İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet 2025-2026 Vize Soruları

Cevap: C) Birinci kuşak haklar sivil ve siyasi haklardır; ikinci kuşak ekonomik-sosyal haklar; üçüncü kuşak ise dayanışma haklarıdır.
Açıklama : Kuşak sınıflandırması bakımından birinci kuşak haklar; ifade, vicdan, serbest dolaşım ve adil yargılanma gibi sivil ve siyasi haklardır. İkinci kuşak haklar; eğitim, çalışma, sağlık ve sosyal güvenlik gibi ekonomik ve sosyal haklardır. Üçüncü kuşak haklar ise kalkınma hakkı, barış hakkı ve çevre hakkı gibi dayanışma haklarını kapsamakta olup kolektif niteliğiyle diğer kuşaklardan ayrılır. Bu sınıflandırma Vaclav Karel tarafından sistematize edilmiştir; BM Şartı’nda açıkça yer almaz, öğreti kaynaklı bir çerçevedir.

Cevap: A) Baskı ve zorlama yapmadan yalnızca öğüt vermek
Açıklama : Kur’an-ı Kerim’de Gaşiye Suresi 21-22. ayetlere göre Hz. Peygamber’in görevi baskı ve zorlama yapmaksızın yalnızca hatırlatmak ve öğüt vermektir. Bu ayetler; din konusunda zorlama olmadığını ve inanca gelme kararının bireyin özgür iradesine bırakıldığını açıkça ortaya koymaktadır. Söz konusu ilke, İslam’ın din özgürlüğü ve vicdan hürriyetine verdiği önemin kur’ani dayanağı olarak değerlendirilmekte ve insan hakları bağlamında sıkça atıfta bulunulmaktadır.

Cevap: B) Orta Amerika Adalet Mahkemesi

Cevap: C) Vecibeler
Açıklama : Hakların ödev boyutunu ifade eden kavram vecibelerdir. Vecibeleri; bir kişinin sahip olduğu haklara karşılık üstlenmesi gereken sorumluluklar ve yükümlülükler olarak tanımlamak mümkündür. İslam hukuku anlayışında hak-ödev ilişkisi bütünlüklü bir yapı olarak ele alınır; her hakkın karşısında bir ödev ya da vecibenin bulunduğu kabul edilir. Hukûkullah Allah’ın kullar üzerindeki hakları (ibadet ve şükür yükümlülükleri), hukûkulibâd ise kulların birbirleri üzerindeki haklarıdır. Kesbî ve vehbî haklar ise hakların kazanılış biçimiyle ilgili kavramlardır.

Cevap: B) Hristiyanlık
Açıklama : İnsanı doğuştan günahkâr kabul eden din Hristiyanlıktır. Hristiyan teolojisinde Adem ile Havva’nın cennetten kovulmasına yol açan ilk günah (original sin) inancı, bu günahın tüm insanlığa miras geçtiği ve insanın kurtarılmaya muhtaç olarak dünyaya geldiği anlayışına dayalıdır. İslamiyet’te ise her insan fıtrat üzere (saf ve günahsız) doğar; günahkârlık sonradan işlenen eylemlerle ilgilidir. Budizm acı ve döngüden kurtuluşu, Hinduizm karma ve dharma anlayışını merkeze alır; bunlarda doğuştan günah kavramı bulunmaz.

Cevap: C) Çevrenin korunması
Açıklama : Çevrenin korunması, 1982 Anayasası’nın 22. maddesinde haberleşme hürriyetinin sınırlandırılabileceği gerekçeler arasında yer almamaktadır. Anayasanın 22. maddesine göre haberleşme hürriyeti; milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak gibi nedenlerle sınırlandırılabilir. Çevrenin korunması ise farklı temel hak maddelerinde yer alan bir gerekçe olup haberleşme hürriyetinin özel sınırlama nedenleri arasında sayılmaz.

Cevap: C) İspanya
Açıklama : 1628 tarihli Petition of Rights’ın yayımlanmasında İspanya’ya karşı savaş ilan edilmesinin etkisi olmuştur. Kral I. Charles’ın İspanya’ya karşı savaş ilan edebilmek için Parlamentodan ödenek talep etmesi, Parlamentonun krallığa karşı haklarını güvence altına alma fırsatını yakaladığı siyasi bağlamı oluşturmuştur. Parlamento; vergi koyma, keyfi gözaltı ve zorla asker alma gibi konularda kral üzerindeki haklarını Haklar Dilekçesi’nde tescil ettirmiştir. Bu belge, İngiliz anayasal gelişimi ve haklar tarihi açısından Magna Carta’dan sonraki en önemli belgelerden biridir.

Cevap: C) Toplumsal uyum. grup dayanışması ve otorite saygısı Batı bireyci haklarından önce gelir.
Açıklama : Asya değerleri argümanı; 1990’larda bazı Asya hükümetleri tarafından savunulan ve insan haklarının bireyci Batı anlayışının ötesinde toplumsal uyum, grup dayanışması, hiyerarşiye saygı ve ekonomik kalkınmanın sivil özgürlüklere öncelenmesi gibi kolektif değerlere dayandırılması gerektiğini öne süren bir tezdir. Bu tartışma evrensellik mi yoksa kültürel görelilik mi sorusunun güncel biçimidir. Argüman Singapur, Malezya ve Çin gibi ülkelerin yöneticileri tarafından dile getirilmiş; eleştirmenler ise bunun insan hakkı ihlallerini meşrulaştırma aracı olarak kullanıldığını öne sürmüştür.

Cevap: D) I. II ve IV
Açıklama : 1791 yılında ABD Anayasası’na eklenen ilk on değişiklik (Bill of Rights) basın hakkı, toplanma hakkı ve ifade özgürlüğünü güvence altına almıştır; bu haklar özellikle Birinci Değişiklik kapsamındadır. Genişletilmiş seçme hakkı ise 1791’deki Bill of Rights’ta değil; daha sonra yapılan anayasa değişikliklerinde (15., 19., 26. değişiklikler) yer almıştır. Bu nedenle I, II ve IV numaralı haklar Bill of Rights içinde yer alırken III numaralı ifade 1791 tarihli listeye dahil değildir.

Cevap: E) Yaşama hakkı
Açıklama : Yaşama hakkı sosyal, ekonomik ve kültürel haklar kategorisine değil sivil ve siyasi haklar (birinci kuşak haklar) kategorisine girmektedir. Yaşama hakkı; devletin bireyin hayatına son vermesini yasaklayan temel bir kişi dokunulmazlığı hakkıdır ve AİHS’in 2. maddesi ile MSHUS’un 6. maddesi gibi birinci kuşak hak belgelerinde güvence altına alınmıştır. Eğitim, çalışma, grev hakkı ve çevre hakkı ise ikinci ya da üçüncü kuşak haklar çerçevesinde değerlendirilen ekonomik, sosyal ve kültürel haklardır.

Cevap: D) Sosyal haklar
Açıklama : Sosyal haklar negatif statü hakları değildir; sosyal haklar devletin aktif müdahalesi ve pozitif edimleri aracılığıyla gerçekleşen ikinci kuşak haklardır. Negatif statü hakları (status negativus) devletin bireyin özgürlük alanına girmemesini gerektiren birinci kuşak haklardır. Düşünce özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü ile konut dokunulmazlığı gibi koruyucu haklar bu kategoriye girer. Sosyal haklar ise eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik gibi devletin sağlama yükümlülüğü üstlendiği pozitif nitelikli haklardır.

Cevap: D) Vehbî haklar
Açıklama : İslam medeniyetinde her insanın doğuştan sahip olduğu haklar vehbî haklar kavramıyla ifade edilir. Vehbî; Allah’ın bağışı anlamında olup bu haklar bireyin çabası veya tercihi ile değil doğuştan ve doğrudan ilahi bağış yoluyla kazanılmıştır. Yaşam, akıl, nesil, mal ve din güvenceleri bu kategoride yer alır. Kesbî haklar ise kişinin çalışması ve kazanımıyla elde edilen haklardır. Hukûkullah Allah’ın hakları, hukûkulibâd kulların birbiri üzerindeki haklarıdır; vecibeler ise ödev kavramını karşılar.

Cevap: A) Sosyal ve kültürel haklar

Cevap: B) Yaratılış amaçları
Açıklama : “Mâ hulika leh” ifadesinin Türkçe karşılığı yaratılış amaçlarıdır. İslam düşüncesinde her varlığın belirli bir yaratılış amacına göre var edildiği ve bu amaca uygun hareket etmesinin hem bireysel hem evrensel dengeyi koruduğu kabul edilir. Bu anlayış; hakların kökenini ihtiyaç veya tercihte değil Allah’ın her varlığa verdiği özde aramaktadır. İnsan hakları tartışmalarında bu yaklaşım, hakların evrensel ve doğal temelini İslami çerçevede açıklamanın yolu olarak kullanılır.

Cevap: C) İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
Açıklama : 1948 yılında BM Genel Kurulu tarafından kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi; hukuken bağlayıcı bir sözleşme olmamakla birlikte evrensel insan hakları standartlarının temelini oluşturan ve sonraki tüm uluslararası insan hakları belgelerine ilham veren tarihsel metindir. Belge; medeni, siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hakları bir arada ele alan kapsamlı yaklaşımıyla insan hakları sisteminin anayasası niteliğini taşır. Bağlayıcılık eksikliğini gidermek amacıyla 1966 yılında Medeni ve Siyasi Haklar ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmeleri hazırlanmıştır.

Cevap: A) Her zaman. her yerde ve herkes için geçerlidir
Açıklama : Her zaman, her yerde ve herkes için geçerli olmak vehbî hakların (doğuştan bağışlanan evrensel hakların) özelliğidir; kesbî haklar için bu ifade yanlıştır. Kesbî haklar kişinin çalışması, çabası ve tercihleri sonucunda kazanılan haklardır; bu nedenle kişisel tercihlere yer tanır, farklılığa imkân verir ve çeşitli statüler sağlar. Eşitliğe yer yoktur ifadesi ise kesbî hakların bireysel çaba sonucunda farklılaşmasını yansıtır; herkes aynı statü ve imkânları elde etmez. Evrensellik ve zaman-mekan bağımsızlığı kesbî değil vehbî hakların temel niteliğidir.

Cevap: B) Locke
Açıklama : John Locke’un insan hakları düşüncesi, 16. ve 17. yüzyılda Kuzey Amerika’da ortaya çıkan temel hak belgelerini derinden etkilemiştir. Locke; doğal hukuk anlayışı çerçevesinde bireylerin devlet öncesinde de sahip olduğu doğal hakların (yaşam, özgürlük ve mülkiyet) olduğunu savunmuş; yönetimin meşruiyetini bu hakları güvence altına alma işlevine bağlamıştır. Virginia Haklar Bildirisi (1776) ve ABD Bağımsızlık Bildirgesi gibi belgeler Locke’un doğal haklar teorisini doğrudan yansıtmaktadır. Rousseau egemenliği halka devreden genel irade kuramıyla katkıda bulunmuş olsa da Kuzey Amerika belgelerindeki doğal haklar vurgusunun mimarı Locke’tur.

Cevap: C) Dayanışma hakları olarak da anılan kolektif nitelikli haklardır.
Açıklama : Karel Vasak’ın sınıflandırmasında üçüncü kuşak haklar dayanışma hakları olarak da bilinir ve kolektif nitelik taşır. Bu haklar arasında kalkınma hakkı, çevre hakkı, barış hakkı ve insanlığın ortak mirası üzerindeki haklar sayılabilir. Fransız Devrimi’nin sloganlarına yapılan atıfla bu sınıflandırma özgürlük (birinci kuşak), eşitlik (ikinci kuşak) ve kardeşlik (üçüncü kuşak) değerleriyle ilişkilendirilmiştir. Üçüncü kuşak hakların çoğu bireysel talep hakkından değil devletlerin ve uluslararası toplumun birlikte yerine getirmesi gereken yükümlülüklerden oluştuğu için kolektif/dayanışmacı nitelik taşır.

Cevap: D) Halka
Açıklama : Rousseau’nun siyaset felsefesine göre egemenlik kayıtsız şartsız halka aittir. Toplum Sözleşmesi adlı eserinde Rousseau; insanların özgür ve eşit doğduğunu, meşru bir siyasal otoritenin yalnızca genel iradenin (volonté générale) ifadesi olduğunu ve bu iradeyi yalnızca halkın taşıyabileceğini savunmuştur. Kilise, lordlar, valiler veya kral gibi aracı güçler egemenliği kullanamazlar; egemenlik devredilemez ve bölünemez. Bu ilke, Fransız Devrimi’nin halk egemenliği anlayışının temel felsefi kaynağıdır.

Cevap: C) İnsan hakları sosyal hizmetin evrensel etik temelini oluşturur ve her müdahalede rehber ilke niteliği taşır.
Açıklama : İnsan hakları; sosyal hizmet mesleğinin evrensel etik temelini oluşturur ve her düzeydeki (mikro, mezo, makro) müdahalede yol gösterici ilke işlevi görür. IFSW-IASSW küresel etik ilkeleri ve Sosyal Hizmet Küresel Tanımı; insan onuru, sosyal adalet ve insan haklarını mesleğin olmazsa olmaz değerleri olarak belirlemiştir. Bu ilke çerçevesinde sosyal hizmet uzmanları; ayrımcılığa karşı çıkar, savunuculuk yapar ve hizmet alan bireylerin haklarının tanınması için çalışır. Sosyal hizmetin insan haklarına indirgenmesi ya da ikisi arasındaki bağın koparılması mesleki etik çerçeveyle bağdaşmaz.

Cevap: E) Sanayi devrimi
Açıklama : İkinci kuşak insan hakları; eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenlik gibi ekonomik ve sosyal hakları kapsar ve bu hakların ortaya çıkmasında sanayi devrimi belirleyici bir rol üstlenmiştir. Sanayileşmeyle birlikte ağır çalışma koşulları, işçi sömürüsü ve kentlerde yaşanan yoksulluk; devletten ekonomik ve sosyal güvence talep eden güçlü bir işçi sınıfı hareketi doğurmuştur. Bu talep; sosyal hakların anayasa ve uluslararası belgelere girmesine zemin hazırlamıştır. Fransız İhtilali birinci kuşak sivil-siyasi hakların; sanayi devrimi ise ikinci kuşak sosyal-ekonomik hakların itici gücüdür.

Cevap: C) Ali Şeriati
Açıklama : Ali Şeriati; Batı medeniyetinin insanı tek boyutlu (yalnızca maddi, ekonomik veya rasyonel) olarak ele almasına karşı manevi, entelektüel ve sosyal boyutların bütününü kapsayan tam insan tezini savunan İranlı İslam sosyologudur. Şeriati; Batı liberalizmi ve Marksizmin ikisinin de insanı indirgemeci biçimde ele aldığını eleştirmiş ve İslam’ın çok boyutlu insan anlayışının bu açığı kapattığını savunmuştur. Bu tartışma insan hakları ve sosyal hizmet alanında hangi insan anlayışının temel alındığı sorusuyla doğrudan bağlantılıdır.

Cevap: E) Oy kullanma hakkı
Açıklama : 1982 Anayasası’na göre kesinleşmiş mahkumiyet kararıyla hükümlü olan kişiler, cezalarını çektikleri süre içinde oy kullanma hakkını kullanamamaktadır. Anayasanın 67. maddesi seçme ve oy kullanma hakkını düzenlemekte; mahkumiyet süresince bu hakkın kullanılamayacağı istisnalar arasında hükümlülük durumunu saymaktadır. Maddi-manevi bütünlüğü koruma, eğitim ve hak arama gibi diğer haklar ise hükümlüler için tamamen askıya alınamaz; bu haklar cezaevinde de belirli ölçüde korunmaya devam eder.

Cevap: A) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
Açıklama : Türkiye’de Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolunda bir hakkın koruma altında sayılabilmesi için söz konusu hakkın hem 1982 Anayasası’nda hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde (AİHS) güvence altında olması gerekmektedir. Bu ikili güvence koşulu, bireysel başvurunun kapsamını belirleyen temel kriterdir; yalnızca Anayasa’da ya da yalnızca AİHS’te yer alan haklar için başvuru yolu açık değildir. Diğer sözleşmeler (Çocuk Hakları, Engelli Hakları, Medeni ve Siyasi Haklar) Türkiye’nin taraf olduğu belgeler olsa da bireysel başvurunun dayanağı AİHS çerçevesidir.

Cevap: E) Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi
Açıklama : Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi, tüm medeni ve siyasi haklara kapsamlı biçimde yer veren genel nitelikli bir belgedir; tek bir konuya odaklanan bir sözleşme değildir. Tek konulu BM insan hakları sözleşmeleri ise ırk ayrımcılığı (1966), kadına karşı ayrımcılık (1979), işkence (1984), çocuk hakları (1989) ve engelli hakları (2006) gibi belirli bir hak veya dezavantajlı grup etrafında odaklanan belgelerdir. Soykırım Sözleşmesi de tek konulu bir belgedir. Bu ayrımı bilmek BM insan hakları belgeler sistemini kavramak açısından temel önemdedir.