Çocuklarda Uyum ve Davranış Problemleri

I. Davranış Problemlerini Anlamak

Davranış sorunu gösteren çocuklarda, sorunun anlaşılmasına katkı sağlamak için çocuğun ihtiyaçlarının araştırılması gerekir. Davranış problemleri çeşitli kategorilere ayrılabilir. İçe yönelim davranış problemi, tedbir alınmazsa ruhsal problemlere yol açabilen davranışlardır. Kaygı, duygusal problemler arasında yer alır. Tikler ise psikofizyolojik ve alışkanlık problemleri arasında değerlendirilir.

II. Spesifik Uyum ve Davranış Problemleri

A. Çalma Davranışı

Çocuklarda mülkiyet kavramı erken yıllarda gelişmediğinden, bu dönemde başkalarının eşyalarını almaları her zaman bir davranış problemi olarak değerlendirilmez. Çocuklar yaklaşık altı yaşına geldiklerinde başkasına ait olan bir eşyanın izinsiz alınamayacağını anlayabilirler. Ailenin bu davranışa aşırı tepki göstermesi, çocuğun davranışı tekrarlamasına neden olabilir. Aile bireylerinin birbirlerinin özel eşyalarını izinsiz kullanmaları, çocuklara model olabilir. Çalma davranışının özellikle beş yaşından sonra önemli bir davranış problemi haline geldiği ifadesi doğru değildir; bu yaşta bu davranışın görülmesi altta yatan başka sorunlara işaret edebilir.

B. Öfke ve Saldırganlık

Öfke, genellikle engellenme durumlarında ortaya çıkan doğal bir duygudur. Saldırganlıkla aynı anlama gelmez. Saldırganlığın bir türü olan “ilişkisel saldırganlık”, fiziksel şiddet içermez. Bu saldırganlık türü, dedikodu ve dışlama gibi sözel ve dolaylı yollarla başkalarına zarar vermeyi hedefler.

C. Alışkanlık Davranışları

Tırnak yeme davranışına yönelik öneriler arasında diğer çocukların ve yetişkinlerin alay etmesini engellemek, davranışı görmezlikten gelmek, davranışın nedenlerini saptamak ve çocuğun kaygı duymasına neden olacak uyarılardan kaçınmak bulunur. Çocuğun tırnak yeme davranışını cezalandırmak önerilen bir yöntem değildir.

Parmak emme davranışının nedenleri arasında bir yakınını kaybetme, kardeş doğumu, taşınma, bebeklik döneminde yalancı meme veya uzun süren biberon kullanımı gibi durumlar olabilir. Çocuğun hayal gücünün gelişmesi, parmak emme davranışının bir nedeni değildir.

D. Konuşma Problemleri

Kekemelikte çocuk, ilk heceleri çıkarmakta güçlük çekebilir ve sözü uzatabilir. Önceleri belli sözlerde, daha sonra her sözcükte takılabilir. İlk sözcüğü çıkarırsa arkasını getirebilir. Belli bir yaşa kadar düzgün konuşan çocuk, yavaş yavaş ya da birden tutulabilir. Kekemeliğin görüldüğü anda vakit kaybetmeden tedavi edilmesi gerektiği ifadesi her durum için geçerli bir genelleme değildir; durumun bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerekir.

E. Yeme Bozuklukları

Anoreksiya nevroza, kilo almaktan aşırı korkma ve kişinin beden imgesinde bozukluk olmasıyla tanımlanan bir yeme bozukluğudur.

F. Korkular

Erken çocukluk döneminde görülen korkuların nedenleri arasında yaşanan olumsuz travmalar, bilgi eksikliği, koşullu korkular ve başkalarından öğrenilen korkular yer alır. Genetik faktörler bu listede bir neden olarak belirtilmemiştir.

III. Sosyal-Duygusal Gelişim ve Etkileri

A. Sosyal Öğrenme Kuramı

Sosyal öğrenme kuramı, davranışçı yaklaşım ile bilişsel öğrenme arasında bir köprü görevi görür. Bu kurama göre insanlar, başkalarının davranışlarını ve bu davranışlar sonucunda meydana gelenleri gözlem yaparak öğrenebilirler. Öğrenme, davranışlarda bir değişiklik meydana getirmese de gerçekleşebilir. Öğrenmede, gelecekte alınabilecek olan pekiştireç ve cezaların beklentisi etkilidir. Bir davranışın öğrenilebilmesi için bireyin gözlediği davranışı kendisinin yaşayarak öğrenmesinin gerekli olduğu ifadesi bu kuram için doğru değildir; gözlem yeterli olabilir.

B. Bağlanma Kuramı

Bağlanma, bireyin gelecekteki sosyal-duygusal yaşantısı ile ilişkilidir. Bebeğin bağlanmayı kazanabilmesi için anne ve babayı ayırt etmesinin yanı sıra, nesne devamlılığını da kazanmış olması gerekir. Bebekler bağlanma ilişkilerini geliştirmek için ağlama, sesler çıkarma, gülme, sarılma gibi davranışlar geliştirirler. Bağlanmanın gerçekleşebilmesi için bebeklerin sadece biyolojik ihtiyaçlarının karşılanması yeterli değildir. Bağlanmanın yaşamın ilk 4-6 ayı içerisinde gelişmeye başladığı bilgisi doğru değildir; bağlanma genellikle 6. aydan sonra daha belirgin hale gelir.

C. Kardeş İlişkileri

Kardeşler bazen birbirlerini düzenleyen duygusal destekçi, bazen de birbirlerinin en kötü düşmanı olabilirler. Bu ifade, kardeş ilişkilerinin sosyal-duygusal gelişim üzerindeki etkisini vurgulamaktadır.

D. Sosyal Beceriler

Sosyal beceri yetersizlikleri, çocukların akranlarıyla, öğretmenleriyle ve anne-babalarıyla etkileşimlerini olumsuz etkiler. Sınıfta oynanan bir oyunu kazanamadığı için ağlayan ve oyuncakları deviren bir çocuk (Arda), duygularını yönetme becerisi alanında gelişmeye ihtiyaç duyar. Sosyal becerileri öğrenme konusunda kendini duygusal olarak engellenmiş hisseden ve yoğun duygusal tepkiler veren bir çocuk, “kendini kontrol yetersizliği” kapsamında bir sorun yaşıyor olabilir.

IV. Çevresel Faktörler ve Etkileri

A. Aile Etkisi

Anne-baba ve çocuk arasında kurulan sağlıklı iletişim, çocuğun sosyal ve duygusal uyumuna olumlu katkı sunar. Otoriter, ilgisiz, tutarsız veya suçlayıcı ebeveyn tutumları ise uyumu olumsuz etkiler.

B. Okul Etkisi

Okul ortamı, çocukların uyum ve davranış problemlerine neden olan bir faktör olabilir. Eğitim programının akademik becerilere aşırı yoğunlaşması, bazı çocukların zorba davranışlarının görmezden gelinmesi, öğretmenin otoriter ve hoşgörüsüz olması veya kararlarında tutarsız davranması olumsuz faktörlerdir. Esnek bir eğitim programının olması ise çocukların uyumuna destek olan olumlu bir faktördür.

1- Çocukluk dönemindeki çalma davranışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Çocuklar altı yaşına geldiklerinde başkasına ait olan bir eşyanın izinsiz alınamayacağını anlayabilirler.
B) Çocuklarda mülkiyet kavramı erken yıllarda gelişmediğinden başkalarının eşyalarını almaları davranış problemi olarak değerlendirilemez.
C) Ailenin izinsiz alma davranışına aşırı tepkisi çocuğun bu davranışı tekrarlamasına neden olabilir.
D) Aile bireylerinin birbirlerinin özel eşyalarını izinsiz kullanmaları çocukların başkalarının eşyalarını izinsiz alabileceklerini düşündürebilir.
E) Çalma davranışı özellikle beş yaşından sonra önemli bir davranış problemi haline gelir.

Cevap : E) Çalma davranışı özellikle beş yaşından sonra önemli bir davranış problemi haline gelir.

Açıklama : Çocukluk döneminde çalma davranışı, özellikle beş yaşından sonra normal gelişimde sık görülen bir problem değildir ve genellikle altında yatan farklı sorunlara işaret eder. Çocuklar altı yaş civarında mülkiyet kavramını anlayabilirler. Ailenin aşırı tepkisi veya model olması bu davranışı pekiştirebilir.

2- Sınıfta oynanan parkur oyununda Arda oyunu kazanamadığı için tekrar oynamak ister. Öğretmeni ise sıra ona geldiğinde tekrar oynayabileceğini söyler. Bunun üzerine Arda hemen oynamak istediğini söyleyerek ağlar ve oyuncakları devirir.
Yukarıdaki durumda Arda’nın hangi sosyal beceri alanında gelişmeye ihtiyacı vardır?

A) Duygularını yönetme becerisi
B) Arkadaşlık becerisi
C) Akademik destek becerisi
D) Davranışlarını kontrol etme becerisi
E) Sosyal iletişim becerisi

Cevap : A) Duygularını yönetme becerisi

Açıklama : Arda’nın oyunu kazanamadığı için ağlaması ve oyuncakları devirmesi, hayal kırıklığı, öfke gibi duygularını uygun şekilde yönetemediğini göstermektedir. Bu durum, onun duygularını yönetme becerisi alanında gelişmeye ihtiyacı olduğunu gösterir.

3- Kardeşler bazen birbirlerini düzenleyen duygusal destekçi iken bazen de birbirlerinin en kötü düşmanı olabilirler.
Yukarıdaki ifade ile aşağıdaki gelişim alanlarından hangisinin etkisi vurgulanmaktadır?

A) Dil gelişimi
B) Bilişsel gelişim
C) Sosyal-duygusal gelişim
D) Psikomotor gelişim
E) Öz bakım gelişimi

Cevap : C) Sosyal-duygusal gelişim

Açıklama : Kardeşler arasındaki ilişkinin hem destekleyici hem de çatışmacı olabilmesi, çocukların sosyal ve duygusal gelişimleri üzerindeki karmaşık etkisini vurgulamaktadır.

4- Davranış sorunu gösteren çocuklarda hangi faktörlerin araştırılması sorunun anlaşılmasına katkı sağlar?

A) Çocuğun fiziksel aktiviteleri
B) Çocuğun akademik başarıları
C) Çocuğun sosyal becerileri
D) Çocuğun sanatsal yetenekleri
E) Çocuğun ihtiyaçları

Cevap : E) Çocuğun ihtiyaçları

Açıklama : Davranış sorunu gösteren çocuklarda, sorunun temelinde yatan nedenleri (örneğin dikkat çekme, kaçınma, duyusal ihtiyaçlar vb.) anlamak için çocuğun “ihtiyaçlarının” derinlemesine araştırılması önemlidir.

5- Aşağıdakilerden hangisinde okul, çocukların uyum ve davranış problemlerine neden olan bir faktör değildir?

A) Eğitim programının akademik becerilere yoğunlaşması
B) Bazı çocukların zorba davranışlarının görmezden gelinmesi
C) Esnek bir eğitim programının olması
D) Öğretmenin otoriter ve hoşgörülü olmaması
E) Öğretmenin kararlarında tutarsız olması

Cevap : C) Esnek bir eğitim programının olması

Açıklama : Esnek bir eğitim programının olması, çocukların uyum ve davranış problemlerine neden olan bir faktör değildir; aksine, çocukların bireysel ihtiyaçlarına daha iyi yanıt verdiği için uyumu destekleyebilir.

6- Aşağıdakilerden hangisi çocuğun sosyal ve duygusal uyumunda anne-baba-çocuk etkileşimine olumlu katkı sunmaktadır?

A) Anne-babanın otoriter tutumu
B) Anne-babanın ilgisiz tutumu
C) Anne-babanın tutarsız tutumu
D) Anne-babanın suçlayıcı tavırları
E) Anne-babanın kurduğu sağlıklı iletişim

Cevap : E) Anne-babanın kurduğu sağlıklı iletişim

Açıklama : Anne-baba ve çocuk arasındaki sağlıklı iletişim, çocuğun sosyal ve duygusal uyumuna olumlu katkı sağlayan en temel faktördür.

7- Öfke ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Öfke, her zaman olumsuz bir duygu olarak kabul edilir.
B) Öfke, engellenme durumlarında ortaya çıkar.
C) Öfke, saldırganlıkla aynı anlama gelir.
D) Öfke, sadece yetişkinlerde görülen bir duygudur.
E) Öfke, çocuklarda 5 yaşından sonra tamamen ortadan kalkar.

Cevap : B) Öfke, engellenme durumlarında ortaya çıkar.

Açıklama : Öfke, bir engelleme, hayal kırıklığı veya tehdit algısı karşısında ortaya çıkan doğal bir duygusal tepkidir. Her zaman olumsuz değildir ve saldırganlıkla aynı anlama gelmez. Hem çocuklarda hem de yetişkinlerde görülür ve belli bir yaşta ortadan kalkmaz.

8- Aşağıdakilerden hangisi sosyal öğrenme kuramının temel özelliklerinden biri değildir?

A) Sosyal öğrenme kuramı, davranışçı yaklaşım ile bilişsel öğrenme arasında bir köprü görevi görmektedir.
B) Öğrenme, davranışlarda bir değişiklik meydana getirmese de gerçekleşebilir.
C) Bir davranışın öğrenilebilmesi için bireyin gözlediği davranışı kendisinin yaşayarak öğrenmesi gerekmektedir.
D) İnsanlar başkalarının davranışlarını ve bu davranışlar sonucunda meydana gelenleri gözlem yaparak öğrenebilirler.
E) Öğrenmede gelecekte alınabilecek olan pekiştireç ve cezaların beklentisi oldukça etkilidir.

Cevap : C) Bir davranışın öğrenilebilmesi için bireyin gözlediği davranışı kendisinin yaşayarak öğrenmesi gerekmektedir.

Açıklama : Sosyal öğrenme kuramına göre, bir davranışın öğrenilebilmesi için bireyin o davranışı kendisinin yaşayarak öğrenmesi şart değildir; gözlem yoluyla da öğrenme gerçekleşebilir.

9- Aşağıdakilerden hangisi duygusal problemler arasındadır?

A) İnatçılık
B) Tikler
C) Tırnak yeme
D) Kaygı
E) Enürezis

Cevap : D) Kaygı

Açıklama : Kaygı, duygusal problemler arasında yer alan temel duygulardan biridir.

10- Anoreksiya nevroza nedir?

A) Yiyecek olmayan maddelerin yenmesi
B) Aşırı yemek yeme isteği
C) Belirli besin gruplarını reddetme
D) Yenilen yemeğin geri çıkarılması
E) Kilo almaktan aşırı korkma ve beden imgesinde bozukluk

Cevap : E) Kilo almaktan aşırı korkma ve beden imgesinde bozukluk

Açıklama : Anoreksiya nevroza, kişinin kilo almaktan aşırı korkması ve beden imgesinde ciddi bozukluklar yaşamasıyla karakterize edilen bir yeme bozukluğudur.

11- İçe yönelim davranış problemi nedir?

A) Tedbir alınmazsa ruhsal problemlere yol açabilen davranışlar
B) Sanatsal yeteneklerin gelişmesi
C) Fiziksel gelişimle ilgili problemler
D) Akademik başarılarla ilgili problemler
E) Çevre tarafından kolaylıkla fark edilen davranışlar

Cevap : A) Tedbir alınmazsa ruhsal problemlere yol açabilen davranışlar

Açıklama : İçe yönelim davranış problemleri, genellikle çocuğun içe kapanık, kaygılı, depresif, yalnız gibi davranışlar sergilemesiyle karakterize olup, müdahale edilmediğinde ruhsal problemlere yol açabilir.

12- Aşağıdakilerden hangisi erken çocukluk döneminde görülen korkuların nedenleri arasında yer almaz?

A) Yaşanan olumsuz travmaların etkisi
B) Genetik faktörlerden oluşan korkular
C) Bilgi eksikliği
D) Koşullu korkular
E) Başkalarından öğrendiği korkular

Cevap : B) Genetik faktörlerden oluşan korkular

Açıklama :

13- Sosyal beceri yetersizlikleri çocukları nasıl etkiler?

A) Fiziksel aktivitelerini artırır.
B) Sanatsal yeteneklerini geliştirir.
C) Fiziksel dayanıklılıklarını artırır.
D) Akranlarıyla, öğretmenleriyle ve anne-babalarıyla etkileşimlerini olumsuz etkiler.
E) Akademik başarılarını artırır.

Cevap : D) Akranlarıyla, öğretmenleriyle ve anne-babalarıyla etkileşimlerini olumsuz etkiler.

Açıklama : Sosyal beceri yetersizlikleri, çocukların akranları, öğretmenleri ve anne-babalarıyla etkileşim kurma ve sürdürme becerilerini olumsuz etkiler, bu da sosyal ilişkilerde zorluklara yol açar.

14- Sosyal becerileri öğrenme konusunda kendini duygusal olarak engellenmiş hisseden çocuk yoğun duygusal tepkiler verir. Bu durum hem çocuğun akranları tarafından dışlanmasına hem de sosyal becerileri öğrenememesine neden olur.
Yukarıdaki durum hangi sosyal beceri yetersizliği kapsamındadır?

A) Kendini kontrol yetersizliği
B) Beceri yetersizliği
C) Beceriyi ortaya koymada yetersizlik
D) Performans yetersizliği
E) Gelişim yetersizliği

Cevap : A) Kendini kontrol yetersizliği

Açıklama : Duygusal olarak engellenme ve yoğun duygusal tepkiler verme durumu, çocuğun duygularını ve davranışlarını düzenleyememesi, yani “kendini kontrol yetersizliği” kapsamında bir sosyal beceri yetersizliğidir.

15- Saldırganık davranışının “ilişkisel saldırganlık” olarak adlandırılan türü ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Sadece ergenlik döneminde ortaya çıkar.
B) Çocuğun akademik başarısının yüksek olmasıyla doğrudan ilişkilidir.
C) Daha çok erkek çocuklarda görülür.
D) Fiziksel şiddet içermez, sözel ve dolaylı yollarla zarar vermeyi hedefler.
E) Çocuğun öz düzenleme becerilerinin gelişmiş olmasıyla ilişkilidir.

Cevap : D) Fiziksel şiddet içermez, sözel ve dolaylı yollarla zarar vermeyi hedefler.

Açıklama : İlişkisel saldırganlık, fiziksel şiddet içermeyen, ancak dedikodu, dışlama, arkadaşlıkları manipüle etme gibi sözel ve dolaylı yollarla başkalarına zarar vermeyi hedefleyen bir saldırganlık türüdür. Hem kız hem de erkek çocuklarda görülebilir ve sadece ergenlik dönemine özgü değildir.

16- Kekemelik ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Belli bir yaşa kadar düzgün ve akıcı konuşan çocuk, yavaş yavaş ya da birden tutulur.
B) İlk heceleri çıkarmakta güçlük çeker, sözü uzatır.
C) Önceleri belli sözlerde, daha sonra her sözcükte takılır.
D) Görüldüğü anda vakit kaybetmeden tedavi edilmelidir.
E) İlk sözcüğü çıkarırsa arkasını getirebilir.

Cevap : D) Görüldüğü anda vakit kaybetmeden tedavi edilmelidir.

Açıklama : Kekemelik, genellikle ani başlayan bir durum değildir ve her zaman hemen tedavi gerektirmeyebilir; bazı türleri zamanla kendiliğinden düzelebilir. Erken müdahale önemli olsa da, panik içinde hemen tedaviye başlama gibi bir genelleme doğru değildir.

17- Aşağıdakilerden hangisi tırnak yeme davranışına yönelik önerilerden biri değildir?

A) Diğer çocukların ve yetişkinlerin alay etmesini engelleme
B) Çocuğun tırnak yeme davranışını cezalandırma
C) Çocuğun tırnak yeme davranışını görmezlikten gelme
D) Çocuğun davranışını analiz ederek etkenleri saptama
E) Çocuğun kaygı duymasına neden olacak uyarılardan kaçınma

Cevap : B) Çocuğun tırnak yeme davranışını cezalandırma

Açıklama : Tırnak yeme davranışında çocuğu cezalandırmak, genellikle davranışın artmasına veya başka sorunlara yol açmasına neden olabileceği için önerilen bir yaklaşım değildir. Diğer seçenekler (alay etmeyi engelleme, görmezlikten gelme, etkenleri saptama ve kaygı uyaranlarından kaçınma) daha yapıcı yaklaşımlardır.

18- Bağlanma kuramına ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bebeğin bağlanmayı kazanabilmesi için anne ve babayı ayırt etmesinin yanı sıra, nesne devamlılığını da kazanmış olması gerekir.
B) Bebekler bağlanma ilişkilerini geliştirmek için bazı bağlanma davranışları (ağlama, sesler çıkarma, gülme, sarılma gibi) geliştirirler.
C) Bağlanma, yaşamın ilk 4-6 ayı içerisinde gelişmeye başlar.
D) Bağlanmanın gerçekleşebilmesi için bebeklerin sadece biyolojik ihtiyaçlarının karşılanması yeterli değildir.
E) Bireyin gelecekteki sosyal-duygusal yaşantısı bebeklikte anne ile kurulan bağlanma düzeyi ile ilişkilidir.

Cevap : C) Bağlanma, yaşamın ilk 4-6 ayı içerisinde gelişmeye başlar.

Açıklama : Bağlanma, genellikle bebeklik döneminin ilk 4-6 ayında değil, genellikle 6. ay civarında başlayıp ilk yaşın sonuna doğru belirginleşir. Diğer ifadeler bağlanma kuramının temel ilkeleridir.

19- Tikler aşağıdaki hangi uyum ve davranış problemleri arasında değerlendirilir?

A) Psikofizyolojik ve alışkanlık problemleri
B) Davranış problemleri
C) Uyum problemleri
D) Duygusal problemler
E) Dürtüsel problemler

Cevap : A) Psikofizyolojik ve alışkanlık problemleri

Açıklama : Tikler, hem fiziksel (istemsiz hareketler) hem de psikolojik (stresle artış) bileşenleri olan “psikofizyolojik ve alışkanlık problemleri” arasında değerlendirilir.

20- Aşağıdakilerden hangisi parmak emme davranışının nedenlerinden biri değildir?

A) Bir yakınını kaybetme
B) Çocuğun hayal gücünün gelişmesi
C) Bebeklik döneminde yalancı meme veya uzun süren biberon kullanımı
D) Kardeş doğumu
E) Taşınma

Cevap : B) Çocuğun hayal gücünün gelişmesi

Açıklama : Parmak emme davranışının nedenleri arasında stres, kaygı, bağlanma sorunları, oral dönemde yeterli doyuma ulaşamama gibi durumlar yer alabilir (bir yakınını kaybetme, kardeş doğumu, taşınma, yalancı meme/biberon kullanımı). Çocuğun hayal gücünün gelişmesi, parmak emme davranışının bir nedeni değildir.