İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet 2025-2026 Final Soruları

Cevap: E) Yalnız III
Açıklama : Jellinek’in bireyin devlet karşısındaki statüsüne göre yaptığı sınıflandırma; negatif statü (devletin müdahale etmemesini gerektiren haklar), pozitif statü (devletten edim talep edilen haklar) ve aktif statü (yönetime katılma hakları) olmak üzere üçlüdür. Birinci kuşak haklar Karel Vasak’ın kuşak sınıflandırmasına ait bir kavram olup Jellinek’in statü teorisinde yer almaz. Bu nedenle yalnızca III. öğe bu sınıflandırmanın dışındadır.

Cevap: A) Yaşamın her alanında saygınlık hakkı
Açıklama : Medyada yaşlıların topluma katkılarına ilişkin farkındalık artıran çalışmalar yapılması; yaşamın her alanında saygınlık hakkı kapsamında değerlendirilir. Bu hak; yaşlı bireylerin toplum içinde değer gören, saygın ve görünür bireyler olarak konumlandırılmasını hedefler. Olumlu medya temsili yaşlılara yönelik kalıp yargıları azaltarak saygınlıklarını güçlendirir. Diğer haklar ekonomik koşullar, kötü muameleden korunma, eşitlik ve güvenlik gibi farklı boyutlara odaklanır.

Cevap: C) Bağımsız yaşam
Açıklama : Bağımsız yaşam ilkesi; yaşlı bireylerin aile yardımı, toplumsal destek, gelir desteği veya kendi çabalarıyla yeterli yiyecek, su, barınak, giyecek ve sağlık hizmetlerine erişimini güvence altına alır. BM Yaşlı İlkeleri arasında bağımsızlık; yaşlının temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesini ve kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olmasını ifade eder. Katılım toplumsal yaşama dahil olmayı, kendini gerçekleştirme potansiyelini geliştirmeyi, itibar saygınlığı, bakım ise korunma ve destek hizmetlerini kapsar.

Cevap: C) Dilekçe hakkı
Açıklama : Dilekçe hakkı; Türk vatandaşlarının yanı sıra karşılılık (mütekabiliyet) esası gözetilmesi şartıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılara da tanınan bir hak ve özgürlüktür. Anayasa, kişilerin kendileriyle veya kamuyla ilgili dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara iletme hakkını bu koşulla yabancılara da açmıştır. Kamu hizmetine girme, oy kullanma, siyasi parti kurma ve siyasi partilere üyelik ise yalnızca Türk vatandaşlarına özgü siyasi haklar olup yabancılara tanınmaz.

Cevap: D) Kuvvetler ayrılığı ilkesi
Açıklama : Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınan ilkeler; kanunilik (sınırlamanın kanunla yapılması), meşru amaca dayanma, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk, ölçülülük ve yargı yolunun açık tutulması gibi güvencelerdir. Kuvvetler ayrılığı ise devlet organlarının yetki ayrımına ilişkin anayasal bir yönetim ilkesi olup doğrudan hak ve özgürlüklerin sınırlandırılma ölçütleri arasında yer almaz. Bu nedenle kuvvetler ayrılığı ilkesi bu bağlamda dışta kalan seçenektir.

Cevap: E) Yaşlılar ve kalkınma
Açıklama : Yaşlı Göçmenlerin Yeni Toplumlara Katılımı teması; II. Uluslararası Eylem İçin Öneriler kapsamında ‘Yaşlılar ve kalkınma’ öncelikli konusu içinde yer alır. Bu öncelikli alan; yaşlıların kalkınma sürecine etkin katılımını, topluma entegrasyonunu ve göç gibi durumlarda toplumsal yaşama uyumunu kapsar. Diğer öncelikli alanlar destekleyici ortamlar, sağlık ve refah gibi farklı boyutlara odaklanırken yaşlı göçmenlerin yeni topluma katılımı kalkınma temasıyla doğrudan ilişkilendirilmiştir.

Cevap: C) Vücut bütünlüğünü ihlal eden cinsel şiddet, başkalarına en zor anlatılan şiddettir.
Açıklama : Kadına yönelik şiddet araştırmalarında ulaşılan önemli sonuçlardan biri; vücut bütünlüğünü ihlal eden cinsel şiddetin, mağdur tarafından başkalarına anlatılması en zor şiddet türü olduğudur. Cinsel şiddet; utanç, suçluluk, damgalanma korkusu ve toplumsal baskı nedeniyle gizli kalma eğilimi en yüksek şiddet biçimidir. Bu durum cinsel şiddetin gerçek yaygınlığının istatistiklere tam yansımamasına yol açar. Diğer ifadeler şiddet türleri arasında yanlış mutlak ilişkiler kurduğundan araştırma bulgularıyla örtüşmez.

Cevap: C) Barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmazlar.
Açıklama : Sosyal hizmet alanında faaliyet yürüten STK’lar için ‘barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmazlar’ ifadesi yanlıştır. Aksine bu kuruluşlar; savunmasız ve dezavantajlı bireylere barınma desteği, hukuki danışmanlık, hak arama yollarının gösterilmesi gibi pek çok hizmeti samimi, hızlı ve esnek biçimde sunar. STK’lar resmi kurumların ulaşamadığı veya haklarından habersiz bireylere erişerek koruma ve yönlendirme sağlar. Dolayısıyla barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti vermedikleri yönündeki ifade gerçeği yansıtmaz.

Cevap: B) GİGM
Açıklama : 2015 yılında Türkiye’de göç, iltica ve mülteci alanındaki resmî hizmetleri Göç İdaresi Genel Müdürlüğü (GİGM) üstlenmiştir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında kurulan bu birim; yabancıların ülkeye giriş-çıkışı, ikamet, uluslararası koruma başvuruları ve göç politikalarının yürütülmesinden sorumludur. BMMYK uluslararası bir kuruluş, TİHEK insan hakları kurumu, AFAD afet yönetimi, ASPB ise aile ve sosyal politikalar alanında görev yapan farklı kurumlardır.

Cevap: A) Toplumsal refah
Açıklama : İnsan haklarının gündeme gelmesi ve popülerlik kazanmasında; yoksulluk, eşitsizlik ve adaletsizlik gibi olumsuz toplumsal koşulların artışı belirleyici olmuştur. Bu sorunlar bireylerin haklarını talep etmesini ve hak temelli mücadeleleri güçlendirmiştir. Toplumsal refahın artışı ise insan haklarının popülerleşmesinin nedeni değildir; aksine refah arttıkça hak ihlallerine yönelik aciliyet algısı görece azalabilir. Bu nedenle toplumsal refah artışı diğerlerinden farklı olarak bu etkiyi yaratmamıştır.

Cevap: B) I, II ve III
Açıklama : İngiliz, Amerikan ve Fransız bildirilerinde ifade bulan doğal haklar anlayışı; Marksistler, hukuki pozitivistler ve mantıki pozitivistler tarafından eleştirilmiştir. Marksistler doğal hakları burjuva sınıfının çıkarlarını yansıtan soyut kavramlar olarak; hukuki pozitivistler ancak devletçe konulan pozitif hukukun geçerli olduğunu savunarak; mantıki pozitivistler ise doğrulanamayan metafizik önermeler olarak değerlendirip eleştirmişlerdir. Aydınlanma Çağı öncüleri ise doğal hakların savunucusu ve kaynağı olduğundan eleştiren taraf değildir.

Cevap: D) Karal Vasak
Açıklama : İnsan haklarını birinci kuşak (kişisel ve siyasal), ikinci kuşak (ekonomik, sosyal ve kültürel) ve üçüncü kuşak (dayanışma) haklar şeklinde üçlü sınıflandıran kişi Karel Vasak’tır. 1977’de ortaya koyduğu bu sınıflandırma; Fransız Devrimi’nin özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkelerinden esinlenmiştir. Platon, Seneca, Kant ve Aristoteles insan hakları düşüncesinin felsefi köklerine katkı sunmuş olsalar da bu üçlü kuşak ayrımının doğrudan kuramcısı değildir.

Cevap: B) Fırsat eşitliğini sağlamak ve dezavantajı gidermek
Açıklama : Pozitif ayrımcılık (olumlu eylem) uygulamalarının temel amacı; dezavantajlı gruplara yönelik fırsat eşitliğini sağlamak ve geçmişten gelen yapısal eşitsizlikleri gidermektir. Kadınlar, engelliler, etnik azınlıklar gibi tarihsel olarak ayrımcılığa uğramış gruplara geçici özel önlemlerle destek verilmesi; gerçek anlamda eşitliğin sağlanmasını hedefler. Bu uygulamalar mevcut eşitsizliği pekiştirmek değil ortadan kaldırmak için tasarlanır. Bu nedenle fırsat eşitliği ve dezavantajın giderilmesi temel amaçtır.

Cevap: B) 18
Açıklama : Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) Komitesi; hem kadın hem erkek için asgari evlenme yaşını 18 olarak öngörmüştür. Komite, erken evliliklerin özellikle kız çocuklarının eğitim, sağlık ve gelişim haklarını ihlal ettiğini vurgulayarak cinsiyetler arasında eşit ve 18 yaşından düşük olmayan bir asgari evlenme yaşı belirlenmesini önermiştir. Bu yaklaşım çocuk yaşta evliliklerin önlenmesini ve cinsiyet eşitliğinin sağlanmasını amaçlar.

Cevap: E) Ayrımcılık içeren eylemlerden kaçınmak
Açıklama : Saygı duyma (riayet) yükümlülüğü; devletin haklara doğrudan müdahale etmekten ve ihlal yaratacak eylemlerden kaçınmasını ifade eden negatif nitelikli bir yükümlülüktür. Ayrımcılık içeren eylemlerden kaçınmak bu yükümlülüğün somut örneğidir; çünkü devletin kendi eylemleriyle eşitliği ihlal etmemesini gerektirir. Diğer seçenekler ise denetim mekanizmaları kurma, önyargıları ortadan kaldırma gibi aktif edimler içerdiğinden koruma veya yerine getirme yükümlülüklerine örnek oluşturur.

Cevap: D) Unutan hayvan
Açıklama : Filozofların indirgemeci insan tanımları; insanı tek bir belirleyici özelliğe indirgeyerek tanımlar. ‘Sosyal hayvan’ (Aristoteles), ‘düşünen hayvan’ (akıl/rasyonellik vurgusu), ‘alet kullanan hayvan’ (homo faber) ve ‘isyan eden hayvan’ (Camus) bu indirgemeci tanımlar arasında yer alır. ‘Unutan hayvan’ ise bu klasik felsefi indirgemeci insan tanımları arasında bulunmaz; insanı tanımlayan yerleşik bir felsefi formül olarak kullanılmaz.

Cevap: E) II ve III
Açıklama : İnsan haklarının düzenlenmesi ve sınırlanmasıyla ilgili doğru ifadeler II ve III’tür. II. ifade; sınırlamaların keyfî olmaması ve kanunilik ilkesine uygun, önceden bilinebilir işlemlerle yapılması gerektiğini doğru biçimde belirtir. III. ifade; tanınan hak ve özgürlüklerin sınırsız ve denetimsiz kullanılamayacağını doğru olarak ortaya koyar. I. ifade ise hakların güvenli kullanımından yalnızca bireyi sorumlu tutarak devletin koruma yükümlülüğünü göz ardı ettiğinden yanlıştır.

Cevap: B) Birleşmiş Milletler Genel Kurulu
Açıklama : İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi; 10 Aralık 1948’de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir. Bu bildirge; tüm insanların doğuştan eşit ve özgür olduğunu, temel hak ve özgürlüklere ayrım gözetilmeksizin sahip olduğunu ilan eden uluslararası bir referans belgesidir. Bağlayıcı bir sözleşme olmamakla birlikte sonraki birçok insan hakları sözleşmesine kaynaklık etmiştir. Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği farklı bölgesel kuruluşlar olup bu bildirgenin kabul makamı değildir.

Cevap: C) Çalışma ve sosyal güvenlik hakkı
Açıklama : Çalışma ve sosyal güvenlik hakkı; ekonomik, sosyal ve kültürel hakları kapsayan ikinci kuşak insan hakları arasında yer alır. İkinci kuşak haklar; devletin aktif edimini gerektiren ve bireyin insan onuruna yaraşır yaşam koşullarına erişimini hedefleyen pozitif statü haklarıdır. Yaşam hakkı, işkence yasağı, adil yargılanma ve düşünce özgürlüğü ise kişisel ve siyasal nitelikteki birinci kuşak haklardır. Bu nedenle sosyal güvenlik hakkı ikinci kuşağa örnektir.

Cevap: D) 18
Açıklama : Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye (1989) göre çocuk; daha erken yaşta reşit sayılma durumu hariç olmak üzere 18 yaşına kadar olan her birey olarak tanımlanır. Bu tanım; çocukların özel koruma, bakım ve haklara sahip olmasını güvence altına almak amacıyla uluslararası düzeyde benimsenmiştir. Sözleşme; çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı, katılım hakkı ve ayrımcılık yasağı gibi temel ilkeler üzerine kuruludur. 18 yaş sınırı çocuk hakları korumasının kapsamını belirleyen ölçüttür.

Cevap: B) I, II, III ve IV
Açıklama : Bir savunuculuk mesleği olarak sosyal hizmet; araştırma (I), çatışma çözümü (II), insanlar ve kaynaklar arasında bağlantı kurma (III) ve sosyal hizmet eğitimi (IV) ilkelerine sahiptir. Sosyal hizmet; bireylerin ve grupların haklarını savunurken kanıta dayalı araştırma yapar, taraflar arasındaki çatışmaları çözer, ihtiyaç sahiplerini uygun kaynaklara yönlendirir ve eğitim yoluyla farkındalık oluşturur. Finansal destek sağlama (V) ise doğrudan savunuculuk mesleğinin tanımlayıcı ilkesi değildir; bu nedenle I, II, III ve IV doğru kombinasyondur.

Cevap: B) İnsan onuru ve değerine saygı
Açıklama : Sosyal hizmet uygulamasında insan haklarının temel alınması; en doğrudan insan onuru ve değerine saygı ilkesiyle ilişkilidir. Sosyal hizmet mesleği; her bireyin doğuştan gelen değerini ve onurunu tanır, ayrımcılık yapmadan herkesin haklarını korumayı meslek etiğinin merkezine yerleştirir. Bu ilke; mesleğin savunuculuk, güçlendirme ve sosyal adalet hedefleriyle bütünleşir. Kâr, rekabet, hiyerarşi veya bireysel çıkar gibi unsurlar ise insan hakları temelli sosyal hizmet anlayışının önceliği değildir.

Cevap: A) Ayrımcılık
Açıklama : Ayrımcılık; objektif ve makul bir neden bulunmaksızın, aynı veya benzer durumdaki kişilere farklı muamelede bulunulmasını ifade eder. Eşitlik ilkesinin ihlali niteliğindeki ayrımcılık; din, dil, ırk, cinsiyet, etnik köken gibi temellere dayanabilir. Demokrasi bir yönetim biçimini, özgürlük bireyin serbest hareket alanını, keyfilik ise hukuka aykırı ölçüsüz uygulamaları ifade eder; ancak eşit durumdakilere haksız farklı muamelenin teknik karşılığı ayrımcılıktır.

Cevap: D) 10
Açıklama : Türkiye’de mülteci barınma merkezleri (geçici barınma merkezleri) 10 ilde bulunmaktadır. Özellikle Suriye iç savaşı sonrası kurulan bu merkezler; sınır bölgelerinde ve göç yoğunluğunun yüksek olduğu illerde konumlandırılmıştır. Bu merkezler barınma, sağlık, eğitim ve sosyal hizmet ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik düzenlenmiştir. Zamanla kentlerde yaşayan mülteci sayısının artmasıyla barınma merkezlerinin sayısı ve nüfusu değişiklik gösterse de ders kapsamında belirtilen sayı 10’dur.

Cevap: A) I ve III
Açıklama : Mültecilere yönelik uluslararası çalışmalar; 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi (I) ve 1969 tarihli Afrika Birliği Örgütü Sözleşmesi (III) çerçevesinde yürütülmektedir. Cenevre Sözleşmesi mülteci tanımının ve korumasının temel uluslararası belgesidir; Afrika Birliği Sözleşmesi ise mülteci kavramını bölgesel koşullara genişleterek koruma sağlamıştır. İslam İnsan Hakları Kahire Bildirgesi (II) ise genel bir insan hakları metni olup doğrudan mülteci hukukuna ilişkin uygulama çerçevesi oluşturmaz. Bu nedenle doğru kombinasyon I ve III’tür.