Yeniçağ Felsefesi 2024-2025 Final Soruları

Cevap: B) Beğeni yargısı
Açıklama: Kant, sanat ve estetik felsefesini “Yargı Gücünün Eleştirisi” eserinde ele alır. Ona göre, bir objeyi kavramlarla açıklayan yargılar mantıksal (bilişsel) yargılardır. Ancak bir nesneye bakıp çıkarsız bir hazla onun “güzel” olduğunu ifade ettiğimiz yargılar objektif veya kavramsal değil, öznedeki haz veya acı hissine dayanan subjektif yargılardır. Estetik alanı ilgilendiren bu özel estetik hükümlere Kant “Beğeni Yargısı” (Taste judgment) adını verir.

Cevap: C) Kişiden kişiye değişiklik göstermek
Açıklama: Kant’ın ahlak felsefesindeki “Kategorik İmperatif” (Koşulsuz Buyruk), hiçbir kişisel çıkara, arzuya veya amaca bağlı olmayan, herkes için ve her durumda geçerli olan evrensel bir ahlak yasasıdır. Bu yasa aprioridir (deneyden bağımsızdır), zorunludur ve içerikten ziyade formel (biçimsel) bir kuraldır (“Öyle davran ki eyleminin kuralı evrensel bir yasa olsun”). Bu nedenle, kişiden kişiye veya duruma göre “değişiklik göstermek” koşullu (hipotetik) buyrukların özelliğidir; koşulsuz buyruğun (kategorik) bir özelliği kesinlikle olamaz.

Cevap: B) Kant
Açıklama: Immanuel Kant, Rasyonalizm (Akılcılık) ile Empirizm (Deneycilik) akımlarını sentezleyerek, dogmatik metafiziği yıkmış ve insan aklının sınırlarını “eleştirel” bir süzgeçten geçirmiştir. Kendi felsefi sistemini, bilgi yetilerimizin sınırlarını sorguladığı için “Kritisizm” (Eleştirel Felsefe) olarak adlandırır. Yazdığı üç büyük başyapıtın (Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi, Yargı Gücünün Eleştirisi) isimleri de bu felsefi ekolün yansımasıdır.

Cevap: A) Yargı Gücünün Eleştirisi
Açıklama: Kant felsefesinde doğa yasaları “Saf Aklın Eleştirisi”nde, ahlak yasaları ve özgürlük “Pratik Aklın Eleştirisi”nde temellendirilir. Doğa ile özgürlük alanları arasında köprü kuran, estetik deneyimi (güzelin ve yücenin ne olduğunu) ve doğadaki teleolojiyi (amacı) inceleyen üçüncü büyük başyapıtı ise “Yargı Gücünün Eleştirisi”dir (Kritik der Urteilskraft).

Cevap: A) Tanrı-evren-ruh
Açıklama: Kant, “Saf Aklın Eleştirisi”nin Transendental Diyalektik bölümünde, aklın deney sınırlarını aşıp metafizik yanılsamalara (paralojizmler ve antinomiler) düştüğü alanları inceler. Akıl, dağınık deneyimleri birleştirmek için doğası gereği mutlak bütünlüklere (idelere) yönelir. Geleneksel metafiziğin de temelini oluşturan, aklın ürettiği bu üç büyük saf ide (düzenleyici ideler) sırasıyla; öznenin mutlak bütünlüğü olan “Ruh”, dış dünyadaki fenomenlerin mutlak bütünlüğü olan “Evren” (Alem) ve her şeyin mutlak kökeni olan “Tanrı” idesidir.

Cevap: E) psikolojik
Açıklama: İskoç empirist David Hume felsefe tarihinde “Nedensellik İlkesini” kökten sarsan ilk düşünürdür. Hume’a göre A olayının B olayına (örneğin ateşin suyu kaynatmasına) neden olduğunu gösteren doğada nesnel, a priori ve zorunlu bir bağ (güç) gözlemleyemeyiz. Biz sadece iki olayın sürekli olarak “art arda” geldiğini görürüz. Zihnimiz bu tekrarlara alışır ve bu iki olayı birbirine bağlar. Dolayısıyla nedensellik fiziksel bir zorunluluk değil, sadece insan zihnindeki bir alışkanlık, çağrışım ve inançtan doğan tamamen “psikolojik” bir olgudur.

Cevap: D) Neyi bilebilirim?-Ne yapmalıyım?-Ne umabilirim?
Açıklama: Immanuel Kant, felsefesini temellendirirken insan aklının sınırlarını ve yeteneklerini çizmek için üç temel soru sorar. “Neyi bilebilirim?” sorusu ile bilginin sınırlarını (epistemoloji/Saf Aklın Eleştirisi), “Ne yapmalıyım?” sorusu ile ahlaki eylemlerin ilkelerini (etik/Pratik Aklın Eleştirisi) ve “Ne umabilirim?” sorusu ile din ve inanç felsefesini (metafizik umutlar) sorgular. Bu üç soru, daha sonra dördüncü bir soru olan “İnsan nedir?” sorusunda birleşerek Kant felsefesinin tüm çatısını oluşturur.

Cevap: E) Rasyonel psikoloji
Açıklama: Kant, Hristiyan Wolff’un kurduğu ve döneme hakim olan rasyonel metafiziği üç ana dala ayırıp eleştirir. Bunlar; Tanrı idesini inceleyen “Rasyonel Teoloji”, Evren idesini inceleyen “Rasyonel Kozmoloji” ve ruhun basitliği, ölümsüzlüğü ve tözelliği (Ruh idesi) gibi deney dışı iddiaları hiçbir ampirik veriye dayanmadan saf akılla kanıtlamaya çalışan “Rasyonel Psikoloji”dir. Kant, rasyonel psikolojinin yanılsamalara (paralojizmlere) düştüğünü kanıtlar.

Cevap: C) Apperception
Açıklama: Gottfried Wilhelm Leibniz’in epistemolojisinde ve monadolojisinde (Monadlar kuramı) “Algı” (Perception) ile “Öz-algı / Bilinçli algı” (Apperception / Apersepsiyon) arasında çok kritik bir ayrım vardır. Bütün monadların karanlık da olsa bir algısı vardır ancak yalnızca gelişmiş monadlar (ruhlar/insanlar) neyi algıladığının farkında olma (kendilik bilinci) yeteneğine sahiptir. Bu üst düzey bilinçli kavrayışa “Apperception” (Apersepsiyon) denir.

Cevap: E) bilgimizi genişletmez.
Açıklama: Analitik yargılar (Çözümsel yargılar), öznesinin kavramını parçaladığımızda (analiz ettiğimizde) yüklemi zaten bulabildiğimiz yargılardır. Örneğin “Cisimler yer kaplar” derken, cisim kavramının tanımında zaten yer kaplama özelliği mevcuttur. Bu sebeple analitik yargılar mutlak doğru ve çelişkisiz olmalarına rağmen, nesne hakkında bize “yeni hiçbir bilgi vermezler”, yani bilgimizi genişletmezler (açıklayıcı yargılardır).

Cevap: A) Analitik ve sentetik olarak
Açıklama: Kant, epistemolojisinde yargıları, yüklemin özneye kattığı bilgiye göre “Analitik” ve “Sentetik” olmak üzere ikiye ayırır. Analitik yargılarda yüklem öznenin içinde zaten gizlidir (Örn: “Bütün bekarlar evli değildir”), bize yeni bir bilgi vermez. Sentetik yargılarda ise yüklem özneye yeni bir özellik katar ve bilgimizi genişletir (Örn: “Bu masa ahşaptır”). Kant’ın asıl büyük keşfi, hem deneyden bağımsız hem de bilgi verici olan “Sentetik Apriori” yargıların varlığını kanıtlamasıdır.

Cevap: D) paralelizm
Açıklama: Spinoza’nın varlık felsefesinde tek bir töz (Tanrı/Doğa) vardır. Beden (yer kaplama sıfatı) ve zihin (düşünce sıfatı) aynı tek tözün farklı iki görünümünden ibarettir. Bu yüzden beden ve zihin birbirine dışarıdan nedensel olarak etki etmezler; tamamen eşzamanlı ve birbirine paralel olarak işlerler. “Fikirlerin düzeni ve bağıntısı, şeylerin düzeni ve bağıntısı ile aynıdır.” ilkesine felsefe tarihinde Psiko-fiziksel “Paralelizm” (Koşutçuluk) adı verilir.

Cevap: D) Pratik aklın buyurduğu ödevden kaynaklanıyor olması
Açıklama: Kant’ın ödev ahlakına (deontolojik etik) göre, bir eylemi ahlaken “iyi” yapan şey eylemin sonucu, sağladığı fayda veya getirdiği mutluluk değildir. Bir eylem ancak ve ancak “salt ödev duygusundan” (pratik aklın evrensel ve koşulsuz buyurduğu ahlak yasasına saygıdan) dolayı, hiçbir karşılık beklemeden yapılıyorsa ahlaki bir değer taşır.

Cevap: E) Berkeley
Açıklama: George Berkeley, “Var olmak algılanmış olmaktır” (Esse est percipi) diyerek felsefe tarihindeki en radikal İdealizm (İmmateryalizm / Maddecilik karşıtlığı) sistemlerinden birini kurmuştur. Ona göre zihinden bağımsız, kendi başına var olan somut bir “madde” yoktur. Her şey, yalnızca bizim zihnimizde veya Tanrı’nın zihninde var olan idelerden (algılardan) ibarettir. Dolayısıyla maddi tözün varlığını kesin bir dille reddeden kişi Berkeley’dir.

Cevap: A) Spinoza
Açıklama: Baruch Spinoza, Panteizm (Tümtanrıcılık) düşüncesinin Yeniçağ felsefesindeki en büyük temsilcisidir. Ona göre Tanrı, evreni dışarıdan yaratan ve köşesine çekilen bir yaratıcı değil, bizzat evrenin (doğanın) ta kendisidir. Bu içkinci (immanent) Tanrı anlayışını Latince “Deus sive Natura” (Tanrı, yani Doğa / Tanrı yahut Doğa) formülüyle dile getirerek Tanrı ve Evreni mutlak bir şekilde özdeş kılmıştır.

Cevap: B) Estetik ve analitik olarak
Açıklama: Kant’ın başyapıtı olan “Saf Aklın Eleştirisi”nde bilgi süreci temel iki yetiye ayrılır: Duyarlılık ve Anlama Yetisi. Duyarlılığın apriori formlarını (uzay ve zaman) inceleyen bölüme “Transandantal Estetik”, anlama yetisinin apriori kavramlarını (kategorilerini) ve aklın yanılgılarını inceleyen Transandantal Mantık bölümünün hakikati doğrulayan alt kısmına ise “Transandantal Analitik” (ve aklın sınırlarını aşmasını inceleyen kısma da Diyalektik) adını verir. Seçenekler arasında Kant’ın bilgi felsefesinin yapısal bölümlemesini (Duyarlılık ve Mantık alt dalı) ifade eden en uygun çift Estetik ve Analitik’tir.

Cevap: D) Aristoteles’ten kendisine kadar
Açıklama: Immanuel Kant, “Saf Aklın Eleştirisi” adlı eserinin önsözünde biçimsel mantığın (formal logic) gelişimi hakkında çok meşhur bir tespitte bulunur. Ona göre mantık bilimi, Antik Yunan’da “Aristoteles” tarafından o kadar mükemmel ve kusursuz bir şekilde kurulmuş ve tamamlanmıştır ki, Aristoteles’ten kendi çağına (18. yüzyıla) gelene kadar geriye doğru hiçbir adım atmadığı gibi, ileriye doğru da tek bir adım atamamış, yani hiçbir ilerleme kaydedememiştir.

Cevap: C) Uzay ve zaman
Açıklama: Kant’ın felsefesinde “Estetik” kelimesi günümüzdeki “sanat veya güzellik” felsefesi anlamına gelmez; kelimenin kökeni olan Yunanca “aisthesis”ten (duyum/algı) gelir. “Transendental Estetik”, insan zihnindeki duyusal algılamanın a priori (doğuştan gelen, deney öncesi) formlarını inceler. Kant’a göre bizim tüm dış dünya algılarımızı mümkün kılan bu iki zorunlu ve saf görü formu sadece “Uzay” (Mekân) ve “Zaman”dır.

Cevap: B) Locke
Açıklama: İngiliz Empirizminin (Deneyciliğinin) kurucusu olan John Locke, Descartes’in “doğuştan gelen ideler” (innate ideas) kavramına şiddetle karşı çıkmıştır. Locke’a göre insan zihni doğduğunda üzerine hiçbir şey yazılmamış “Boş bir levha” (Tabula Rasa) gibidir. Bütün bilgi, fikir ve kavramlar sonradan dış dünyadan edinilen duyusal tecrübeler (deneyim) yoluyla bu boş levhaya yazılır.

Cevap: C) Uzay tasarımı
Açıklama: Kant, duyarlılığın formlarını (estetiği) iç duyu ve dış duyu olmak üzere ayırır. Zaman, bizim iç dünyamızın (iç duyu) ve tüm algılarımızın genel apriori formudur. “Uzay” (Mekân) ise doğrudan “dış duyumuzun” apriori formudur. Yani dışarıdaki nesnelerin (dış görüngülerin) var olabilmesi, şekil alabilmesi ve bizim tarafımızdan algılanabilmesi için zihnimizde mutlaka “Uzay” tasarımının (şartının) doğuştan bulunması zorunludur.