmeyen yeni bir risk faktörüdür. Modern hayat stresiyle birlikte depresyon, anksiyete ve yeme bozuklukları günümüzde geçmişe oranla çok daha sık görülmektedir. Ebeveynler, ergenlerle iletişimde korkutma veya baskı yerine açık iletişimi ve destekleyici rehberliği (spor, sanat vb. yönlendirme) benimsemelidir.

5. Akran Zorbalığı ve İstismar Farkındalığı

Güç dengesizliğine dayalı, kasıtlı ve tekrarlayıcı saldırgan eylemler zorbalık olarak tanımlanır. Zorbalar genellikle düşük otokontrol ve güçlü manipülasyon yeteneklerine sahipken, yoğun kaygı hisseden taraf genellikle kurbanlardır. Çocuk istismarı; fiziksel, cinsel, duygusal ve ticari olmak üzere dört ana başlıkta incelenir. Ebeveynlerin çocuklarını her türlü stresten izole etmek yerine, zorluklarla başa çıkma becerilerini geliştirmeleri dayanıklılık açısından kritik önem taşır.

1. Aşağıdakilerden hangisi ergen cinselliği ve ilişkili risklere yönelik ebeveynler için öneriler arasında yer almaz?

A) Çocuğunuzun akademik başarısını desteklemeye gayret etmek
B) Cinsellikle ilgili korkutucu konuşmalar yaparak ergen cinselliğini engellemek
C) Çocuğunuzu spor, sanat ve hobi gibi faaliyetlere yönlendirmeye gayret etmek
D) Gerektiğinde, arkadaşlarından gelen cinsellikle ilgili bir talep veya baskı durumunda nasıl davranacağını çocukla konuşmak
E) Çocuğunuzu sigara-alkol-madde karşıtı bilincin gelişmesi konusunda desteklemek

Cevap : B) Cinsellikle ilgili korkutucu konuşmalar yaparak ergen cinselliğini engellemek

Açıklama : Ergenlerle iletişimde korkutma, tehdit veya suçlama yöntemleri iletişimi koparır ve riskli davranışları engellemekte etkisizdir. Bunun yerine açık iletişim, doğru bilgilendirme ve güvene dayalı bir ilişki kurulması önerilir.

2. Erken çocukluk döneminde, koruyucu ruh sağlığı ve dayanıklılık açısından en uygun aile tipi aşağıdakilerden hangisi olabilir?

A) Kararsız ve tutarsız aile
B) Otoriter katı kuralcı aile
C) Sevgiye dayalı, destekleyici, örnek davranışlar sergileyen aile
D) Aşırı koruyucu aile
E) İlgisiz ve kayıtsız aile

Cevap : C) Sevgiye dayalı, destekleyici, örnek davranışlar sergileyen aile

Açıklama : Demokratik, destekleyici ve sevgi dolu aile tutumu, çocuğun özgüvenini, sosyal becerilerini ve psikolojik dayanıklılığını (resilience) en çok destekleyen tutumdur.

3. Aşağıdaki durumlardan hangisinin bir istismar olarak düşünülmesi yanlıştır?

A) Cinsellik içerikli reklam veya dizilerde yer alan çocuk
B) Kendisinden yaşça büyük birisi tarafından cinselliğe zorlanan çocuk
C) Okulda sürekli öğretmenin hakaret ifadelerine maruz kalan çocuk
D) Ebeveyni tarafından dövülerek kolu kırılan çocuk
E) Arkadaşlarıyla kavga ederken kolu kırılan çocuk

Cevap : E) Arkadaşlarıyla kavga ederken kolu kırılan çocuk

Açıklama : Akranlar arası kavgalar genellikle gelişimsel çatışmalar veya kazalar olarak değerlendirilir. İstismar, genellikle bir yetişkinin çocuğa veya güç dengesizliği olan bir durumda birinin diğerine kasıtlı zarar vermesidir. Diğer şıklar (duygusal, fiziksel, cinsel ve ticari istismar) açıkça istismar tanımına girer.

4. I. Koruyucu ruh sağlığı müdahaleleri ile psikiyatrik bozuklukların görülme sıklığı azaltılmaktadır.
II. Bazı psikiyatrik bozuklukların görülme yaşının gecikmesine büyük katkı sağlamaktadır.
III. Psikiyatrik bozuklukların tedavi maliyetini artırmaktadır.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri koruyucu okul ruh sağlığı müdahalelerinin, psikiyatrik bozuklukların önlenmesi konusundaki katkıları arasında yer almaktadır?

A) II ve III
B) I ve III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Koruyucu müdahaleler hastalıkların sıklığını azaltır (I) ve başlangıç yaşını geciktirir (II). Ancak tedavi maliyetini artırmaz, aksine hastalıkları önleyerek uzun vadeli sağlık ve tedavi harcamalarını düşürür (III yanlıştır).

5. Yabancı durum testinde anneden ayrılmayla normal sayılabilecek bir huzursuzluk yaşayıp, annenin geri dönmesiyle sevinçli bir karşılama içine giren ve rahatlayan bebeğin bağlanma tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güvenli bağlanma
B) Güvensiz bağlanma
C) Kaçıngan bağlanma
D) Kaygılı bağlanma
E) Dezorganize bağlanma

Cevap : A) Güvenli bağlanma

Açıklama : Güvenli bağlanan bebekler anneyi güvenli bir üs olarak kullanır; ayrılıkta tepki verse de anne döndüğünde kolayca sakinleşir, olumlu tepki verir ve oyununa devam eder.

6. I. Okul; çocuk, ergen ve ailelere daha kolay ulaşılabilecek bir ortam sağlamaktadır.
II. Sağlık hizmeti maliyetlerinin azalmasında bir etkisi yoktur.
III. Okul ortamı psikiyatrik bozuklukla ilgili belirtilerin daha uzun süre izlenmesi ve daha doğru bir şekilde bilgi kaynağına ulaşılmasını sağlar.
Yukarıdakilerden hangisi / hangileri koruyucu ruh sağlığı açısından okul ortamının kullanılmasının avantaj veya kolaylıkları arasında yer almaktadır?

A) I ve II
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) I ve III
E) II ve III

Cevap : D) I ve III

Açıklama : Okullar, hedef kitleye (çocuk/aile) ulaşmak için en uygun ortamlardır (I) ve öğretmenler sayesinde uzun süreli gözlem imkanı sunar (III). Ayrıca koruyucu hizmetler maliyetleri azaltır, etkisi yoktur denemez (II yanlıştır).

7. I. İstenmeyen gebelik olması
II. Annenin fiziksel ve/ya ruhsal sağlık durumunun iyi olması
III. Eşler arasındaki ilişki ve uyumun iyi olması
IV. Gebelikte sigara-alkol kullanımının olması
Yukarıdakilerden hangileri gebelik döneminde koruyucu ruh sağlığı açısından riskli durumlar arasında yer almaktadır?

A) I, II ve III
B) II, III ve IV
C) I ve III
D) I ve IV
E) I ve II

Cevap : D) I ve IV

Açıklama : İstenmeyen gebelik (I) ve gebelikte zararlı madde kullanımı (IV) bebeğin ve annenin sağlığı için risk faktörüdür. Annenin sağlıklı olması (II) ve eş uyumu (III) ise koruyucu faktörlerdir.

8. Aşağıdakilerden hangisi, çocukların ruh sağlığı ve dayanıklılığı açısından ailelere yönelik önerilerden biri olabilir?

A) Çocuğunuza bir anne baba gibi değil bir arkadaş gibi davranın.
B) Zorlandığı durumlarda yanında olun, ihtiyaç duyuyorsa yardım edin.
C) Çocuğunuzun size olan sevgisini kaybetmemek için ne isterse yapmaya çalışın.
D) Ruh sağlığını korumak için çocuğunuzu her türlü stres ve zorluktan uzak tutun.
E) Çocuğunuzun özgüveninin zedelenmemesi için ‘hayır’ dediği bir şeyi yapmayın.

Cevap : B) Zorlandığı durumlarda yanında olun, ihtiyaç duyuyorsa yardım edin.

Açıklama : Sağlıklı ebeveynlik; çocuğu zorluklardan tamamen izole etmek (D) veya sınır koymamak (E) değil; zorluklarla baş ederken ona destek olmak, rehberlik etmek ve “kapsayıcı” olmaktır.

9. Etkili ebeveyn tutumu geliştirirken ebeveynlerin dikkat etmesi gereken hususlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Çocuğu yeteneklerini geliştirme konusunda teşvik etmelidir.
B) Çocuğu koşulsuz sevmeli ve olduğu gibi kabul etmelidir.
C) Çocuğun düşüncelerine ve tercihlerine eleştirel ve korumacı yaklaşmalıdır.
D) Çocuğa kazandırmak istedikleri davranışlar konusunda rol model olmalıdır.
E) Çocuğa kendisini huzurlu hissedeceği, düzenli ve kurallı bir ev ortamı sağlamalıdır.

Cevap : C) Çocuğun düşüncelerine ve tercihlerine eleştirel ve korumacı yaklaşmalıdır.

Açıklama : Çocuğun özerkliğini desteklemek için düşüncelerine saygı duyulmalıdır. Sürekli eleştirel ve aşırı korumacı yaklaşım çocuğun özgüvenini zedeler ve gelişimini engeller.

10. Aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla birincil ve ikincil koruyucu ruh sağlığı uygulamalarına örnekler verilmiştir?

A) Gebelikte sigara-alkol kullanımını engellemek / Otizm erken tanısı için kreşlerde tarama çalışması yapmak
B) Otizm erken tanısı için tarama çalışması yapmak / Çocukluk çağı ihmal ve istismarını önleyici çalışmalar yapmak
C) Alkol-madde bağımlılığına yönelik toplumsal çalışmalar yapmak / Kronik psikiyatrik hastalığı olan hastalarda ev ziyaretleri yapmak
D) Otizmli çocuğun ailesine destek olmak / Gebelikte sigara alkol kullanımını engellemek
E) Hiperaktivitesi olan çocukların tedavi edilmesi / Otizmi olan çocuklara yönelik özel eğitim verilmesi

Cevap : A) Gebelikte sigara-alkol kullanımını engellemek / Otizm erken tanısı için kreşlerde tarama çalışması yapmak

Açıklama : “Birincil Koruma”, hastalık ortaya çıkmadan risk faktörlerini önlemeyi (sigarayı engellemek) hedefler. “İkincil Koruma” ise erken tanı ve müdahaleyi (tarama yapmak) hedefler.

11. I. Depresyon ve anksiyete bozuklukları
II. Şizofreni
III. Özgül öğrenme bozukluğu
IV. Yeme bozuklukları ve obezite
Doğrudan modern yaşam tarzıyla ilişkili risk faktörlerinden dolayı yukarıdaki psikiyatrik bozukluklardan hangilerinin geçmişe kıyasla günümüzde daha fazla görüldüğünü söylemek mümkündür?

A) I ve IV
B) II ve IV
C) I ve II
D) III ve IV
E) I ve III

Cevap : A) I ve IV

Açıklama : Modern yaşamın getirdiği stres, hareketsizlik, sosyal medya baskısı ve beslenme alışkanlıkları; özellikle Depresyon/Anksiyete (I) ve Yeme Bozuklukları/Obezite (IV) oranlarında artışa neden olmuştur.

12. …… yaş arası dönemde egosentrik (benmerkezcil) düşünce hakim olduğundan çocuklar yaşadıkları travmatize edici olayların kendisi yüzünden gerçekleştiğini düşünebilirler ve suçluluk duyabilirler.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) 8-10
B) 3-8
C) 4-6
D) 3-6
E) 7-10

Cevap : D) 3-6

Açıklama : Piaget’nin işlem öncesi dönemine denk gelen 3-6 yaş aralığında çocuklar benmerkezci (egosentrik) düşünürler ve çevredeki olumsuz olayların (boşanma, kayıp vb.) kendi hataları yüzünden olduğunu sanarak suçluluk duyabilirler.

13. I. Beyinde amigdala bölgesinde aktivite artışı
II. Beyinde hipokampus bölgesinde hacim azalması
III. Beyinde sinaps oluşumunda artış
IV. Vücudun stres tepkisinde artış
Yukarıdakilerden hangileri ruhsal travmaların insan beyninde ve/veya bedeninde yol açtığı değişiklikler arasında yer almaktadır?

A) I, II ve III
B) II ve III
C) III ve IV
D) I, II ve IV
E) I ve II

Cevap : D) I, II ve IV

Açıklama : Travma sonrası beyinde; korku merkezi Amigdala aşırı aktifleşir (I), hafıza merkezi Hipokampus küçülebilir (II) ve stres hormonları artar (IV). Ancak travma genellikle sinaps oluşumunu artırmaz, aksine sinaptik budanmaya veya bağlantı kayıplarına yol açabilir.

14. I. Okula başlamadan önce çocuğun okul hakkında bilgilendirilmesi
II. Çocuğun okul hakkındaki sorularına gerçekçi cevapların verilmesi
III. Okul alışverişinin çocukla birlikte yapılması
IV. Çocuğun özel gereksinim gerektiren bir durumu (örneğin otizm spektrum bozukluğu) varsa bu durumun okuldan saklanması
Yukarıdakilerden hangileri okula başlama sürecinde çocuğun uyumunu artırmaya yönelik önerilerdendir?

A) I ve III
B) I, II ve III
C) I ve II
D) I, III ve IV
E) II, III ve IV

Cevap : B) I, II ve III

Açıklama : Çocuğu hazırlamak, dürüst olmak ve sürece dahil etmek uyumu artırır. Ancak özel durumların okuldan saklanması (IV) çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği almasını engeller, bu nedenle yanlıştır.

15. Akran zorbalığında zorba (zorbalık yapan) ve/veya kurban (zorbalığa maruz kalan) olmakla ilişkili risk faktörleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Davranış problemleri ve sosyal sorunlar sadece zorba olmak için bir risk faktörüdür.
B) Aşırı koruyucu-kollayıcı ebeveynlik kurban olmak için bir risk faktörüdür.
C) Aile içi şiddet zorbalık için önemli bir risk faktörüdür.
D) İstismar veya ihmal öyküsü zorbalık için önemli bir risk faktörüdür.
E) Farklı bir görünüme veya fiziksel özelliğe sahip olmak kurban olmak için risk faktörü olabilir.

Cevap : A) Davranış problemleri ve sosyal sorunlar sadece zorba olmak için bir risk faktörüdür.

Açıklama : Davranış problemleri ve sosyal beceri eksikliği sadece zorbalarda değil, kurbanlarda (özellikle zorba-kurban grubunda) da görülebilir. “Sadece” ifadesi bu seçeneği yanlış kılar.

16. Çocuk ve ergenlerin psikososyal ve ruhsal sağlıklarını olumsuz etkileyen aşağıdaki faktörlerden hangisi 40 yıl öncesine kıyasla günümüze özgü bir risk faktörüdür?

A) Akran zorbalığı
B) Yoğun çalışan anne babalar
C) İnternet ve sosyal medya
D) Sınav stresi
E) Aile içi şiddet

Cevap : C) İnternet ve sosyal medya

Açıklama : İnternet ve sosyal medya kullanımı, son yıllarda ortaya çıkan ve önceki kuşaklarda bulunmayan, günümüze özgü dijital bir risk faktörüdür (Siber zorbalık, bağımlılık vb.).

17. Kendisinden fiziksel ya da psikolojik olarak daha zayıf olanlara saldırgan/incitici/hakaret içerikli söz ve eylemlerde bulunan kişiye ….. denir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ezici
B) zorba
C) kurban
D) destekleyici
E) gözlemci

Cevap : B) zorba

Açıklama : Güç dengesizliğini kullanarak karşı tarafa kasıtlı ve tekrarlayıcı zarar veren kişiye literatürde “Zorba” (Bully) denir.

18. Ergenlik döneminde önemli bir sorun olan sigara-alkol-madde kullanımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Akran etkisi ve akran ortamları en önemli risk faktörüdür.
B) Sigara-alkol-maddeyi kullanma sıklığı ne kadar fazlaysa ileride bağımlı olma riski o kadar yüksektir.
C) Günümüzde özellikle gelişmiş ülkelerde ergenlik çağındaki en önemli sağlık sorunlarından birisi olarak kabul edilmektedir.
D) Sigara-alkol-maddeyi ilk defa deneme yaşı ne kadar küçükse ileride bağımlı olma riski o kadar yüksektir.
E) Sigara-alkol-maddeyi ilk defa deneyen ergenlerin büyük bir kısmı bağımlı olmaktadır.

Cevap : E) Sigara-alkol-maddeyi ilk defa deneyen ergenlerin büyük bir kısmı bağımlı olmaktadır.

Açıklama : Ergenlikte deneme oranları yüksektir ancak deneyenlerin “büyük bir kısmının” bağımlı olduğu ifadesi istatistiksel olarak doğru değildir; bağımlılık süreci bireysel ve çevresel birçok faktöre bağlıdır, her deneyen bağımlı olmaz.

19. “Koruyucu okul ruh sağlığı programları iki ana başlık altında ele alınabilir. …… koruyucu programlarda herhangi bir seçim yapmaksızın belirli bir bölgedeki tüm çocuk veya ergenler programa dahil edilir. …… koruyucu programlarda ise belirlenmiş bir toplulukta riskli grup belirlenerek bu grup için koruyucu programlar uygulanır.”
Yukarıdaki metinde boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?

A) Hedef grup / Evrensel
B) Hedef grup / Riskli grup
C) Riskli grup / Hedef grup
D) Riskli grup / Evrensel
E) Evrensel / Hedef grup

Cevap : E) Evrensel / Hedef grup

Açıklama : Herkesi kapsayan genel programlar “Evrensel” (Universal); belirli bir risk grubuna yönelik özelleştirilmiş programlar ise “Hedef Grup” (Indicated/Targeted) veya Seçici programlardır.

20. Zorbalarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Zorbalık yapan özellikle erkek çocuksa genellikle fiziksel olarak daha güçlüdür.
B) Zorbaların sorun çözme becerileri kısıtlıdır.
C) Otokontrolleri zayıftır.
D) Manipülasyon yetenekleri güçlüdür.
E) Zorba olmayanlara göre daha yoğun kaygı yaşarlar.

Cevap : E) Zorba olmayanlara göre daha yoğun kaygı yaşarlar.

Açıklama : Zorbalar genellikle kaygılı ve güvensiz kişiler olarak bilinse de, araştırmalar onların kaygı düzeylerinin kurbanlara göre düşük olduğunu, hatta bazen ortalamadan daha özgüvenli ve manipülatif olduklarını göstermektedir. Yoğun kaygı daha çok kurbanların özelliğidir.