Nüfus ve Toplum: Demografik Dönüşüm, Teoriler ve Türkiye Örneği
Giriş
Nüfus bilim (Demografi), insan topluluklarının yapısını, gelişimini ve değişimini inceler. Tarihsel süreçte nüfusun artışı, tarıma geçiş gibi devrimlerle şekillenmiş; Malthus ve Comte gibi düşünürler ise nüfus teorilerini geliştirmişlerdir. Bu makalede, demografik veri toplama yöntemleri, nüfus teorileri ve Türkiye’nin demografik yapısı ele alınacaktır.
Demografik Veri ve Kavramlar
Nüfus Sayımı: Belli bir anda nüfusun fotoğrafını çeken, betimleyici yöntemdir.
De Jure Yöntemi: Kişilerin ikametgah adresine göre sayıldığı yöntemdir (ADNKS buna örnektir). “De facto” yöntemi ise sayım anında orada bulunanları sayar.
Yaş Piramidi: Nüfusu cinsiyet ve yaş verileri üzerinden gösteren grafiktir.
Bağımlılık Oranı: 15 yaş altı ve 65 yaş üstü nüfusun, çalışan nüfusa oranıdır.
Sabit Nüfus: Doğal nüfus artış hızının sıfır olduğu durumdur.
Nüfus Teorileri ve Düşünürler
Thomas Malthus: Nüfusun geometrik (1, 2, 4…), besin kaynaklarının aritmetik (1, 2, 3…) arttığını savunarak “Azalan Verim Kanunu”nu öne sürmüştür.
Demografik Dönüşüm Kuramı: Nüfus artış hızının sırasıyla Hızlanır – Yavaşlar – Azalır aşamalarından geçtiğini savunur. Bu model, Modernleşme Kuramı ile benzerlik gösterir. Eleştirilen yönleri; tektipleştirici, teleolojik ve çizgisel olmasıdır.
Auguste Comte: “Üç Hal Kanunu”nun (Teolojik, Metafizik, Pozitif) sahibidir.
John Graunt: 1662 tarihli “Ölüm Kayıtları Üzerine…” eseriyle Avrupa’da demografinin öncüsüdür.
İdeal Nüfus: Antik Yunan’da siyasi/ekonomik, Orta Çağ’da dini açıdan değerlendirilmiştir. Pro-natalistler (nüfus artış yanlıları) için ideal nüfus kalabalıktır.
Tarihsel Dönüşümler ve Devrimler
Tarıma Geçiş (M.Ö. 10.000): Üçüncü demografik devrim olarak kabul edilir; nüfusun 5 milyondan 100 milyona çıkmasını sağlayan en önemli olaydır.
1 Milyar Sınırı: Dünya nüfusu 19. yüzyılın başında (1804 civarı) 1 milyara ulaşmıştır.
21. Yüzyıl Devrimi: Demograflara göre bu yüzyılda ölümler (yaşam süresinin uzaması) alanında yeni bir devrim beklenmektedir.
Türkiye’nin Demografik Yapısı
Türkiye’de nüfus artış hızı, 1955-1960 döneminde zirveye (%2,80) ulaşmıştır. Yakın gelecekte kamu yönetimini en çok meşgul edecek demografik olgu ise nüfusun yaşlanmasıdır.
