İlk Yardımın Temel Öncelikleri ve Değerlendirme

İlk yardım yapan kişi, hasta ya da yaralının durumunun ağırlaşmasını önlemek için gerekli müdahalelerde bulunur. Müdahalede yardımcı olacak kişileri organize eder. Hasta ya da yaralının korku ve endişelerini giderir. Hasta ya da yaralının durumunu değerlendirir. Bu değerlendirme ilk yardımın ABC’sini içerir. Tansiyon ölçmek ilk yardımcının öncelikli görevi değildir.

İlk yardımın ABC’si; Hava yolu açıklığının değerlendirilmesi (Airway), Solunumun değerlendirilmesi (Breathing) ve Dolaşımın değerlendirilmesi (Circulation) adımlarını kapsar. Bilincin değerlendirilmesi de bu sürecin bir parçasıdır. Sindirimin değerlendirilmesi ilk yardımın ABC’sinde yer almaz.

Sık Karşılaşılan Durumlar ve İlk Yardım

Koma

Koma sebepleri arasında düşme veya şiddetli darbe, aşırı alkol veya uyuşturucu kullanımı, kafa travmaları ve zehirlenmeler bulunur. Aşırı yemek yemek koma sebebi değildir.

Burkulmalar

Burkulmalarda ilk yardım olarak şişliği azaltmak için etkilenen bölge yukarı kaldırılır. Sıkıştırıcı bir bandajla burkulan eklem tespit edilir. Yaralı uygun bir durumda tutulur. Tıbbi yardım istenir (112). Yaralıyı sakinleştirmek için su içirilmesi gerekli bir uygulama değildir.

Hayvan Isırmaları (Kedi-Köpek)

Kedi-köpek gibi hayvan ısırmalarında hafif yaralanmalarda yara 5 dakika süreyle sabun ve soğuk suyla yıkanır. Yaranın üstü temiz bir bezle kapatılır. Ciddi yaralanma ve kanama varsa yaraya temiz bir bezle basınç uygulanarak kanama durdurulur. Hasta ya da yaralı yaşamsal bulgular yönünden değerlendirilir. Soğuk kompres uygulaması, bu tür ısırmalarda yapılan ilk yardım uygulamalarından biri olarak belirtilmemiştir.

Doğal Gaz (Şofben) Zehirlenmeleri

Bu tür zehirlenmelerde kişi derhal ortamdan uzaklaştırılır. Hava yolu açıklığı sağlanır. Yaşam bulguları değerlendirilir. Tıbbi yardım istenir (112). Yüzün bol su ile yıkanması, doğal gaz zehirlenmelerinde özel bir ilk yardım uygulaması değildir.

Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda Tespit

Tespit malzemesi olarak eşarp, kravat, battaniye, tahta parçaları, rulo sargı ve üçgen sargı kullanılabilir. İp veya tel gibi dolaşımı engelleyebilecek ve dokuya zarar verebilecek malzemeler tespit için kullanılmaz.

Akrep Sokması

Akrep sokması durumunda sokmanın olduğu bölge hareket ettirilmez. Kan dolaşımını engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır. Yaraya soğuk uygulama yapılır. Hasta yatar pozisyonda tutulur. Boğucu sargı (turnike) uygulaması yapılmaz.

Boğulmalar

Boğulmaların genel belirtileri yüzde, dudaklarda ve tırnaklarda morarma, nefes almada güçlük, bayılma, ağızda balgam toplanması ve köpüklenmedir. Yüksek ateş boğulma belirtisi değildir.

Kulağa Yabancı Cisim Kaçması

Kulağa yabancı bir cisim kaçtığında, cisim kulak temizleme çubuğu veya başka bir aletle çıkarılmaya çalışılmaz. Kulak, temiz bir bez ile kapatılır. Kazazede sakinleştirilir. Baş, etkilenen kulak tarafına doğru yatırılır. Tıbbi yardım istenir (112).

Bayılma

Bayılan bir kişiye ilk yardım olarak sırtüstü yatırılarak ayakları 30 cm yukarı kaldırılır. Solunumu kontrol edilir. Sıkan giysileri gevşetilir. Kusma varsa yan pozisyonda tutulur. Kişiye tokat atılmaz.

Cilt Yoluyla Zehirlenmeler

Cilt yoluyla meydana gelmiş zehirlenmelerde ilk yardımcının ellerinin zehirli madde ile teması önlenmelidir. Yaşam bulguları değerlendirilmelidir. Deri, 15-20 dakika boyunca bol suyla yıkanmalıdır. Zehir bulaşmış giysiler çıkartılmalıdır. Hastanın temiz havaya çıkarılması, cilt yoluyla zehirlenmelerde öncelikli değildir; öncelik cildin dekontaminasyonudur.

Temel Yaşam Desteği ve Taşıma Teknikleri

Baş Geri Çene Yukarı Pozisyonu

Bilinci kapalı bir hasta ya da yaralıya hava yolu açıklığını sağlamak için baş geri çene yukarı pozisyonu verilir. Bu sırada bir el alına yerleştirilir. Diğer elin iki parmağı çene kemiğinin altına yerleştirilir. Çeneden kaldırılarak baş geriye doğru itilir. Bu manevra ile dil yerinden oynatılarak hava yolu açıklığı sağlanır. Alına bastırılan parmakla hasta ya da yaralının gözlerinin kapatılması bu pozisyonun bir parçası değildir.

Hasta/Yaralı Taşıma Yöntemleri

Altın Beşik Yöntemi: Ciddi bir yaralanması olmayan hasta ya da yaralıların taşınmasında kullanılır. İki, üç veya dört elle uygulanabilir. Bir el ile altın beşik yapılması mümkün değildir.

Karşılıklı Durarak Kaldırma Tekniği (Sedye Üzerine Yerleştirme): Özellikle omurilik yaralanması şüphesi olan durumlarda, hastayı en az hareket ettirerek sedyeye güvenli bir şekilde yerleştirmek için kullanılır.

Omuzda Taşıma (İtfaiyeci Yöntemi): Bu yöntemde ilk yardım yapan kişi sol kolu ile omzundan tutarak hasta ya da yaralıyı oturur duruma getirir. Çömelerek sağ kolunu hasta ya da yaralının bacaklarının arasından geçirir. Hasta ya da yaralının vücudunu sağ omzuna alır. Sol el ile hasta ya da yaralının sağ elini tutar, ağırlığı dizlerine vererek kalkar. İlk yardımcının uygulama sırasında yaralıya arkasını dönmesi gereken bir aşama yoktur.

Vücut Sistemleri ve İlk Yardım

Dolaşım Sistemi

Dolaşım sistemi kan, kalp, atardamarlar ve toplardamarlardan oluşur. Böbrekler dolaşım sistemine ait bir yapı değildir, boşaltım sisteminin parçasıdır.

Nabız alınan bölgeler arasında şah damarı (ademelmasının her iki yanında), ön-kol damarı (bileğin iç yüzü, başparmağın üst hizası), kol damarı (kolun iç yüzü, dirseğin üstü) ve bacak damarı (ayak sırtının merkezinde) bulunur. Ön-ayak damarı (ayağın iç yüzü, ayak başparmağın üst hizası) standart nabız alma bölgelerinden biri olarak belirtilmemiştir.

Boşaltım Sistemi

Boşaltım sistemine ait yapılar böbrekler, üreterler, idrar kesesi ve üretradır. Safra kesesi boşaltım sistemine ait bir yapı değildir, sindirim sistemine aittir.

İlk Yardım Çantası Malzemeleri

Steril gazlı bez, ilk yardım çantasında bulunması gereken malzemelerdendir. Kanamalı veya yaralı bölgenin üzerine konularak kullanılır. Genellikle pamuktan yapılmıştır, örgülü ve ince gözeneklidir. Boyutları örneğin 30×50 cm olabilir. İlk yardım çantasında bulundurulması gereken adet sayısı hakkında kesin bir kural belirtilmemiştir.

1- Aşağıdakilerden hangisi ilk yardım yapan kişinin öncelikli olarak yapması gerekenlerden biri değildir?

A) Hasta ya da yaralının durumunun ağırlaşmasını önlemek için gerekli müdahalelerde bulunulur.
B) Hasta ya da yaralıya müdahalede yardımcı olacak kişiler organize edilir.
C) Hasta ya da yaralının korku ve endişeleri giderilir.
D) Hasta ya da yaralının tansiyonu ölçülür.
E) Hasta ya da yaralının durumu değerlendirilir (ilk yardımın ABC’si).

Cevap : D) Hasta ya da yaralının tansiyonu ölçülür.

Açıklama : İlk yardım yapan kişinin öncelikli görevleri arasında hasta/yaralının durumunun ağırlaşmasını önlemek, yardımcı kişileri organize etmek, korku ve endişelerini gidermek ve durumunu değerlendirmek (ABC) yer alır. Tansiyon ölçmek, ilk yardımcının öncelikli yapması gereken bir eylem değildir, daha çok profesyonel tıbbi müdahale kapsamındadır.

2- Aşağıdakilerden hangisi koma sebeplerinden biri olamaz?

A) Aşırı yemek
B) Düşme veya şiddetli darbe
C) Aşırı alkol, uyuşturucu kullanımı
D) Kafa travmaları
E) Zehirlenmeler

Cevap : A) Aşırı yemek

Açıklama : Koma; düşme veya şiddetli darbe, aşırı alkol/uyuşturucu kullanımı, kafa travmaları ve zehirlenmeler gibi ciddi durumlar sonucu ortaya çıkabilir. Aşırı yemek, koma sebeplerinden biri değildir.

3- Burkulmalarda ilk yardım uygulaması sırasında aşağıdakilerden hangisinin yapılmasına gerek yoktur?

A) Şişliği azaltmak için bölge yukarı kaldırılır.
B) Sıkıştırıcı bir bandajla burkulan eklem tespit edilir.
C) Yaralı uygun bir durumda tutulur.
D) Yaralıyı sakinleştirmek için su içirilir.
E) Tıbbi yardım istenir.

Cevap : D) Yaralıyı sakinleştirmek için su içirilir.

Açıklama : Burkulmalarda ilk yardım sırasında şişliği azaltmak için bölgeyi yukarı kaldırmak, sıkıştırıcı bandajla eklemi tespit etmek, yaralıyı uygun durumda tutmak ve tıbbi yardım istemek gerekir. Yaralıya su içirmek, burkulma ilk yardımında yapılması gereken bir uygulama değildir.

4- Hasta ya da yaralının ciddi bir yaralanması yoksa altın beşik yöntemi kullanılarak taşınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bir el ile altın beşik yapılabilir.
B) Dört elle altın beşik yapılabilir.
C) İki elle altın beşik yapılabilir.
D) Üç elle altın beşik yapılabilir.
E) İki, üç, dört elle altın beşik yapılabilir.

Cevap : A) Bir el ile altın beşik yapılabilir.

Açıklama : Altın beşik yöntemi, ciddi yaralanması olmayan hasta/yaralıların taşınması için kullanılan bir yöntemdir ve iki, üç veya dört elle yapılabilir. Bir elle altın beşik yapılması mümkün değildir.

5- Sedye üzerine yerleştirme tekniklerinden olan karşılıklı durarak kaldırma tekniği hangi tür yaralanma şüphesi olduğunda kullanılır?

A) Omurilik yaralanmalarında
B) Karın yaralanmalarında
C) Üreme organları yaralanmalarında
D) Baş ve duyu organları yaralanmalarında
E) Göğüs yaralanmalarında

Cevap : A) Omurilik yaralanmalarında

Açıklama : Karşılıklı durarak kaldırma tekniği, özellikle omurilik yaralanması şüphesi olan durumlarda, hastayı en az hareket ettirerek sedyeye güvenli bir şekilde yerleştirmek için kullanılır.

6- Aşağıdakilerden hangisi kedi-köpek gibi hayvan ısırmalarında yapılan ilk yardım uygulamalarından biri değildir?

A) Yaranın üstü temiz bir bezle kapatılır.
B) Soğuk kompres uygulaması yapılır.
C) Ciddi yaralanma ve kanama varsa yaraya temiz bir bezle basınç uygulanarak kanama durdurulur.
D) Hafif yaralanmalarda yara 5 dakika süreyle sabun ve soğuk suyla yıkanır.
E) Hasta ya da yaralı yaşamsal bulgular yönünden değerlendirilir.

Cevap : B) Soğuk kompres uygulaması yapılır.

Açıklama : Kedi-köpek ısırmalarında yaranın üstünü temiz bezle kapatmak, ciddi kanama varsa basınç uygulamak, hafif yaralanmalarda yaranın sabun ve soğuk suyla yıkanmasını sağlamak ve yaşamsal bulguları değerlendirmek ilk yardım uygulamaları arasındadır. Soğuk kompres uygulaması, hayvan ısırmalarında yapılan ilk yardım uygulamalarından biri değildir.

7- Bilinci kapalı bir hasta ya da yaralıya baş geri çene yukarı pozisyonu verilirken aşağıdakilerden hangisi yapılmaz?

A) Çeneden kaldırılarak baş geriye doğru itilir.
B) Bir el alına yerleştirilir.
C) Alına bastırılan parmakla hasta ya da yaralının gözleri kapatılır.
D) Diğer elin iki parmağı çene kemiğinin altına yerleştirilir.
E) Çeneye bastırılan parmakla dil yerinden oynatılarak hava yolu açıklığı sağlanmış olur.

Cevap : C) Alına bastırılan parmakla hasta ya da yaralının gözleri kapatılır.

Açıklama : Baş geri çene yukarı pozisyonu verilirken alına bastırılan parmakla hasta/yaralının gözlerinin kapatılması yapılmaz. Bu pozisyon, hava yolunu açmak için çeneden kaldırılarak başın geriye doğru itilmesi, bir elin alına yerleştirilmesi ve diğer elin iki parmağının çene kemiğinin altına yerleştirilmesiyle sağlanır.

8- Aşağıdakilerden hangisi hasta ya da yaralıyı omuzda taşıma (itfaiyeci yöntemi) sırasında ilk yardımcının yapması gereken hareketlerden biri değildir?

A) Yaralıya arkasını döner.
B) İlk yardım yapan kişi sol kolu ile omzundan tutarak hasta ya da yaralıyı oturur duruma getirir.
C) Hasta ya da yaralının vücudunu sağ omzuna alır.
D) Çömelerek sağ kolunu hasta ya da yaralının bacaklarının arasından geçirir.
E) Sol el ile hasta ya da yaralının sağ elini tutar, ağırlığı dizlerine vererek kalkar.

Cevap : A) Yaralıya arkasını döner.

Açıklama : Hasta/yaralıyı omuzda taşıma (itfaiyeci yöntemi) sırasında ilk yardımcının yaralıya arkasını dönmesi, yapması gereken hareketlerden biri değildir. Bu pozisyon, dikkatli bir denge ve koordinasyon gerektirir.

9- Aşağıdakilerden hangisi ilk yardımın ABC’sinde yer almaz?

A) Hava yolu açıklığının değerlendirilmesi
B) Sindirimin değerlendirilmesi
C) Solunumun değerlendirilmesi
D) Dolaşımın değerlendirilmesi
E) Bilincin değerlendirilmesi

Cevap : B) Sindirimin değerlendirilmesi

Açıklama : İlk yardımın ABC’si; Hava yolu açıklığı (Airway), Solunum (Breathing) ve Dolaşım (Circulation) değerlendirmeleridir. Bilinç değerlendirmesi de bu sürecin bir parçasıdır. Sindirimin değerlendirilmesi ilk yardımın ABC’sinde yer almaz.

10- Aşağıdakilerden hangisi doğal gaz (şofben) zehirlenmeleri sonucu yapılacak olan ilk yardım uygulamalarından biri değildir?

A) Hava yolu açıklığı sağlanır.
B) Yaşam bulguları değerlendirilir.
C) Bol su ile yüzü yıkanır.
D) Kişi ortamdan uzaklaştırılır.
E) Tıbbi yardım istenir.

Cevap : C) Bol su ile yüzü yıkanır.

Açıklama : Doğal gaz (şofben) zehirlenmelerinde kişiyi ortamdan uzaklaştırmak, hava yolu açıklığını sağlamak, yaşam bulgularını değerlendirmek ve tıbbi yardım istemek ilk yardım uygulamaları arasındadır. Bol su ile yüzü yıkamak bu tür zehirlenmelerde gerekli bir uygulama değildir.

11- Aşağıdakilerden hangisi kırık, çıkık ve burkulmalarda tespit malzemesi olarak kullanılmaz?

A) Eşarp, kravat
B) Battaniye, tahta
C) Rulo sargı
D) Üçgen sargı
E) İp, tel

Cevap : E) İp, tel

Açıklama : Kırık, çıkık ve burkulmalarda tespit amacıyla eşarp, kravat, battaniye, tahta, rulo sargı ve üçgen sargı gibi malzemeler kullanılabilir. İp veya tel gibi malzemeler, dolaşımı kesebileceği ve dokuya zarar verebileceği için tespit malzemesi olarak kullanılmaz.

12- Aşağıdaki vücut bölgelerinin hangisinden nabız alınmaz?

A) Kol damarı (Kolun iç yüzü, dirseğin üstü)
B) Ön-ayak damarı (Ayağın iç yüzü, ayak başparmağın üst hizası)
C) Ön-kol damarı (Bileğin iç yüzü, başparmağın üst hizası)
D) Şah damarı (Ademelmasının her iki yanında)
E) Bacak damarı (Ayak sırtının merkezinde)

Cevap : B) Ön-ayak damarı (Ayağın iç yüzü, ayak başparmağın üst hizası)

Açıklama : Nabız; şah damarı (boyun), ön-kol damarı (bilek), kol damarı (dirsek üstü) ve bacak damarı (ayak sırtı) gibi atardamarların geçtiği bölgelerden alınır. Ön-ayak damarı (ayağın iç yüzü, ayak başparmağın üst hizası) nabız alınan bir bölge değildir.

13- Aşağıdakilerden hangisi dolaşım sistemi ile ilgili bir yapı değildir?

A) Kan
B) Atardamar
C) Toplardamar
D) Kalp
E) Böbrek

Cevap : E) Böbrek

Açıklama : Dolaşım sistemi; kan, kalp, atardamarlar ve toplardamarlardan oluşur ve vücutta kanın taşınmasını sağlar. Böbrekler ise boşaltım sisteminin bir parçasıdır.

14- İlk yardım çantasında bulunması gereken malzemelerden olan steril gazlı bez ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Kanamalı veya yaralı bölgenin üzerine konularak kullanılır.
B) İlk yardım çantasında en az iki adet bulundurulmalıdır.
C) Genellikle 30×50 cm boyutundadır.
D) Örgülü ve ince gözeneklidir.
E) Pamuktan yapılmıştır.

Cevap : B) İlk yardım çantasında en az iki adet bulundurulmalıdır.

Açıklama :

15- Aşağıdakilerden hangisi boşaltım sistemine ait bir yapı değildir?

A) Böbrek
B) Üretra
C) İdrar kesesi
D) Safra kesesi
E) Üreterler

Cevap : D) Safra kesesi

Açıklama : Boşaltım sistemi; böbrekler, üreterler, idrar kesesi ve üretradan oluşur. Safra kesesi ise sindirim sistemine ait bir organdır.

16- Aşağıdakilerden hangisi akrep sokması sonrası yapılması gereken ilk yardım uygulamalarından biri değildir?

A) Sokmanın olduğu bölge hareket ettirilmez.
B) Kan dolaşımını engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır.
C) Yaraya soğuk uygulama yapılır.
D) Yatar pozisyonda tutulur.
E) Boğucu sargı (turnike) uygulaması yapılır.

Cevap : E) Boğucu sargı (turnike) uygulaması yapılır.

Açıklama : Akrep sokmalarında sokmanın olduğu bölge hareket ettirilmez, kan dolaşımını engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır, yaraya soğuk uygulama yapılır ve hasta yatar pozisyonda tutulur. Boğucu sargı (turnike) uygulaması, akrep sokmalarında önerilen bir ilk yardım uygulaması değildir ve doku hasarına yol açabilir.

17- Aşağıdakilerden hangisi boğulmaların genel belirtilerinden biri değildir?

A) Yüzde, dudaklarda ve tırnaklarda morarma
B) Nefes almada güçlük
C) Yüksek ateş
D) Bayılma
E) Ağızda balgam toplanması ve köpüklenme

Cevap : C) Yüksek ateş

Açıklama : Boğulmaların genel belirtileri arasında yüzde, dudaklarda ve tırnaklarda morarma, nefes almada güçlük, bayılma, ağızda balgam toplanması ve köpüklenme yer alır. Yüksek ateş, boğulmanın bir belirtisi değildir.

18- Aşağıdakilerden hangisi kulağa yabancı bir cisim kaçması sonrası yapılması gereken ilk yardım uygulamalarından biri değildir?

A) Kulak, temiz bir bez ile kapatılır.
B) Kazazede sakinleştirilir.
C) Tıbbi yardım istenir.
D) Baş, etkilenen kulak tarafına doğru yatırılır.
E) Kulak temizleme çubuğuyla çıkarılmaya çalışılır.

Cevap : E) Kulak temizleme çubuğuyla çıkarılmaya çalışılır.

Açıklama : Kulağa yabancı bir cisim kaçması durumunda cismi kulak temizleme çubuğu veya başka bir cisimle çıkarmaya çalışmak kulakta daha fazla hasara yol açabilir. Bunun yerine, kulak temiz bir bezle kapatılır, kazazede sakinleştirilir, baş etkilenen kulak tarafına doğru yatırılır ve tıbbi yardım istenir.

19- Bayılan bir kişiye yapılan ilk yardım uygulaması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sırtüstü yatırılarak ayakları 30 cm kaldırılır.
B) Solunum kontrol edilir.
C) Kişiye tokat atılır.
D) Sıkan giysiler gevşetilir.
E) Kusma varsa yan pozisyonda tutulur.

Cevap : C) Kişiye tokat atılır.

Açıklama : Bayılan bir kişiye tokat atmak, ilk yardım uygulamalarından biri değildir ve kişiye zarar verebilir. Bunun yerine, sırtüstü yatırılarak ayakları 30 cm kaldırılır, solunum kontrol edilir, sıkan giysiler gevşetilir ve kusma varsa kişi yan pozisyonda tutulur.

20- Cilt yoluyla meydana gelmiş zehirlenmelerde ilk yardım uygulaması sırasında aşağıdakilerden hangisinin yapılması gerekli değildir?

A) Ellerin zehirli madde ile teması önlenmelidir.
B) Yaşam bulguları değerlendirilmelidir.
C) 15-20 dakika boyunca deri bol suyla yıkanmalıdır.
D) Hasta temiz havaya çıkarılmalıdır.
E) Zehir bulaşmış giysiler çıkartılmalıdır.

Cevap : D) Hasta temiz havaya çıkarılmalıdır.

Açıklama : Cilt yoluyla meydana gelen zehirlenmelerde ellerin zehirli maddeyle teması önlenmeli, yaşam bulguları değerlendirilmeli, deri bol suyla yıkanmalı ve zehir bulaşmış giysiler çıkarılmalıdır. Hasta temiz havaya çıkarılmalıdır ifadesi, genellikle solunum yoluyla olan zehirlenmelerde daha önceliklidir, cilt yoluyla zehirlenmelerde en acil durum cildin temizlenmesidir.