Türk Vergi Sistemi

Giriş

“Vergi”, kamu hizmetlerini finanse etmek amacıyla devletin kamu gücüne dayanarak aldığı zorunlu ve kanuna dayalı bir ödemedir; doğrudan bir hizmet “karşılığı esasına dayanmaz”. Vergi borcunun doğmasından ödenmesine kadar olan süreçte “tarh” (hesaplama), “tahakkuk” (kesinleşme), tebliğ (bildirim) ve tahsil (toplama) gibi aşamalar bulunur. Bu makalede, Türk vergi sisteminin temelini oluşturan Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi’nin ana hatları incelenecektir.

Gelir Vergisi

Gerçek kişilerin bir takvim yılı içinde elde ettikleri kazanç ve iratların safi tutarı üzerinden alınan bir vergidir.

• Mükellefiyet ve Ehliyet: Türkiye’de vergilendirme “beyan usulüne” dayanır. Vergi mükellefi olabilmek için medeni hakları kullanma ehliyetine (fiil ehliyeti) değil, her insanın doğumla kazandığı hak ehliyetine sahip olmak yeterlidir. Türkiye’de ikamet etmeyen bir kişi, bir takvim yılı içinde “devamlı olarak 6 aydan fazla” kalırsa tam mükellef sayılır.
• Gelirin Tanımı ve Unsurları: Türk vergi sistemi, geliri belirli bir kaynaktan sürekli olarak elde edilen bir akım olarak gören “kaynak teorisini” benimser. Bu nedenle, bir defalık bir servet artışı olan “miras”, gelir sayılmaz. Gelir Vergisi Kanunu’nda sayılan gelir unsurları şunlardır:
  • Ticari Kazanç: Bir işletmenin faaliyetlerinden elde edilen kazançtır. Bu kazancın tespitinde personel giderleri indirilebilirken, müteşebbisin “şahsi tazminatları” indirilemez. Zirai faaliyetle uğraşan kolektif şirket ortaklarının geliri de “ticari kazanç” olarak vergilendirilir.
  • Zirai Kazanç: Tarım, hayvancılık, ormancılık gibi “zirai faaliyetlerden” elde edilen kazançlardır.
  • Serbest Meslek Kazancı: Bir işverene tabi olmadan, kişisel sorumluluk altında yapılan mesleki faaliyetlerden elde edilen kazançtır.
  • Menkul Sermaye İradı: Nakdi sermaye veya para ile temsil edilen değerlerden (hisse senedi, tahvil vb.) elde edilen kâr payı ve faiz gibi gelirlerdir.
  • Gayrimenkul Sermaye İradı: Gayrimenkullerin kiralanmasından elde edilen gelirlerdir. Ayni (mal) olarak tahsil edilen kiralar “emsal bedel” üzerinden değerlenir. Gerçek gider yöntemini seçen bir mükellef, ayrıca %15’lik “götürü gideri” indiremez.

Kurumlar Vergisi

Sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları gibi kurumların kazançları üzerinden alınan bir vergidir. Kamu idareleri ve sosyal güvenlik kurumları genellikle bu vergiden muaftır. Bir “kooperatif” ise, muafiyet şartlarını taşımıyorsa kurumlar vergisi mükellefidir. Devlete ait olup ticari, sınai veya zirai nitelikte faaliyet gösteren “iktisadi kamu kuruluşları” da kâr amacı gütmeseler dahi mükelleftir. Kurumların vergilendirilmesinde, kuruluş belgelerinde gösterilen merkez “ana merkez” olarak kabul edilir.

Beyanname ve Ödeme

Vergilerin beyanı, mükellefin türüne ve gelirinin niteliğine göre farklı beyannamelerle yapılır. İşverenlerin, çalışanların maaşlarından kestikleri vergileri toplu olarak bildirdikleri beyannameye “muhtasar beyanname” denir. Yıllık beyannamenin şekli ve içeriği ise “Hazine ve Maliye Bakanlığı” tarafından belirlenir. Yıllık beyanname üzerinden, engellilik indirimi veya sponsorluk harcamaları gibi “diğer indirimler” de yapılabilir; “amortismanlar” ise bu kategoride değil, ticari kazancın tespitinde indirilen bir giderdir.

Sonuç

Türk vergi sistemi, hem gerçek kişilerin hem de kurumların vergilendirilmesine yönelik detaylı ve kapsamlı bir mevzuata sahiptir. Gelirin “tahakkuk” esasına göre vergilendirilmesi gibi temel ilkeler, sistemin adil ve düzenli bir şekilde işlemesini sağlar. Bu kuralları bilmek, hem mükellefler hem de vergi idaresi için yasal yükümlülüklerin doğru bir şekilde yerine getirilmesinin temelini oluşturur.

1. Vergilendirmede gelirin belirlenmesinde kaynak teorisinin kabul edilmesi sonucunda hangi gelir bu tanımlamanın içine dahil olmaz?

A) Miras geliri
B) Müteşebbis geliri
C) Toprak geliri
D) Doğal kaynak geliri
E) Emek geliri

Cevap : A) Miras geliri

Açıklama : Kaynak teorisine göre gelir, belirli bir kaynaktan (emek, sermaye, teşebbüs) düzenli ve sürekli olarak elde edilen bir akımdır. Miras ise bir defaya mahsus, ani ve karşılıksız bir servet artışı olduğu için bu teoriye göre gelir sayılmaz ve ayrı bir vergi olan Veraset ve İntikal Vergisi’ne tabidir.

2. Gelir vergisi matrahının belirlenmesinde aşağıdakilerden hangisi diğer indirimler kapsamında değildir?

A) Vergi Usul Kanunu’na göre ayrılan amortismanlar
B) Engellilik durumlarına göre belirlenen engellilik indirimi
C) Gelir Vergisi Kanunu kapsamında yapılan bağış ve yardımların belirli bir kısmı
D) girişim sermayesi fonu olarak ayrılan tutarların beyan edilen gelirin yüzde 10’unu aşmayan kısmı
E) Amatör spor ve profesyonel spor dalları için yapılan sponsorluk harcamaları

Cevap : A) Vergi Usul Kanunu’na göre ayrılan amortismanlar

Açıklama : Amortismanlar, ticari veya mesleki kazancın tespiti sırasında indirilen bir maliyet unsurudur. “Diğer indirimler” ise Gelir Vergisi Kanunu’nun 89. maddesinde sayılan ve tüm gelir unsurları toplandıktan sonra yıllık beyanname üzerinden yapılan özel indirimlerdir.

3. Sahibinin ticari, zirai veya mesleki faaliyeti dışında nakdi sermaye veya para ile temsil edilen değerlerden oluşan sermaye dolayısıyla elde ettiği kâr payı, faiz, kira ve benzeri iratlara ne denir?

A) Zirai kazanç
B) Arizi kazanç
C) Menkul sermaye iradı
D) Gayrimenkul sermaye iradı
E) Ticari kazanç

Cevap : C) Menkul sermaye iradı

Açıklama : Bu ifade, Gelir Vergisi Kanunu’nda yer alan “menkul sermaye iradı” tanımıdır. Para veya para ile temsil edilebilen değerlerin (hisse senedi, tahvil vb.) getirdiği kâr payı, faiz gibi gelirleri kapsar.

4. Ayni olarak tahsil edilen kiralar hangi değerleme ölçüsü kullanılarak paraya çevrilmektedir?

A) Maliyet bedeli
B) İtibari değer
C) Emsal bedel
D) Tasarruf değeri
E) Rayiç bedel

Cevap : C) Emsal bedel

Açıklama : Vergi Usul Kanunu’na göre, para dışında bir değerle (aynen) yapılan ödemeler veya tahsilatlar, değerleme günündeki normal alım satım değeri olan “emsal bedel” ile paraya çevrilerek vergilendirilir.

5. Gelir vergisinde ikametgahı Türkiye’de bulunmayan kişinin tam mükellef kabul edilmesi için ne kadar süre Türkiye’de kalması gerekir?

A) Bir takvim yılı içinde devamlı 6 ay
B) İki takvim yılı içinde 12 tam ay
C) Bir takvim yılı içinde devamlı 3 ay
D) İki takvim yılı içinde devamlı olarak 9 ay
E) Bir takvim yılı içinde üçer aylık dönemler halinde toplam 6 ay

Cevap : A) Bir takvim yılı içinde devamlı 6 ay

Açıklama : Gelir Vergisi Kanunu’na göre, Türkiye’de yerleşik olmayan yabancılar bir takvim yılı içinde altı aydan fazla sürekli olarak Türkiye’de kalırlarsa, “tam mükellef” sayılırlar ve hem Türkiye’de hem de yurt dışında elde ettikleri gelirler üzerinden vergilendirilirler.

6. I- kazanç amacı gütmemeleri,
II- faaliyetlerinin kanunla verilmiş görevler arasında bulunması,
III- tüzel kişiliklerinin olmaması,
IV- bağımsız muhasebelerinin ve kendilerine ayrılmış sermayelerinin veya iş yerlerinin bulunmaması
Yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri iktisadi kamu kuruluşlarının mükellefiyet durumunu etkilememektedir?

A) II-III
B) II-IV
C) I-III-IV
D) I-II-III-IV
E) I-II

Cevap : D) I-II-III-IV

Açıklama : Kurumlar Vergisi Kanunu’na göre, devlete, il özel idarelerine, belediyelere ve diğer kamu idare ve kuruluşlarına ait veya bağlı olup, faaliyetleri devamlı bulunan ve ticari, sınai veya zirai nitelikte olan işletmeler “iktisadi kamu kuruluşu” olarak vergi mükellefidir. Soruda sayılan unsurlar, bu işletmelerin ticari nitelikte olup olmadığını belirlemede dikkate alınsa da, eğer bir işletme piyasa koşullarında rekabet ederek faaliyet gösteriyorsa bu unsurlara bakılmaksızın mükellef sayılır. Yani bu unsurlar tek başlarına mükellefiyeti ortadan kaldırmaz.

7. Vergi ehliyeti ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?

A) Vergi sorumlusu olabilmek için hak ehliyetine sahip olmak yeterlidir.
B) Hak ehliyetine sahip kişiler vergi mükellefi olabilirler.
C) Vergi mükellefinin vergi ödeme gücü vergi ehliyeti olup olmamasına göre değişir.
D) Medeni hakları kullanma ehliyeti vergi mükellefi olabilmek için gereklidir.
E) Vergi ehliyeti için fiil ehliyeti şarttır.

Cevap : E) Vergi ehliyeti için fiil ehliyeti şarttır.

Açıklama : Vergi mükellefi olabilmek için “hak ehliyeti” yeterlidir. Hak ehliyeti, her insanın doğumla kazandığı bir ehliyettir. Bu nedenle bir bebek dahi miras yoluyla bir servete sahip olup vergi mükellefi olabilir. Vergisel ödevlerini ise yasal temsilcisi yerine getirir. Beyanname verme gibi ödevleri yerine getirmek için gereken “fiil ehliyeti” ise vergi mükellefi olmanın bir şartı değildir.

8. İşverenler veya vergi kesintisi (tevkifatı, stopajı) yapan diğer kimseler tarafından kesilen vergilerin matrahları ile birlikte, toplu olarak vergi dairesine bildirmesinde kullanılan beyanname türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yıllık beyanname
B) Münferit beyanname
C) Geçici vergi beyannamesi
D) Özel beyanname
E) Muhtasar beyanname

Cevap : E) Muhtasar beyanname

Açıklama : İşverenlerin çalışanların maaşlarından veya serbest meslek erbabına yapılan ödemelerden kestikleri gelir vergisini, toplu olarak vergi dairesine bildirmek ve ödemek için kullandıkları beyannameye “muhtasar beyanname” denir.

9. Ticari kazancın tespitinde hangi gider indirimi konusu yapılmaz?

A) Personel gideri
B) İşle ilgili ve işin gerektirdiği konaklama gideri
C) Ödenen şahsi tazminat
D) Elektrik gideri
E) İşle ilgili ulaşım gideri

Cevap : C) Ödenen şahsi tazminat

Açıklama : Gelir Vergisi Kanunu’na göre, ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel giderler indirilebilir. Ancak, müteşebbisin kendisinin, eşinin veya çocuklarının suçlarından doğan tazminatlar gibi “şahsi” nitelikteki giderler ticari kazançtan indirilemez.

10. Gayrimenkul sermaye iratlarında gerçek usulün seçilmesi halinde aşağıdaki giderlerden hangisi indirilemez?

A) Kiraya verilen mal ve haklara ilişkin bakım gideri
B) Belgelenemeyen giderlerin yüzde 15’i
C) Kiraya verilen mal ve haklara ayrılan amortismanlar
D) Kiraya veren tarafından ödenen aydınlatma gideri
E) Kiraya verilen mal ve haklara ilişkin sigorta giderleri

Cevap : B) Belgelenemeyen giderlerin yüzde 15’i

Açıklama : Gayrimenkul sermaye iradının vergilendirilmesinde mükellefler ya “gerçek gider” ya da “götürü gider” yöntemini seçebilirler. Götürü gider yöntemi, hasılatın %15’inin belgesiz olarak indirilmesidir. Mükellef, A, C, D ve E şıklarındaki gibi belgelendirebildiği “gerçek gider” yöntemini seçerse, ayrıca %15’lik götürü gideri indiremez.