Kamu Yönetimi ve Sosyal Hizmetler

Giriş

“Yönetim”, en genel anlamıyla bir organizasyonun hedeflerine ulaşması için kaynakları sevk ve idare etme sürecidir; “kamuoyu araştırması yapmak” ise bir yönetim fonksiyonu değildir. “Kamu yönetimi” ise, bu yönetim ilkelerinin devlet ve kamu kurumları özelinde uygulanmasıdır. Kamu yönetiminin kesintisiz devam edebilmesi için otorite, mali kaynak ve bir örgütsel yapı gibi unsurlara ihtiyacı vardır; “ideoloji” ise sürekliliğin zorunlu bir koşulu değildir. Bu makalede, kamu yönetiminin tarihsel evrimi, temel kavramları ve modern yaklaşımlar incelenecektir.

Geleneksel Kamu Yönetimi ve Weberyan Bürokrasi

Geleneksel kamu yönetimi anlayışının teorik temelleri, büyük ölçüde Alman sosyolog “Max Weber’in” bürokrasi modeline dayanır. Bu model, katı bir “hiyerarşi” (ast-üst ilişkisi), kurallar, uzmanlaşma ve gayrişahsilik gibi özellikler üzerine kuruludur. Geleneksel yönetim, “hizmet devleti” anlayışını benimser ve geniş bir merkezi yapıya sahiptir. Ancak bu model, hizmetlerin maliyet-fayda analizini ifade eden “hizmet girdi-çıktı ilişkisi” gibi performans ölçütlerine odaklanmaz. Bu geleneksel anlayış, dünya genelinde 1980’li yıllardan itibaren terk edilmeye başlanmıştır.

Yeni Yaklaşımlar: Yeni Kamu Yönetimi ve Yönetişim

1980’lerden itibaren geleneksel modelin yetersizliklerine bir tepki olarak yeni yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.

• Yeni Kamu Yönetimi (YKY): Bu yaklaşım, “refah devletinin” büyümesinden kaynaklanan sorunlara bir çözüm olarak doğmuştur. Performans, verimlilik ve etkinlik gibi özel sektör ilkelerini kamuya taşımayı savunur. Bu nedenle “rekabetçi bir anlayışa” sahiptir ve nicelikten çok niteliğe odaklanan “nitel devleti” savunur.
• Yönetişim (Governance): Klasik yönetim anlayışının aksine, yönetimin sadece devlet tarafından değil, “sivil toplum, devlet ve özel sektörün birlikte” katılımıyla gerçekleşmesi gerektiğini savunan bir modeldir.

Kamu ve özel sektör mantığının yakınlaşması, YKY ve yönetişim gibi kavramları gündeme getirirken, “geleneksel yönetim” bu yakınlaşmanın dışında kalan bir modeldir.

Devletin Doğası ve Meşruiyeti

Kamu yönetimi, devlet aygıtı aracılığıyla işler. Devletin doğasına ilişkin farklı felsefi görüşler bulunmaktadır. “Karl Marx”, devleti bir sınıf baskısı aracı olarak görmüş ve komünist toplumda zamanla yok olacağını (sönümleneceğini) savunmuştur. “Anarşizm” ise devleti tamamen reddeden bir ideolojidir. Liberaller ise, refah devletinin aşırı büyümesini, bireysel özgürlükleri tehdit eden mitolojik bir canavar olan “Leviathan” benzetmesiyle eleştirmişlerdir. Devletin meşruiyetinin temelinde ise, kamu yararını gerçekleştirmek için sahip olduğu “kamu gücü” yatar. Bu güç, devlete bireylerin rızası olmadan tek taraflı işlem yapma yetkisi verir.

Tarihsel ve Sosyolojik Arka Plan

Kamu yönetimi geleneğinin kökleri eskiye dayanır. Örneğin, Osmanlı’da yönetici yetiştiren Enderun Mektebi’nin temelleri “II. Murat” döneminde atılmıştır. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün “Siyasetname” adlı eseri de bu geleneğin en önemli metinlerinden biridir. Sosyolojik açıdan ise, toplumdaki bireylerin pozisyonunu ifade eden “statü”, o pozisyona bağlı “hakları, yetki ve görevleri” de belirtir.

Sonuç

Kamu yönetimi, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak ve “kamu yararını” sağlamak için var olan dinamik bir alandır. Kamu ve özel yönetimin işbirliği, motivasyon gibi ortak yönleri bulunsa da, kamu yönetimini farklı kılan temel özellik, onun kâr amacından çok kamu yararını gözetmesidir. Bu alan, geleneksel bürokratik modelden, günümüzün esnek ve katılımcı yönetişim modellerine doğru sürekli bir evrim içindedir.

1. Aşağıdakilerden hangisi yönetim kavramı ile ilgili değildir?

A) Sevk ve idare
B) Otorite kurma
C) Kamuoyu araştırması yaptırmak
D) Emir verme
E) İşbirliği

Cevap : C) Kamuoyu araştırması yaptırmak

Açıklama : Yönetim kavramı, bir organizasyonun hedeflerine ulaşması için kaynakları (insan, para, malzeme) organize etme, sevk ve idare etme sürecini içerir. Otorite kurma, emir verme ve işbirliği bu sürecin temel unsurlarıdır. Kamuoyu araştırması yapmak ise bir bilgi toplama yöntemidir ve doğrudan yönetim kavramının kendisiyle ilgili değildir.

2. Devleti kabul eden ama zamanla onun yok olacağını, çünkü devletin özgürlükleri engellediğini ifade eden yazar hangisidir?

A) İbn-i Haldun
B) Weber
C) Hegel
D) Marx
E) Aristo

Cevap : D) Marx

Açıklama : Karl Marx, devleti kapitalist sınıfın bir aracı olarak görür ve komünist bir toplumda sınıf farklılıkları ortadan kalktığında, devletin de “sönümlenerek” yok olacağını savunur.

3. Refah devleti geleneksel olarak devleti büyütmüştür. Devletin büyümesi liberallerde hangi benzetme/kavramla olumsuzlanmıştır?

A) Minimal devlet
B) Leviathan
C) Makro devlet
D) Etkinlik
E) Produktivite

Cevap : B) Leviathan

Açıklama : Leviathan, Thomas Hobbes’un eserinde güçlü bir devleti simgeler. Liberaller, devletin artan gücünü ve bireysel özgürlükleri tehdit eden bu büyümeyi olumsuzlamak için “Leviathan” benzetmesini kullanırlar.

4. Ülke geneline yayılan sosyal faydanın varlığı aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Kârı
B) Çıkar rekabetini
C) Özel faydayı
D) Kamu yararını
E) Piyasa fiyatını

Cevap : D) Kamu yararını

Açıklama : Kamu yararı, bireysel çıkarların ötesinde, toplumun genelinin faydasına olan durumlara işaret eder. Ülke geneline yayılan bir sosyal fayda da doğrudan kamu yararının varlığını gösterir.

5. Kamu yönetiminin kesintisiz devam etmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekmez?

A) İdeoloji
B) Otorite
C) Mali kaynak
D) Norm düzeni
E) Örgüt

Cevap : A) İdeoloji

Açıklama : Kamu yönetiminin sürekliliği, temel olarak işlevsel unsurlara bağlıdır. Bir otoriteye, mali kaynaklara, kurallara (norm düzeni) ve bir örgütsel yapıya ihtiyaç duyar. İdeoloji, yönetimdeki politikalara yön verse de, sürekliliğin zorunlu bir koşulu değildir.

6. Aşağıdakilerden hangisi yeni kamu yönetimi kavramı ile ilgili değildir?

A) Performans
B) Verimlilik
C) Refah devleti
D) Kamu işletmeciliği
E) Etkinlik

Cevap : C) Refah devleti

Açıklama : Yeni Kamu Yönetimi (YKY), 1980’lerden sonra refah devletinin büyümesinden kaynaklanan sorunlara bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. YKY, performans, verimlilik ve etkinlik gibi özel sektör ilkelerini kamuya taşımayı savunur. Refah devleti ise YKY’nin tepki gösterdiği geleneksel modeldir.

7. Aşağıdakilerden hangisi geleneksel yönetim anlayışı ile ilgili değildir?

A) Geniş dikey çevre
B) Katı hiyerarşi
C) Hizmet devleti
D) Geniş merkez
E) Hizmet girdi-çıktı ilişkisi

Cevap : E) Hizmet girdi-çıktı ilişkisi

Açıklama : Geleneksel yönetim anlayışı, bürokratik yapısı nedeniyle katı hiyerarşi, geniş merkez ve hizmet odaklı bir devleti (hizmet devleti) savunur. Girdi-çıktı ilişkisi, yani bir hizmetin maliyet-fayda analizi, daha çok Yeni Kamu Yönetimi’nin performans ve etkinlik odaklı yaklaşımına aittir.

8. Devlet ve toplum içinde “Statü” tam olarak neyi ifade etmektedir?

A) Hakları, yetki ve görevleri belirtir.
B) Haklara uygun davranıştır.
C) Uyumu ve düzeni belirtir.
D) Bekleneni karşılamaktır.
E) Sorumluluk almaktır.

Cevap : A) Hakları, yetki ve görevleri belirtir.

Açıklama : Sosyolojide statü, bir kişinin toplumdaki veya bir organizasyondaki pozisyonunu ifade eder. Bu pozisyon, kişiye birtakım hakları, yetkileri ve sorumlulukları beraberinde getirir.

9. Aşağıdakilerden hangisi kamu ve özel yönetimin benzerliklerinden değildir?

A) Motivasyon
B) Süreklilik
C) Araştırmalardan yararlanma
D) İşbirliği
E) Yakınlaşma

Cevap : A) Motivasyon

Açıklama :

10. Aşağıdakilerden hangisi, kamuya bazen kişinin rızası olmadan tek taraflı işlem yapma otoritesini verir?

A) Kuralların sıklığı ve yoğunluğu
B) Sevk ve idare
C) Kamu gücü
D) Serbestlik
E) Eşitlik

Cevap : C) Kamu gücü

Açıklama : Kamu gücü, devletin ve kamu kurumlarının, kamu yararı için bireylerin rızası olmadan işlem yapma yetkisini ifade eder. Vergi toplama, kamulaştırma gibi işlemler bu güce dayanır.

11. Osmanlı’da yönetici yetiştiren okulu aşağıdaki padişahlardan hangisi kurmuştur?

A) II. Murat
B) Osman Gazi
C) Yavuz Sultan Selim
D) Fatih Sultan Mehmet
E) Kanuni Sultan Süleyman

Cevap : A) II. Murat

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde yönetici ve asker yetiştirmek amacıyla “Enderun Mektebi”nin ilk temelleri, Edirne Sarayı’nda II. Murat döneminde atılmıştır.

12. Aşağıda verilen yazar-eser eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

A) Kınalızade – Asafname
B) Aristo – Aydınlanma
C) Nizamülmülk – Siyasetname
D) Platon – Politika
E) Yusuf Has Hacip – Devlet Adamlarına Öğütler

Cevap : C) Nizamülmülk – Siyasetname

Açıklama : Nizamülmülk’ün “Siyasetname” adlı eseri, İslam devlet geleneğindeki önemli yönetim ve siyaset felsefesi eserlerinden biridir. Diğer eşleştirmeler yanlıştır.

13. Yönetişim kavramı tam olarak aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

A) Etkin ve denetimli devlet yönetimini
B) Sivil toplum, devlet, özel sektörün birlikte yönetimini
C) Nicelik devletini
D) Bürokrasiyi
E) Hiyerarşiyi

Cevap : B) Sivil toplum, devlet, özel sektörün birlikte yönetimini

Açıklama : Yönetişim (governance), sadece devletin değil, aynı zamanda sivil toplum kuruluşları, özel sektör ve diğer paydaşların da kamu hizmetlerinin sunumunda ve kararların alınmasında etkin rol oynamasını ifade eden bir kavramdır.

14. Geleneksel yönetim anlayışı dünyada hangi yıllarda terk edilmeye başlanmıştır?

A) 1945
B) 1975
C) 1960
D) 2000
E) 1980

Cevap : E) 1980

Açıklama : Geleneksel kamu yönetiminin katı bürokratik yapısı ve Refah Devleti’nin getirdiği sorunlar, 1980’li yıllardan itibaren Yeni Kamu Yönetimi reformlarının başlamasıyla terk edilmeye başlanmıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi kamu yönetiminin anlamı ile ilgili değildir?

A) Bütün anlamı vardır.
B) Siyaset anlamı vardır.
C) Umumi anlamı vardır.
D) Amme anlamı vardır.
E) Hep anlamı vardır.

Cevap : B) Siyaset anlamı vardır.

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisi yeni kamu yönetimi mantığı ile uyuşmaz?

A) Pazar ekonomisi
B) Rekabet
C) Esneklik
D) Nitel devlet
E) Nicel devlet

Cevap : E) Nicel devlet

Açıklama : Yeni Kamu Yönetimi (YKY) yaklaşımı, nicelikten çok niteliğe (nitel devlet) odaklanır. Yani, daha az ve daha etkin bir devlet yapısını savunur. Nicel devlet ise hizmetlerin çokluğunu ve büyüklüğünü temel alan geleneksel yönetim anlayışıyla ilişkilidir.

17. Geleneksel kamu yönetimi aşağıdaki yazarlardan hangisinin düşüncelerine dayanır?

A) Hobbes
B) Giddens
C) Locke
D) Hegel
E) Weber

Cevap : E) Weber

Açıklama : Geleneksel kamu yönetimi, en çok Max Weber’in bürokrasi modeline dayanır. Weber’in rasyonel ve hiyerarşik bürokrasi tanımı, kamu yönetiminin temel ilkelerini oluşturmuştur.

18. Yönetimde ast-üst ilişkisi yönetimin hangi özelliğini ifade eder?

A) Düzenli faaliyetleri
B) Süreçleri
C) Rolleri
D) Hiyerarşiyi
E) Statüyü

Cevap : D) Hiyerarşiyi

Açıklama : Hiyerarşi, bir örgütteki ast-üst ilişkilerini, yani yetki ve sorumluluk düzeylerinin dikey olarak düzenlenmesini ifade eder. Ast-üst ilişkisi, hiyerarşinin en belirgin özelliğidir.

19. Kamu yönetimi ve özel sektör mantığının yakınlaşmasından dolayı aşağıdaki kavramlardan hangisi gündeme gelmez?

A) Yeni kamu yönetimi
B) Geleneksel yönetim
C) Yönetişim
D) Yeni kamu yönetişimi
E) Ağsal yönetim

Cevap : B) Geleneksel yönetim

Açıklama : Geleneksel yönetim, kamu ve özel sektör ayrımını keskin bir şekilde vurgular ve bu iki sektörün mantığının yakınlaşmasına karşıdır. Bu nedenle, yakınlaşma sonucu ortaya çıkan kavramlardan biri değildir.

20. Devlet, günümüz dünyasında sosyal hizmet başta olmak üzere hizmet alanlarında da zorunlu olarak kabul edilmektedir. Devletin olmaması gerektiğini belirten ideoloji aşağıdakilerden hangisidir?

A) Muhafazakarlık
B) Sosyalizm
C) Liberalizm
D) Anarşizm
E) Kapitalizm

Cevap : D) Anarşizm

Açıklama : Anarşizm, en temel tanımıyla her türlü devlet, otorite ve hiyerarşinin olmadığı, gönüllü işbirliğine dayalı bir toplumu savunan politik bir ideolojidir.