Segem 2021 Deneme Sınavı -3

1. Sigortacılığın Evrensel Prensipleri

Sigorta sistemi, risklerin adil ve sürdürülebilir bir şekilde yönetilebilmesi için temel hukuki ve teknik prensiplere dayanır. Bu prensiplerin ihlali, sigorta sözleşmelerini geçersiz kılabilir. Sınavda en çok karşılaşılan ilkeler şunlardır:

• Halefiyet (Subrogasyon) ve Rücu: Sigortacı, sigortalının hasarını ödedikten sonra hukuken onun yerine geçer. Zarara neden olan kusurlu üçüncü kişilere karşı dava açma veya alacak talep etme hakkını (rücu) kazanır. Bu ilke, sigortalının hem sigortacıdan hem de kusurlu taraftan para alarak haksız kazanç elde etmesini engeller. Hayat sigortalarında halefiyet ilkesi uygulanmaz.
• Sigortalanabilir Menfaat: Bir kişinin bir varlığı sigortalatabilmesi için o varlığın hasar görmesinden mali bir kayba uğraması şarttır. Kendi evinizi sigortalatabilirsiniz ancak komşunuzun evini sigortalatamazsınız. Bu kural, sigortayı kumardan ayıran en temel çizgidir.
• Tazminat İlkesi: Sigortanın amacı kişiyi zenginleştirmek değil, hasar öncesi mali durumuna geri getirmektir. Sigortalı “ne kâr ne zarar” etmelidir.
• Yakın Sebep (Proximate Cause): Zincirleme gelişen olaylar sonucunda bir hasar meydana geldiğinde, zararı yaratan en baskın ve belirleyici neden aranır. Örneğin, fırtınanın devirdiği bir ağaç arabanızı ezerse, hasarın yakın sebebi ağacın düşmesi değil, fırtınadır. Fırtına teminat altındaysa ödeme yapılır.
• Azami İyi Niyet (Uberrimae Fidei): Hem sigortacı hem de sigortalı, sözleşme kurulurken ve devamında riskle ilgili tüm önemli bilgileri şeffafça paylaşmak zorundadır. Sigortacı her bilgiyi bağımsız araştırmak zorunda değildir; sigortalının beyanına güvenir. Gizlenen veya yanlış verilen bilgiler sözleşmenin iptaline yol açar.

2. Sektörel Kurumlar ve Hukuki Düzenlemeler (5684 Sayılı Kanun)

Türkiye’de sigortacılık faaliyetleri 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu ile düzenlenir. Sektörün en üst düzenleyici ve denetleyici otoritesi Sigorta ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK) ve onun bağlı olduğu Hazine ve Maliye Bakanlığı’dır. Sektördeki şirketlerin üye olduğu üst meslek kuruluşu ise Türkiye Sigorta Birliği (TSB)’dir.

Müşteriler ile sigorta şirketleri arasındaki uyuşmazlıkları mahkemeye gitmeden, hızlı ve ekonomik şekilde çözen alternatif yargı mercii Sigorta Tahkim Komisyonu’dur. Öte yandan, sigortasız araçların verdiği bedensel zararları, tespit edilemeyen araçların çarpıp kaçması durumlarını veya sigorta şirketinin iflası halinde mağdurların bedensel zararlarını karşılayan kritik fon Güvence Hesabı’dır.

3. Aracı Kurumlar: Acenteler, Brokerler ve Eksperler

Kanuna göre “aracı” tanımı yalnızca Acente ve Broker’ı kapsar. Acente sigorta şirketini temsil ederken, broker sigortalıyı temsil ederek en iyi şartları araştırır. Sigorta Eksperi ise aracı değildir; hasar anında zararın nedenini ve miktarını bağımsız ve tarafsız biçimde tespit eden lisanslı uzmandır.

Acenteler faaliyete başlamadan önce TOBB nezdinde tutulan Levha’ya kayıt olmak zorundadır. Levha’dan silinmeyi gerektirmeyen durumlardan biri aidat ödemeleridir; aidat ödemek kaydın korunması için rutin bir şarttır. 2026 yılı itibarıyla gerçek kişi acentelerin asgari mal varlığı, tüzel kişi acentelerin asgari sermayesine (yaklaşık 4.149.275 TL) eşitlenmiştir. TOBB bünyesindeki Sigorta Acenteleri İcra Komitesi, 4 yıl süreyle seçilen/atanan 9 üyeden oluşur.

4. Reasürans (Yeniden Sigorta) ve Koasürans

Sigorta şirketlerinin, üstlendikleri büyük riskleri mali dengelerini korumak amacıyla başka şirketlere devretmesine Reasürans denir. Reasüransın doğrudan sigortalının ödediği primi düşürmek gibi bir işlevi yoktur; amacı katastrofik (büyük yıkımlı) riskleri dağıtmaktır. Reasüransta terminoloji çok önemlidir:

• Sedan Şirket: Riski üstlenen ve reasüröre devreden orijinal sigorta şirketidir.
• Sesyon: Sedan şirketin riski reasüröre devretme işlemidir.
• Konservasyon (Muhafaza Payı): Şirketin devretmeyip kendi üzerinde tuttuğu risk payıdır.
• Retrosesyon: Reasürans şirketinin, devraldığı riski başka bir reasüröre devretmesidir.
• Orantısız Reasürans (Hasar Fazlası / Excess of Loss): Reasürörün prim paylaşımına girmediği, sadece belirli bir hasar eşiği aşıldığında ödeme yaptığı modeldir.

Koasürans (Birlikte Sigorta) ise reasüranstan farklıdır. Koasüransta birden fazla sigorta şirketi aynı riski bölüşerek doğrudan sigortalı ile poliçe düzenler.

5. Katılım Sigortacılığı (Tekafül) ve Muamelat Fıkhı

İslami finans prensiplerine uygun olarak geliştirilen Tekafül sistemi, faiz (riba), aşırı belirsizlik (garar) ve kumar (maysir) unsurlarını barındırmaz. Bu sistemin ruhuna en uygun hukuki yapılanma Kooperatif modelidir. Tekafülde prim ödenmez; katılımcılar havuza taberru (bağış) yapar. Yatırımlar iki ana modelle yönetilir: Mudarebe (şirketin emek, katılımcının sermaye koyduğu ve kârın paylaşıldığı model) ve Vekâlet (şirketin sadece yönetim hizmeti için sabit bir ücret aldığı model).

Muamelat Fıkhı (İslam Ticaret Hukuku) kavramları sınavın vazgeçilmezlerindendir:

• İcap: Sözleşme kurmak için yapılan ilk teklif beyanıdır (Örn: Acentenin “Poliçenizi yenileyelim mi?” demesi).
• Selem: Paranın peşin, malın veresiye (ileride teslim) olduğu sözleşmedir.
• Sarf: Döviz veya değerli maden mübadelesidir.
• İcare: Kullanım hakkının bedel karşılığı devredilmesi (kiralama) işlemidir.
• Hibe: Malın bedelsiz ve karşılıksız devridir (ivazsız sözleşme).
• Müşareke: İki tarafın da sermaye ve emek koyduğu kâr-zarar ortaklığıdır.
• Riba’l-Fadl: Aynı cins malların (örn. altın) farklı miktarlarda peşin değişimiyle oluşan fazlalık faizidir.

Ayrıca, İslam hukukunda sözleşme şartlarının belirsizleşmesini engellemek için birden fazla sözleşmenin tek bir metinde birleştirilmesi (safkateyn yasağı) yasaktır.

6. Poliçe İşleyişi, Hasar Yönetimi ve Sözleşme Dinamikleri

Sigorta sözleşmesinin yazılı kanıtı Poliçe’dir. Sözleşme öncesi sigortalıyı aydınlatmak için Bilgilendirme Belgesi verilir. Sözleşme süresi içinde yapılan değişiklikler (adres, bedel vb.) Zeyilname ile kayıt altına alınır. Hayat sigortalarında özel bir kural vardır: Teklifname şirkete ulaştıktan sonra 30 gün içinde reddedilmezse sözleşme kurulmuş sayılır.

Hasar durumunda, sigortalının hasarı öğrendikten sonra en geç 5 iş günü içinde şirkete ihbarda bulunması zorunludur. Hırsızlık sigortalarında şirket, gerekli evraklar tamamlandıktan sonra en geç 30 gün içinde tazminatı ödemelidir. Şirketin yasal zorunluluğu olmadığı hâlde tamamen müşteri memnuniyeti ve iyi niyet çerçevesinde yaptığı ödemelere Ex-Gratia ödeme denir.

Temel Hesaplamalar ve Özel Durumlar

• Aşkın Sigorta: Poliçe bedelinin malın gerçek değerinden yüksek olmasıdır. Sadece gerçek zarar ödenir, fazla prim boşa gider.
• Eksik Sigorta: Poliçe bedelinin malın gerçek değerinden düşük olmasıdır. Hasar anında tazminat, sigorta bedelinin sigorta değerine oranı (pro-rata) üzerinden hesaplanarak eksik ödenir.
• Muafiyet (Deductible/Franchise): Hasarın belirli bir limitin altında kalan kısmının sigortalı tarafından karşılandığı, şirketin devreye girmediği eşik değeridir.
• Zorunlu Deprem Sigortası (DASK): Köy yerleşim alanları içindeki meskenleri kapsamaz.
• Yeşil Kart: Yurt dışına çıkan araçlar için zorunlu olan bu belge otomobilleri kapsadığı gibi motosikletleri de kapsar.
• Ferdi Kaza Sigortası: Olayın “ani, harici ve irade dışı” olması şarttır. Kalp krizi geçirip düşmek, krizin dahili bir sağlık sorunu olması nedeniyle ferdi kaza sayılmaz.