Görsel Algı Ünite-2 Soruları

Algının Öznel Doğası

Algı, dış dünyanın bilinçteki yansımasıdır; ancak bu yansıma fotoğrafik ve tarafsız değildir. Aynı nesneye bakan iki farklı birey, geçmiş deneyimlerinin, duygusal durumlarının ve bilişsel şemalarının etkisiyle birbirinden tamamen farklı algılar üretebilir. Bir kişinin büyük bir sevgiyle beslediği hayvan, bir başkasında derin bir korku ve iğrenme duygusu uyandırabilir. Bu durum, algının duyusal kaynaklı öznel bir yorumlama süreci olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Nesnellik, nesnenin kendisinde değil; bireyin o nesneye yüklediği anlam katmanlarında şekillenir.

Bilgi Süreçleme Modeli

Deneyselci psikologlar, insan zihninin işleyişini bir bilgi işleme sistemi olarak ele almaktadır. Bu modele göre bilgi, dış dünyadan alınan ham uyarımlarla başlar ve ardışık dört evre boyunca dönüşüme uğrar. İlk evrede beyindeki algısal reseptörlere ulaşan uyarımlar hakkındaki ham bilgi elde edilir. İkinci evrede bu bilgi algılanır ve işlenir. Üçüncü evrede tanımlama ve karar süreci devreye girer. Dördüncü ve son evrede ise bir geri besleme sağlanır ve uygun tepki üretilir. Bu model, insan zihnini pasif bir alıcı olarak değil; bilgiyi aktif biçimde işleyen, dönüştüren ve tepki üreten dinamik bir sistem olarak tanımlamaktadır.

Bloom Taksonomisi ve Düşünme Düzeyleri

Benjamin Bloom’un geliştirdiği bilişsel alan taksonomisi, düşünme becerilerini basitten karmaşığa doğru piramidal bir yapıda sıralar. Piramidin alt basamaklarını oluşturan bilme ve anlama düzeyleri, temel bilişsel işlemlere karşılık gelir. Buna karşılık uygulama, analiz, sentez ve değerlendirme düzeyleri “yüksek düzey düşünme” olarak adlandırılır. Yüksek düzey düşünme, öğrencinin öğrendiği bilgiyi yeni durumlara aktarabilmesini, parçalara ayırıp yeniden bütünleştirebilmesini ve eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirebilmesini gerektirir. Bu yaklaşım, eğitimde ezber odaklı öğretimin ötesine geçilmesini savunur.

Analitik ve Eleştirel Düşünme

Analitik düşünme, bir bütünü oluşturan parçaları sistematik biçimde inceleme ve aralarındaki ilişkileri ortaya koyma sürecidir. Mantıksal, metotlu ve derinlemesine bir incelemeyi gerektiren bu düşünme biçimi, ön kabullerden ve dogmalardan uzak durur. Eleştirel düşünme ise bilginin kaynağını sorgular, çelişkileri test eder ve alternatifleri değerlendirir. Bilgilerin doğruluğunu sorgulamadan, peşin hükümlerle kabul eden tutum analitik düşünmenin tam zıttıdır. Gerçek anlamda analitik bir zihin, verileri test eder, varsayımları sorgular ve sonuçlara kanıta dayalı biçimde ulaşır.

Yaratıcılık ve Michael’in Kriterleri

Yaratıcılık, mevcut bilgi ve deneyimlerin yeni ve özgün biçimlerde bir araya getirilmesidir. John A. Michael (1983), yaratıcılığı değerlendirmek için sekiz temel kriter önermiştir: duyarlılık, akıcılık, esneklik, özgünlük, çözümleme, sentez, yeni anlamlar yükleme ve tutarlı organizasyon. Bu kriterler, yaratıcılığın tek boyutlu bir yetenek olmadığını; aksine birbirini tamamlayan çok sayıda bilişsel kapasitenin ürünü olduğunu göstermektedir. Yaratıcı düşünen birey, alışılmış kalıpların dışına çıkar, problemlere farklı açılardan yaklaşır ve özgün çözümler üretir.

Zihin ve Bilinç Ayrımı

Zihin ve bilinç kavramları günlük dilde sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da psikoloji ve felsefe literatüründe bu iki kavram arasında köklü bir ayrım yapılır. Zihin; algı, bellek, düşünme, bilinçdışı süreçler ve otonom işlevleri kapsayan geniş ve kapsayıcı bir yapıdır. Bilinç ise yalnızca “farkındalık” halini ifade eder ve zihin sisteminin yalnızca bir alt bölümüdür. Bu nedenle zihnin bilinçle eşanlamlı biçimde kullanılması kavramsal bir hata oluşturur; zihin, bilinçten çok daha geniş bir yapıya sahiptir ve bilinçdışı pek çok süreci de bünyesinde barındırır.

Konverjant ve Diverjant Düşünme

Düşünme biçimleri genel olarak iki ana kategoride ele alınır. Konverjant (yakınsak) düşünme, tek bir doğru cevabı arayarak alternatifleri eleyip geleneksel ve mantıksal sonuçlara ulaşmayı hedefler. Standart testlerin büyük bölümü bu düşünme biçimini ölçmektedir. Buna karşılık diverjant (ıraksak) düşünme, kalıpların dışına çıkarak tek bir doğru yerine çok sayıda özgün ve yaratıcı alternatif üretmeyi amaçlar. Diverjant düşünme, sanatsal yaratıcılığın, bilimsel buluşların ve yenilikçi problem çözümünün temelini oluşturur. Etkili bir zihinsel repertuar her iki düşünme biçimini de gerektirir.

Tümdengelim ve Tümevarım

Bilimsel akıl yürütmede iki temel yöntem öne çıkar. Tümevarım, gözlemlerden hareketle genel kurallara ulaşma sürecidir; tek tek olgulardan genele gidilir. Tümdengelim ise tam tersi bir yol izler: genel bir kuramdan yola çıkılarak özel olgular açıklanmaya çalışılır. Tümdengelimsel süreç kuram, hipotez, gözlem ve doğrulama aşamalarını sırasıyla takip eder. Bu iki yöntem, birbirini dışlamaz; aksine bilimsel araştırma pratiğinde iç içe geçerek tamamlayıcı bir rol üstlenir.

Mengüşoğlu’nda Düşünmenin Boyutları

Türk filozofu Takiyettin Mengüşoğlu, düşünmenin farklı işleyiş biçimlerini birbirinden ayırt ederek her birine özgün bir ad vermiştir. Buna göre akıl, kavramlar aracılığıyla problemleri çözme ve açıklama yapma sürecidir. Zekâ, tipik olmayan durumları hemen kavrama yetisidir. Anlama ise algılama alanında doğrudan doğruya kavrama eylemidir. Seziş, kavramlara başvurmadan olayları içsel olarak fark etmedir. Hayal, hiçbir koşula bağlı kalmadan ortaya çıkan serbest düşüncedir. İmgelem ise geçmiş algısal deneyimlerin zihinde yeniden canlandırılmasıdır. Bu ayrımlar, insan zihninin tek tip değil, çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Problem Çözme Süreci

Dorn’a göre bilimde problem çözme, belirli koşulların bir arada bulunmasını gerektirir. Problemin açık ve belirgin olmaması, çözümün hemen görünmemesi, farklı hipotezler üretme gerekliliği ve yeterli zamanın ayrılması bu koşulların başında gelir. Bunun yanı sıra problem çözücünün nerede durduğunun farkında olması ve esnek bir analiz anlayışı benimsemesi de kritik öneme sahiptir. Tek bir yöntemde ısrar etmek, problem çözme sürecini kısıtlar ve yaratıcı çözümlerin önünü tıkar. Etkili problem çözücüler, farklı bakış açılarını dener, yaklaşımlarını değiştirir ve sürekli geri bildirim alır.

Sonuç

Bilişsel süreçler ve düşünme, insan zihninin en karmaşık ve en verimli boyutlarını oluşturmaktadır. Algının öznelliğinden yaratıcılığın çok boyutlu yapısına, analitik düşünmeden bilgi süreçleme modellerine uzanan bu geniş alan; bireyin hem kendini hem de dünyayı anlamlandırma biçimini doğrudan belirler. Bloom’un taksonomisi, Michael’in yaratıcılık kriterleri ve Mengüşoğlu’nun düşünme ayrımları, zihinsel süreçlerin ne denli zengin ve çok katmanlı olduğunu sistematik biçimde ortaya koymaktadır.

1. “Nesne aynı olmasına karşın onun algısı, kişiden kişiye farklı nitelemelere neden olabilmektedir. Örneğin kimi canlıları son derece çirkin ve ürkütücü bulan insanlar olduğu gibi evlerinde sevgi ile besleyen insanlar da bulunmaktadır. Kişiden kişiye değiştiğine göre algının, nesnenin özelliklerini tam anlamıyla yansıttığını söylemek pek de mümkün görünmemektedir.” Verilen paragrafta algının hangi özelliği vurgulanmaktadır?

A) Nesnel olması
B) Özne ve nesne arasında denge kurması
C) Duyusal kaynaklı olması
D) Etki-tepki mekanizmasına dayanması
E) Bilişsel olması

Cevap: C) Duyusal kaynaklı olması

2. “Bir bilgi işleme sistemi, bilgiyi sembollerle temsil eden ve yöneten bir mekanizmadır. Bu her evresinde bilginin dönüştürülmesini gerektiren dört evreli bir süreçtir.” Bu bilgi kapsamında aşağıda verilen evrelerin doğru sıralanışı hangisidir?
I. Algılanan ve işlenen bilgi
II. Geri besleme, bir karşı hareket (tepki)
III. Beyindeki algısal reseptörlere ulaşan uyarımlar hakkındaki bilgi
IV. Tanımlama ve karar gerektiren uyarımlar

A) IV-III-I-II
B) III-IV-I-II
C) I-III-IV-II
D) III-I-IV-II
E) I-IV-II-III

Cevap: D) III-I-IV-II

3. Bloom’un taksonomisine göre aşağıdakilerden hangisi “Yüksek Düzey Düşünme” evrelerinden biri değildir?

A) Uygulama
B) Analiz
C) Sentez
D) Anlama
E) Değerlendirme

Cevap: D) Anlama

4. Aşağıdakilerden hangisi “Analitik Düşünme” ile ilgili yanlış bir ifadedir?

A) Dar ve derinlemesine inceleme, anlamayı kolaylaştırmak için parçalı bir ele alışı gerektirir.
B) Elde edilen bilgilerin doğruluğunu ön kabullere dayanarak onaylayan bir tutumu ifade etmektedir.
C) Çelişen varsayımların yanlışlanmasıdır.
D) Mantıksal, metotlu bir düşünme biçimidir.
E) Mantığın açığının kapatılması olarak önermelerin doğrulanmasını ifade eder.

Cevap: B) Elde edilen bilgilerin doğruluğunu ön kabullere dayanarak onaylayan bir tutumu ifade etmektedir.

5. Michael’in kuramına göre aşağıdakilerden hangisi yaratıcılığın değerlendirilmesinde kullanılması önerilen kriterlerden biri değildir?

A) Yeni anlamlar yükleme
B) Doğrulama
C) Çözümleme (Analiz)
D) Esneklik
E) Duyarlılık

Cevap: B) Doğrulama

6. Zihinsel süreçler ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Zihin, hem nesneler dünyasının bir yansısını hem de öznenin nesneye yönelim biçimini ortaya koyar.
B) Zihin, gözlem verisi bir olgu değil, gözlenen davranışlardan hareketle doğru olduğu varsayılan kavramsal bir sistemdir.
C) Zihin, kendiyle ve çevresiyle iletişimi sağlayabilmek için kavramları üretir.
D) Biliş, bilme eylemini ve bilginin oluşumunu, bilgi ediniminde zihinsel süreçlerin oynadığı rolü ifade eder.
E) Zihin sistemi içinde bilincin gördüğü kendine özgü birtakım işlevler olmakla birlikte, zihin bilinçle aynı anlamda kullanılabilir.

Cevap: E) Zihin sistemi içinde bilincin gördüğü kendine özgü birtakım işlevler olmakla birlikte, zihin bilinçle aynı anlamda kullanılabilir.

7. “Diverjant (Iraksak) Düşünme” ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Mevcut bilgiye dayanılarak değişik cevapların üretilmesidir.
B) Problem çözmede alternatif seçim yeteneği olarak yeni çözümlere ulaşmada etkili bir süreçtir.
C) Bu yöntemin sağlamasında, birimlerin, ilişkilerin, sistemlerin ve dönüşümlerin üretimi gibi yöntemler kullanılmaktadır.
D) Bu yöntem yalnız açıkça doğru olan cevabı aramaktadır.
E) Yaratıcı düşünme yeteneklerini kullanmasını gerektirmektedir.

Cevap: D) Bu yöntem yalnız açıkça doğru olan cevabı aramaktadır.

8. “Tümdengelim” yöntemine ait aşamaların doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
I. Hipotez
II. Gözlem
III. Doğrulama
IV. Kuram

A) I-IV-II-III
B) IV-I-II-III
C) I-II-IV-III
D) I-IV-III-II
E) III-IV-I-II

Cevap: B) IV-I-II-III

9. Mengüşoğlu tarafından düşünmenin farklı boyutları olarak ele alınan kavramlardan hangisinin tanımı yanlıştır?

A) Düşünme, belli problemleri tasarlar, onları kavramlarla anlatır ve bunlar üzerine düşünmeye dayanan açıklamalar yaparsa “akıl” olarak tanımlanır.
B) Düşünme, algılama alanında düşünme yapmadan doğrudan doğruya kavrarsa “zekâ” olarak tanımlanır.
C) Düşünme, olup biten bir şeyi ya da içinde bulunduğumuz bir durumu doğrudan hiçbir kavrama başvurmadan sezerse “seziş” olarak tanımlanır.
D) Düşünme, hiçbir kayıt ve koşula bağlı kalmadan ortaya çıkarsa “hayal” olarak tanımlanır.
E) Düşünme, reel alanla ilgili algı aktını yeniden canlandırırsa “imgelem” olarak tanımlanır.

Cevap: B) Düşünme, algılama alanında düşünme yapmadan doğrudan doğruya kavrarsa “zekâ” olarak tanımlanır.

10. Dorn’un ifadesine göre aşağıdakilerden hangisi bilimde problem çözmenin gerektirdiği şartlardan biri değildir?

A) Şu anda bulunulan yere karar vermek.
B) Çözüm aşikâr değildir.
C) Aynı analiz yönteminde ısrar edilmelidir.
D) Problemi anlamak birçok çözüm yolu aramanızı (hipotezler) gerektirir.
E) Anlamak ve teşhis etmek için zaman gereklidir.

Cevap: C) Aynı analiz yönteminde ısrar edilmelidir.

11. Bloom’un taksonomisine göre bir öğrencinin öğrendiği istatistik formülünü daha önce hiç görmediği bir veri setine uygulaması hangi düşünme düzeyine karşılık gelir?

A) Bilme
B) Anlama
C) Uygulama
D) Sentez
E) Değerlendirme

Cevap: C) Uygulama

12. Konverjant (yakınsak) düşünme ile diverjant (ıraksak) düşünme arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde açıklanabilir?

A) Konverjant düşünme yaratıcıdır, diverjant düşünme analitiktir.
B) Konverjant düşünme tek doğru cevabı arar, diverjant düşünme çok sayıda alternatif üretir.
C) Konverjant düşünme bilinçdışı süreçleri kullanır, diverjant düşünme bilinçli süreçleri kullanır.
D) Konverjant düşünme tümevarıma, diverjant düşünme tümdengelime dayanır.
E) Konverjant düşünme problem çözmede kullanılmaz, diverjant düşünme kullanılır.

Cevap: B) Konverjant düşünme tek doğru cevabı arar, diverjant düşünme çok sayıda alternatif üretir.

13. Tümevarım yöntemi ile tümdengelim yöntemi arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tümevarım kuramdan özele gider, tümdengelim özelden genele gider.
B) Tümevarım yalnızca sosyal bilimlerde kullanılır, tümdengelim fen bilimlerinde kullanılır.
C) Tümevarım özelden genele gider, tümdengelim genelden özele gider.
D) Tümevarım hipotez gerektirmez, tümdengelim hipotez gerektirir.
E) Tümevarım ve tümdengelim aynı aşamaları farklı sırayla izler.

Cevap: C) Tümevarım özelden genele gider, tümdengelim genelden özele gider.

14. Aşağıdakilerden hangisi bilişsel süreçler arasında yer almaz?

A) Algılama
B) Düşünme
C) Terleme
D) Bellek
E) Problem çözme

Cevap: C) Terleme

15. Mengüşoğlu’na göre “hiçbir kayıt ve koşula bağlı kalmadan ortaya çıkan” düşünme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Seziş
B) İmgelem
C) Akıl
D) Hayal
E) Zekâ

Cevap: D) Hayal

1. “Nesne aynı olmasına karşın onun algısı, kişiden kişiye farklı nitelemelere neden olabilmektedir. Örneğin kimi canlıları son derece çirkin ve ürkütücü bulan insanlar olduğu gibi evlerinde sevgi ile besleyen insanlar da bulunmaktadır. Kişiden kişiye değiştiğine göre algının, nesnenin özelliklerini tam anlamıyla yansıttığını söylemek pek de mümkün görünmemektedir.” Verilen paragrafta algının hangi özelliği vurgulanmaktadır?

A) Nesnel olması
B) Özne ve nesne arasında denge kurması
C) Duyusal kaynaklı olması
D) Etki-tepki mekanizmasına dayanması
E) Bilişsel olması

Cevap: C) Duyusal kaynaklı olması

2. “Bir bilgi işleme sistemi, bilgiyi sembollerle temsil eden ve yöneten bir mekanizmadır. Bu her evresinde bilginin dönüştürülmesini gerektiren dört evreli bir süreçtir.” Bu bilgi kapsamında aşağıda verilen evrelerin doğru sıralanışı hangisidir?
I. Algılanan ve işlenen bilgi
II. Geri besleme, bir karşı hareket (tepki)
III. Beyindeki algısal reseptörlere ulaşan uyarımlar hakkındaki bilgi
IV. Tanımlama ve karar gerektiren uyarımlar

A) IV-III-I-II
B) III-IV-I-II
C) I-III-IV-II
D) III-I-IV-II
E) I-IV-II-III

Cevap: D) III-I-IV-II

3. Bloom’un taksonomisine göre aşağıdakilerden hangisi “Yüksek Düzey Düşünme” evrelerinden biri değildir?

A) Uygulama
B) Analiz
C) Sentez
D) Anlama
E) Değerlendirme

Cevap: D) Anlama

4. Aşağıdakilerden hangisi “Analitik Düşünme” ile ilgili yanlış bir ifadedir?

A) Dar ve derinlemesine inceleme, anlamayı kolaylaştırmak için parçalı bir ele alışı gerektirir.
B) Elde edilen bilgilerin doğruluğunu ön kabullere dayanarak onaylayan bir tutumu ifade etmektedir.
C) Çelişen varsayımların yanlışlanmasıdır.
D) Mantıksal, metotlu bir düşünme biçimidir.
E) Mantığın açığının kapatılması olarak önermelerin doğrulanmasını ifade eder.

Cevap: B) Elde edilen bilgilerin doğruluğunu ön kabullere dayanarak onaylayan bir tutumu ifade etmektedir.

5. Michael’in kuramına göre aşağıdakilerden hangisi yaratıcılığın değerlendirilmesinde kullanılması önerilen kriterlerden biri değildir?

A) Yeni anlamlar yükleme
B) Doğrulama
C) Çözümleme (Analiz)
D) Esneklik
E) Duyarlılık

Cevap: B) Doğrulama

6. Zihinsel süreçler ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Zihin, hem nesneler dünyasının bir yansısını hem de öznenin nesneye yönelim biçimini ortaya koyar.
B) Zihin, gözlem verisi bir olgu değil, gözlenen davranışlardan hareketle doğru olduğu varsayılan kavramsal bir sistemdir.
C) Zihin, kendiyle ve çevresiyle iletişimi sağlayabilmek için kavramları üretir.
D) Biliş, bilme eylemini ve bilginin oluşumunu, bilgi ediniminde zihinsel süreçlerin oynadığı rolü ifade eder.
E) Zihin sistemi içinde bilincin gördüğü kendine özgü birtakım işlevler olmakla birlikte, zihin bilinçle aynı anlamda kullanılabilir.

Cevap: E) Zihin sistemi içinde bilincin gördüğü kendine özgü birtakım işlevler olmakla birlikte, zihin bilinçle aynı anlamda kullanılabilir.

7. “Diverjant (Iraksak) Düşünme” ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Mevcut bilgiye dayanılarak değişik cevapların üretilmesidir.
B) Problem çözmede alternatif seçim yeteneği olarak yeni çözümlere ulaşmada etkili bir süreçtir.
C) Bu yöntemin sağlamasında, birimlerin, ilişkilerin, sistemlerin ve dönüşümlerin üretimi gibi yöntemler kullanılmaktadır.
D) Bu yöntem yalnız açıkça doğru olan cevabı aramaktadır.
E) Yaratıcı düşünme yeteneklerini kullanmasını gerektirmektedir.

Cevap: D) Bu yöntem yalnız açıkça doğru olan cevabı aramaktadır.

8. “Tümdengelim” yöntemine ait aşamaların doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
I. Hipotez
II. Gözlem
III. Doğrulama
IV. Kuram

A) I-IV-II-III
B) IV-I-II-III
C) I-II-IV-III
D) I-IV-III-II
E) III-IV-I-II

Cevap: B) IV-I-II-III

9. Mengüşoğlu tarafından düşünmenin farklı boyutları olarak ele alınan kavramlardan hangisinin tanımı yanlıştır?

A) Düşünme, belli problemleri tasarlar, onları kavramlarla anlatır ve bunlar üzerine düşünmeye dayanan açıklamalar yaparsa “akıl” olarak tanımlanır.
B) Düşünme, algılama alanında düşünme yapmadan doğrudan doğruya kavrarsa “zekâ” olarak tanımlanır.
C) Düşünme, olup biten bir şeyi ya da içinde bulunduğumuz bir durumu doğrudan hiçbir kavrama başvurmadan sezerse “seziş” olarak tanımlanır.
D) Düşünme, hiçbir kayıt ve koşula bağlı kalmadan ortaya çıkarsa “hayal” olarak tanımlanır.
E) Düşünme, reel alanla ilgili algı aktını yeniden canlandırırsa “imgelem” olarak tanımlanır.

Cevap: B) Düşünme, algılama alanında düşünme yapmadan doğrudan doğruya kavrarsa “zekâ” olarak tanımlanır.

10. Dorn’un ifadesine göre aşağıdakilerden hangisi bilimde problem çözmenin gerektirdiği şartlardan biri değildir?

A) Şu anda bulunulan yere karar vermek.
B) Çözüm aşikâr değildir.
C) Aynı analiz yönteminde ısrar edilmelidir.
D) Problemi anlamak birçok çözüm yolu aramanızı (hipotezler) gerektirir.
E) Anlamak ve teşhis etmek için zaman gereklidir.

Cevap: C) Aynı analiz yönteminde ısrar edilmelidir.

Açıklama: Dorn’a göre bilimsel problem çözmede tek bir yöntemde ısrar etmek doğru değildir; aksine farklı analiz yolları denenmeli ve esnek olunmalıdır. Bu nedenle “aynı yöntemde ısrar” şartlardan biri değildir.
Diğer seçenekler ise problem çözme sürecinin doğal parçalarıdır (problemin net olmaması, farklı hipotezler üretme, zaman gerektirmesi gibi).