Sosyal Hizmet Tarihi 2025-2026 Vize Soruları

Cevap: A) Köle ticareti önem kazanmıştır.
Açıklama : Köle ticaretinin önem kazanması, Osmanlıların Balkanlara ve Akdeniz dünyasına genişlemesinin olumlu ya da doğrudan sonuçları arasında gösterilmez; bu durum fetihlerden kaynaklanan olumsuz bir yan etki olup toprak genişlemesinin planlanan hedefleri arasında yer almamıştır. Osmanlı genişlemesinin bölgeler üzerindeki olumlu sonuçları arasında güvenliğin sağlanması, vergi yükünün azaltılması, şehirlerin kurulup geliştirilmesi ve angarya yükümlülüklerinin ortadan kaldırılması sayılabilir. Bu sonuçlar Osmanlı idaresinin provizyonist anlayışıyla tutarlıdır.

Cevap: C) Vergi ödeyen ve üretimle geçimini sağlayan halk kitlesini oluşturur.
Açıklama : Reaya, Osmanlı sosyal yapısında vergi ödeyen ve tarım, ticaret ya da zanaat yoluyla geçimini sağlayan halk kitlesini ifade eder. Müslüman ve gayrimüslim olmak üzere iki ana bölümden oluşan reaya, askerî zümrenin dışında kalan ve devlete vergi vererek geçimini sürdüren kesimdir. Askerî zümre yönetim ve askeri, ulema dini, esnaf kentsel üretimi temsil eder. Reaya kavramının doğru anlaşılması Osmanlı toplum yapısını kavramanın temel koşullarından biridir; zira toplumun büyük çoğunluğunu oluşturur ve sosyal hizmetlerin de esas yararlanıcısı konumundadır.

Cevap: D) Birbirinden ayrı toplumsal sınıf yapısı yoktur.
Açıklama : Osmanlı toplumunda askerî zümreyle reaya arasındaki geçişkenlik; Avrupa’daki soyluluk, kilise ve köylülük gibi katı kapalı sınıfların aksine, Osmanlı’da birbirinden ayrı ve kalıtsal bir toplumsal sınıf yapısının bulunmadığını ortaya koymaktadır. Avrupa feodal düzeninde doğuştan belirlenen sınıf sınırlarını aşmak neredeyse imkânsızken Osmanlı’da devlet hizmetine girme ve yükselme olanakları bu sınırları çok daha geçirgen kılmıştır. Bu durum; Osmanlı toplumunun dikey hareketliliğe görece açık yapısının ve sınıf bilincine dayalı kapalı zümrelerin oluşmamasının göstergesidir.

Cevap: E) Rıbat
Açıklama : Rıbat, İslam medeniyetinde askerî istihbarat ve posta teşkilatı işlevleri de üstlenen bir kurumdur. Sınır bölgelerinde konumlanan ve başlangıçta askeri amaçlı kurulan ribatlar zamanla bilgi aktarımı ve iletişim ağının bir parçası haline gelmiştir. Şurta emniyet ve polis teşkilatını, mezalim şikayet mahkemelerini, kadı ise yargı makamını ifade eder. Divan yönetimsel ve mali kayıtları düzenleyen devlet ofisidir. Bu nedenle askeri istihbarat ve posta işleviyle özdeşleşen kurum ribattır.

Cevap: B) Karz-ı Hasen
Açıklama : Karz-ı Hasen, İslam hukukunda faiz alınmaksızın verilen güzel borç anlamına gelmektedir. Bu kavram; borç verenin karşılık beklemeksizin yalnızca Allah rızası için ödeme gücü olmayana borç vermesini ve anaparanın dışında herhangi bir artı almaksızın geri almasını ifade eder. İslam ekonomisinin yardımlaşma araçları arasında önemli bir yer tutar ve faiz yasağıyla (riba haramlığıyla) doğrudan bağlantılıdır. Sadaka-i cariye sürekli sadakayı, fitre ise Ramazan sonunda verilen fıtır sadakasını ifade eder; bunlar borç kavramından farklıdır.

Cevap: E) Toplumda farklı şartlarda yaşayan insanlara. sosyal kurumlar aracılığıyla. uygun hizmet programları ile destek olunması
Açıklama : Sosyal hizmetlerin mikro düzeydeki uygulamaları; bireyler, aileler veya küçük gruplarla doğrudan ve yüz yüze yürütülen müdahale biçimlerini kapsar. Farklı şartlarda yaşayan insanlara sosyal kurumlar aracılığıyla uygun hizmet programlarıyla destek olmak bu tanımın özüdür. Strateji ve politika geliştirme makro düzeye, kurumsal yapılanma ise mezo düzeye karşılık gelir. Mikro düzey; birey ve aile odaklı vaka çalışması ile küçük grup uygulamalarını içerir ve diğer seçenekler daha geniş sistem düzeyinde müdahaleleri ifade ettiğinden mikro kapsama girmez.

Cevap: A) Orta Asya kaynaklıdır ve Mevlana tarafından kurulmuştur.
Açıklama : Ahiliğin Mevlana tarafından kurulduğu ifadesi yanlıştır. Ahilik teşkilatı Ahi Evran (Şeyh Nasireddin Mahmud) tarafından XIII. yüzyılda Anadolu’da kurulmuştur; Mevlana bu teşkilatın kurucusu değildir. Ahilik Orta Asya kökenli fütüvvet geleneğiyle bağlantılı olmakla birlikte, kurumsal anlamda Anadolu’da Ahi Evran öncülüğünde şekillenmiştir. Diğer bilgiler doğrudur: ahi kelimesi Arapçada kardeşim anlamına gelir; teşkilat XIII. yüzyıldan itibaren görülür; Selçuklu ve beylikler döneminde faaliyet göstermiş; dini, sosyal ve ekonomik boyutları bir arada taşıyan bütünleşik bir yapıya sahiptir.

Cevap: C) Saraylı
Açıklama : Osmanlı siyasi düşüncesindeki erkân-ı erbaa anlayışına göre toplumun dört temel unsuru ulema, esnaf/tüccar, reaya ve asker olarak belirlenmektedir. Saraylı bu dörtlü sınıflandırmada ayrı bir toplumsal unsur olarak yer almaz; saraylılar askerî zümre ve idari kadronun içinde değerlendirilir. Bu dört unsur, Osmanlı toplumsal düzeninin işlevsel katmanlarını oluşturur ve her birinin devlet ve toplum içindeki rolü geleneksel anlayışta ayrı ayrı tanımlanmıştır. Saraylı’nın bu dörtten biri olmadığını bilmek soruyu çözmenin anahtarıdır.

Cevap: D) Vakıf. kişisel kaygı ve teşebbüslerle meydana gelmiş bir müessesedir.
Açıklama : Vakfın yalnızca kişisel kaygı ve teşebbüslerle meydana geldiği söylenemez; bu ifade yanıltıcıdır. İslam hukukunda vakıf, kişisel çıkar güdüsü değil toplumsal fayda ve Allah rızası amacıyla kurulan bir müessesedir. Vakfeden kişi kurduğu vakıftan kişisel çıkar sağlayamaz; İslam’ın temel ilkelerine uygun hareket etmek zorundadır ve vakfın işletilmesinde koyduğu şartlarla sınırlıdır. Vakıf, toplumsal refah ve dayanışmanın en önemli aracı olarak İslam medeniyetinde kritik bir işlev üstlenmiş; bireysel kaygılardan ziyade kamusal fayda amacına hizmet etmiştir.

Cevap: A) İcareteynli Vakıflar – Para Vakıfları
Açıklama : Osmanlıların sosyal hizmet açısından özgün katkı olarak geliştirdiği iki yeni vakıf türü icareteynli vakıflar ve para vakıflarıdır. İcareteynli vakıflar, vakıf mülklerinin hem peşin hem de dönemsel kira bedeli karşılığında uzun vadeli kiralanmasına dayanan bir düzenlemedir ve vakıf mülklerinin bakımlı tutulmasını teşvik etmiştir. Para vakıfları ise nakit paranın vakfedilerek faiz yerine geçecek kâr usulüyle işletildiği, İslam hukuku çerçevesinde tartışmalı ama yaygınlaşan bir modeldir. Bu iki tür, klasik İslam vakıf anlayışının ötesinde Osmanlıların özgün kurumsal yenilikleri olarak değerlendirilmektedir.

Cevap: C) İhracat
Açıklama : İaşecilik (provizyonizm) ilkesi gereği Osmanlı Devleti; gıda ve temel malların ülke içinde bol ve ucuz bulunmasını sağlamayı devlet politikasının merkezine koymuştur. Bu anlayış doğrultusunda temel tüketim mallarının ihracatı yasaklanmıştır; amaç yurt içi piyasalarda arzın yeterli tutulması ve fiyat istikrarının korunmasıdır. Öte yandan ithalat teşvik edilmiş ve serbestçe gerçekleşmesine izin verilmiştir. İaşecilik kârı değil erzak bolluğunu temel iktisadi hedef olarak benimser; bu nedenle ihracat yasakları dönemin en önemli ticaret kısıtlamalarından biri olmuştur.

Cevap: B) Vakıflar sonuçları itibarıyla ferdî kurumlardır.
Açıklama : Vakıfların sonuçları itibarıyla ferdî kurumlar olduğu söylenemez; tam tersine İslam tarihinde vakıflar, toplumun tamamına açık eğitim, sağlık, sosyal yardım ve altyapı hizmetleri sunarak kolektif nitelik taşıyan kurumlardır. Vakfın tanımı gereği kurucunun bireysel çıkarı değil toplumsal fayda esastır; bu nedenle sonuçları itibarıyla bireysel değil kolektif ve kurumsal niteliktedir. Diğer ifadeler doğrudur: vakıflar istikrarın sembolü olmuştur; vakfedilen mülkler müsadereden korunmuştur; İslam vakıfları Roma ve Yunan kurumlarından farklılık gösterir; kaynakları Hz. Peygamber’in uygulamalarına dayanır.

Cevap: C) Hukuk alanında çok ileri durumda bulunan Romalılar. vakıf müessesesini hiç faaliyete geçirmemişlerdir.
Açıklama : Romalıların hukuk alanındaki ileri düzeylerine karşın vakıf müessesesini hiç faaliyete geçirmedikleri ifadesi yanlıştır. Tarihsel kayıtlar Romalıların hayır kurumlarına benzer yapılar oluşturdukları ve bu kurumların hukuki kişilik taşıdığını göstermektedir; tam anlamıyla gelişmiş vakıf anlayışı olmasa da benzeri mekanizmalar mevcuttu. Roma hukukunun ilk dönemlerinde gelişmiş vakıf yapısının olmadığı doğrudur; ancak hiç faaliyete geçirmemişlerdir ifadesi tarihsel gerçekliği aşan geniş bir iddia olduğundan yanlıştır. Bizans’ın bu kurumu geliştirerek hukuki statü kazandırması, Yunan sitelerindeki yardım kurumları ve İslam medeniyetindeki önemi ise doğru ifadelerdir.

Cevap: A) İhtiyaç
Açıklama : Osmanlı iktisat düşüncesinin merkezinde ihtiyaç kavramı yer almaktadır. Bu anlayışa göre iktisadi faaliyetin nihai amacı piyasa kârını maksimize etmek değil; toplumun ve bireyin temel ihtiyaçlarını karşılamaktır. İhtiyaç odaklı bu yaklaşım; iaşecilik (erzak bolluğunun sağlanması), piyasa denetimi ve fiyat istikrarı gibi politikaların temel gerekçesini oluşturur. Osmanlı iktisadı kredi, tüketim veya ihracat maksimizasyonu gibi modern liberal hedefleri değil; üretim ve dağılımın ihtiyaç ekseninde düzenlenmesini esas almıştır.

Cevap: C) Kervansaray
Açıklama : Kervansaray, Osmanlı ve Selçuklu dönemlerinde ticaret yollarında konumlanan ve yolculara konaklama, yemek, güvenlik ve hayvan bakımı sağlayan sosyal kurumdur. Hem tüccarların hem de hacı adaylarının güvenle seyahat etmesine imkân tanıyan kervansaraylar, devlet ya da hayırseverler tarafından vakıf aracılığıyla kurulur ve işletilirdi. Bu yapılar ticaretin ve bilginin yayılmasına zemin hazırlamış; İpek Yolu güzergahındaki önemli kervansaraylar dönemin uluslararası ekonomisinin taşıyıcıları olmuştur. Bimarhane ve darüşşifa sağlık, medrese eğitim, imaret ise yoksullara yemek hizmetleri sunan kurumlardır.

Cevap: A) Vakfiye
Açıklama : Vakfiye, vakfeden kişinin (vâkıf) vakfın kuruluş amacını, kapsadığı mülkleri, hizmet şartlarını ve gelirlerinin nasıl harcanacağını belirleyen hukuki belgedir. Vakfiyede belirlenen şartlar kadı onayından geçer ve vakıf bu şartlarla bağlı kalarak işletilir; sonraki dönemlerde bile bu şartlardan sapılması hukuka aykırı kabul edilir. Vakfiye, hem vakıf hukukunun temel belgesi hem de tarih araştırmaları açısından dönemin sosyal hayatını gösteren önemli bir kaynaktır. Berat ve ferman padişah tarafından verilen izin ve buyruk belgeleridir; temessük ve senet ise borç ilişkilerini düzenleyen belgelerdir.

Cevap: B) Küttâp
Açıklama : Küttâp (mektep), İslam ve Osmanlı medeniyetinde çocuklara okuma-yazma ile temel dini bilgilerin öğretildiği ilk kademe eğitim kurumudur; eğitim-öğretimle doğrudan ilgili olan kurum budur. Bimarhane ve şifahane sağlık kurumlarıdır; sikahane para basımıyla ilgili bir darphane türüdür; dâru’t-taam ise yoksullara yemek dağıtılan yemekhaneleri ifade eder. Bu kurumlar arasında salt eğitim işlevine sahip olan küttâptır.

Cevap: D) Tradisyonalizm
Açıklama : Osmanlıların temel iktisadi dünya prensiplerinden biri tradisyonalizmdir; bu ilke piyasaların ve iktisadi ilişkilerin geleneksel kurallar, alışılagelen düzen ve örf çerçevesinde sürdürülmesi gerektiğini vurgular. Osmanlı iktisadında değişim değil istikrar ve gelenek esastır; bu yaklaşım üretim, tüketim ve ticaret ilişkilerini şekillendiren temel zihniyeti oluşturur. Merkantilizm ise Avrupa merkezli bir iktisadi düşünce akımıdır; Osmanlı iktisadı merkantilist değil ağırlıklı olarak tradisyonalist, provizyonist ve fiskalist ilkeler üzerinde şekillenmiştir.

Cevap: C) 2828 Sayılı Kanun
Açıklama : Sosyal Hizmet Kanunu olarak bilinen düzenleme 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu’dur. Bu kanun 1983 yılında yürürlüğe girmiş ve Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’nun (SHÇEK) kuruluş ve görevlerini belirlemiştir. 2547 sayılı Kanun Yükseköğretim Kanunu, 657 sayılı Kanun Devlet Memurları Kanunu, 4458 sayılı Kanun Gümrük Kanunu’dur. 6391 sayılı Kanun ise farklı bir konu alanına ilişkindir. 2828 sayılı Kanun, Türkiye’de sosyal hizmetlerin kurumsal çerçevesini çizen temel yasal düzenlemedir.

Cevap: D) Sağlık merkeziydi.
Açıklama : Beytülhikme’nin sağlık merkezi olduğu bilgisi yanlıştır. Abbasiler döneminde Bağdat’ta kurulan Beytülhikme (Bilgelik Evi); büyük bir kütüphane, bilim akademisi ve çeviri merkezi niteliği taşıyan bir ilim kurumuydu. Matematik, astronomi, tıp, felsefe ve dil gibi farklı branşlarda araştırmalar yürütülmüş; Yunanca, Farsça ve Süryanice eserler Arapçaya çevrilmiştir. Beytülhikme’nin doğrudan sağlık hizmeti veren bir merkez olarak tanımlanması tarihsel açıdan doğru değildir; sağlık hizmeti farklı hastane (bimaristan/darüşşifa) kurumları aracılığıyla sunulmuştur.

Cevap: E) Kimsesiz çocukların sayısını tespit etmek
Açıklama : Dört Halife Dönemi’nde divanlar; mali konuların düzenlenmesi, askeri kayıtların tutulması, maaş ve atâ miktarlarının belirlenerek zamanında ödenmesi ve devlet gelirlerinin sayılması amacıyla kurulmuştur. Kimsesiz çocukların sayısını tespit etmek ise divanların kuruluş amaçları arasında yer almaz; bu işlev farklı kurumların ve yardım mekanizmalarının sorumluluk alanına girer. Divanların temel işlevi idari ve mali kayıt düzeniyle devletin yönetimini kolaylaştırmak olup çocuk koruması ayrı bir mekanizmayla ele alınmıştır.

Cevap: B) Hilal-i Ahmer
Açıklama : Hilal-i Ahmer (Kızılay’ın önceki adı), Selçuklular döneminde değil Osmanlı döneminde 1868 yılında kurulmuştur. Selçuklu medeniyetinde medreseler, bimaristanlar (hastaneler), darüşşifalar ve kervansaraylar aktif olarak işlev gören kurumlardır. Selçuklu döneminin bu kurumları hem eğitim hem sağlık hem de sosyal hizmet alanında öncü örnekler olarak değerlendirilmektedir. Hilal-i Ahmer ise modern dönemin insani yardım kuruluşu olduğundan Selçuklu dönemiyle ilişkilendirilemez.

Cevap: C) Vakıf aracılığıyla kurulan kurumlar eğitim. sağlık ve sosyal yardımı bütüncül bir anlayışla sunmuştur.
Açıklama : İslam medeniyetinde vakıf aracılığıyla kurulan kurumlar, eğitim, sağlık ve sosyal yardımı bütüncül bir anlayışla bir arada sunmuştur. Külliyeler içindeki medrese, darüşşifa, imaret, kervansaray ve kütüphane birbiriyle entegre işlev gören yapılar olarak Müslüman ve gayrimüslim, kentli ve kırsal kesimdeki insanlara ayrım gözetmeksizin hizmet etmiştir. Kurumlar yalnızca devlet değil vakıf kurucuları (hayırseverler) tarafından da kurulmuştur. Modern ulus-devlet öncesinde bu bütüncül anlayış, toplumsal refahın din-devlet-sivil toplum iş birliğiyle sağlandığının göstergesidir.

Cevap: E) Bimarhane
Açıklama : Bimarhane, Osmanlı döneminde akıl hastalarına ve ruh hastaları dahil çeşitli hastalara hizmet veren sağlık kurumudur; darülşifa ve bimaristan gibi isimlerle de anılmıştır. Hamam hijyen ve temizlik amaçlı toplumsal bir tesis, medrese eğitim-öğretim kurumu, kervansaray yolcular için konaklama ve güvenli ulaşım sağlayan yapı, imaret ise yoksullara yemek dağıtan ve çeşitli sosyal hizmetler sunan külliye bileşenidir. Bu seçenekler içinde doğrudan sağlık hizmeti veren kurum bimarhane olduğundan bu sorunun cevabı E’dir.

Cevap: B) Sadaka
Açıklama : Sadaka, İslam’da zekat ve fitrenin dışında, dini açıdan zorunlu olmaksızın ya da miktarı kişinin iradesine bırakılmış biçimde verilen gönüllü yardımı ifade eder. Sadakanın miktarı, zamanı ve alıcısı konusunda zekat gibi belirlenmiş sınırlar yoktur; tamamen vericinin niyetine ve isteğine bağlıdır. Karz-ı Hasen faizsiz borç, cizye ve haraç gayrimüslimlerin ödediği vergiler, öşür ise tarım ürünleri üzerindeki vergi türüdür. Sosyal yardımlaşma mekanizmaları içinde sadaka; yoksullara, ihtiyaç sahiplerine ve yolculara bireysel düzeyde yapılan gönüllü desteklerin temel adıdır.