Halk Sağlığı

Giriş

Halk sağlığı, toplumun sağlığını korumak ve geliştirmek için organize çaba gösteren bir bilim ve sanattır. Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) tanımına göre sağlık, sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir; “şiddet durumu” bu tanımın içinde yer almaz. Yeni halk sağlığı anlayışının temel misyonu, bireysel ve toplumsal sağlık haklarını korumak ve geliştirmektir; “eşitsizlikleri artırmak” bu misyonun tam zıttıdır.

Sağlığın Belirleyicileri

Bireyin ve toplumun sağlık durumu, çok çeşitli faktörlerden etkilenir. Bu faktörler arasında beden sağlığı, ruh sağlığı ve güvenli çevre yer alır. Sağlığın sosyal ve ekonomik belirleyicileri arasında aile geliri, işsizlik ve yaşam standartları bulunurken, iş yerindeki kimyasallara maruz kalma gibi “toksik maruziyetler”, sağlığın “mesleki” faktörleri arasında yer alır.

Halk sağlığı, 20. yüzyılda aile planlaması, daha sağlıklı yiyecekler ve içme suyunun florlanması gibi alanlarda büyük başarılar elde etmiştir. Ancak “trafik kazaları”, günümüzde hâlâ devam eden ve tam olarak çözülemeyen önemli sağlık risklerinden biridir.

Bulaşıcı Hastalıklar ve Bulaşma Yolları

Bulaşıcı hastalıklar, halk sağlığının temel odak alanlarından biridir. Bu hastalıklar farklı yollarla bulaşabilir:

• Damlacık Yolu: Öksürme veya hapşırma ile havaya yayılan damlacıkların solunmasıyla bulaşır. “Kızamık” bu yolla bulaşan hastalıklara bir örnektir.
• Fiziksel Temas Yolu: Doğrudan temasla bulaşır. “Şarbon” bu yolla bulaşabilir.
• Dolaylı Oral-Dışkı (Fekal-Oral) Yolu: Kirlenmiş su ve gıdaların ağız yoluyla alınmasıyla bulaşır. “Rotavirüs” bu yolla bulaşan tipik bir hastalıktır.
• Vektör Yolu: Sivrisinek gibi canlı aracılarla bulaşır. “Sıtma”, sivrisinekler aracılığıyla bulaşan en bilinen hastalıklardandır.

Bazı bulaşıcı hastalıklar, kulak önündeki tükürük bezlerinde (parotis) şişme ile karakterize olan “Kabakulak” gibi belirgin semptomlar gösterir.

Kronik Hastalıklar ve Mesleki Riskler

Kronik hastalıklar, uzun süreli ve genellikle yavaş ilerleyen hastalıklardır. Dünya çapında en yaygın kanser türü “akciğer kanseridir”. “Sigara” kullanımı, sadece akciğer kanseri için değil, aynı zamanda “mesane kanseri” için de en önemli risk faktörlerinden biridir. Kardiyovasküler (kalp-damar) hastalıkları önlemede ise sağlıklı beslenme ve yaşam tarzı önemlidir; “şekerli ve yağlı besin tüketimi” ise bir önlem değil, risk faktörüdür.

Bazı hastalıklar ise doğrudan mesleki maruziyetle ilgilidir. Kömür madencilerinin kömür tozu soluması sonucu oluşan pnömokonyoza halk arasında “kara akciğer” denir. “Mesleki astım” ise kimyasal fabrika çalışanları veya kuaförler gibi risk gruplarında görülürken, “masa başı çalışanlar” bu hastalık için risk grubu içinde yer almaz.

Halk Sağlığında Veri ve Koruma

Halk sağlığı müdahaleleri, veriye dayalı kararlar gerektirir. Toplanan verinin “kabul edilebilirliği”, o verinin tasarım, maliyet ve etik standartlar açısından uygun olup olmadığıyla ölçülür. Sağlık hizmeti uygulamalarını takip etmek için sağlıkta eşitsizlikler ve herkes için sağlık gibi konseptler kullanılırken, “travma nedeniyle artan mortalite” bir konsept değil, bir sonuç göstergesidir.

Koruyucu hekimlik, hastalıklar oluşmadan önlemeyi amaçlar. “Sağlık eğitimi” birincil koruma, “periyodik sağlık muayeneleri” ise erken tanıyı amaçlayan ikincil koruma örneğidir. “Aspirin reçete etmek” ise bir tedavi eylemidir, koruyucu hekimlik hizmeti değildir.

Sonuç

Bir halk sağlığı uzmanının, sorunları tanımlama ve yönetsel becerilere sahip olmasının yanı sıra yeniliklere açık olması gerekir; “eski alışkanlıklarına bağlı olması” bu mesleğin özelliklerinden biri değildir. Bağışıklık sisteminde, vücudun mikroplarla savaşmasına yardımcı olan protein yapılı maddelere “antikorlar” denir. Halk sağlığı, bu mekanizmaları güçlendirerek toplumun genel sağlık düzeyini yükseltmeyi hedefler.

1. Aşağıdakilerden hangisi bulaşıcı hastalıkların temel bulaşma yöntemlerinde fiziksel temas yoluyla gerçekleşen bir hastalıktır?

A) Hepatit B

B) Şarbon

C) Kızamık

D) Kolera

E) Sıtma

Cevap : B) Şarbon

Açıklama :

2. Aşağıdakilerden hangisi verinin kabul edilebilirlik değerini etkileyen faktörü açıklamak üzerine sorulmuş bir sorudur?

A) Veriler kullanılabilir bir formatta mı?

B) Toplanan veriler tasarım, maliyet ve etik standartlar açısından kabul edilebilir mi?

C) Verilerden özetler, grafikler ve tablolar oluşturulabilir mi?

D) Veriler hastalığa, hizmet kategorisine, sosyal göstergelere ve ikamet bölgesine göre raporlanıyor mu?

E) Veriler ne kadar güncel?

Cevap : B) Toplanan veriler tasarım, maliyet ve etik standartlar açısından kabul edilebilir mi?

Açıklama : Verinin “kabul edilebilirliği” (acceptability), o verinin toplanma sürecinin (tasarım), maliyetinin ve etik ilkelere uygunluğunun paydaşlar (toplum, otoriteler) tarafından onaylanıp onaylanmadığı ile ilgilidir. B şıkkı bu faktörleri doğrudan sorgulamaktadır.

3. Aşağıdaki bulaşıcı hastalıklardan hangisi dolaylı oral-dışkı yoluyla bulaşır?

A) Sıtma

B) Viral hemorajik ateş

C) Şistozomiyaz

D) Veba

E) Rotavirüs

Cevap : E) Rotavirüs

Açıklama : Oral-dışkı (fekal-oral) yolu, enfekte dışkı ile kirlenmiş su, yiyecek veya yüzeylerin ağız yoluyla alınmasıyla bulaşmayı ifade eder. Rotavirüs, özellikle çocuklarda ishale neden olan ve bu yolla (dolaylı olarak kirlenmiş yüzeyler veya sularla) bulaşan tipik bir virüstür.

4. Aşağıdakilerden hangisi verinin değerini etkileyen “geçerlilik” faktörü içerinde yer alır?

A) Verileri toplama ve işlemenin maliyeti nedir?

B) Veriler bölgeler arası ve sosyal sınıf çeşitliliği ve eşitsizliği gösteriyor mu?

C) Ham veriler, doğru ölçümler kullanılarak mı toplandı?

D) Veriler ne kadar güncel?

E) Veriler konu ile ne ölçüde ilgilidir?

Cevap : E) Veriler konu ile ne ölçüde ilgilidir?

Açıklama :

5. Aşağıdakilerden hangisi sağlık hizmeti uygulamalarıı takip etmek ve müdahale sonuçlarını yorumlamak için kullanılan göstergeler arasında yer almaz?

A) Sağlıkta eşitsizlikler

B) Sağlık alanlı konsepti

C) Sağlık sistemi reformu

D) Herkes için sağlık

E) Travma nedeniyle artan mortalite

Cevap : E) Travma nedeniyle artan mortalite

Açıklama : A, B, C ve D şıkları, sağlık politikalarının ve sistemlerinin genel çerçevesini ve hedeflerini belirleyen geniş kavramlardır. “Travma nedeniyle artan mortalite (ölüm oranı)” ise bu kavramları değerlendirmek için kullanılan spesifik bir sonuç göstergesidir, bir uygulama konsepti değildir.

6. Aşağıdakilerden hangisi günümüzde hâlâ devam eden ve tam olarak çözülemeyen sağlık riskleri arasında yer alır?

A) Daha güvenli ve daha sağlıklı yiyecekler

B) İçme suyunun florlanması

C) Aile planlaması

D) Trafik kazaları

E) Daha sağlıklı anneler ve bebekler

Cevap : D) Trafik kazaları

Açıklama : A, B, C ve E şıkları, 20. yüzyılda halk sağlığı alanında elde edilmiş büyük başarıları (iyileşmeleri) temsil etmektedir. Ancak “Trafik kazaları”, modern yaşamın bir sonucu olarak ortaya çıkan ve halen tam olarak çözülememiş, önemli bir halk sağlığı sorunu ve risk faktörü olmaya devam etmektedir.

7. “Kara akciğer” olarak adlandırılan hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Asbestoz

B) Kömür işçisinin pnömokonyozu

C) Silikoz

D) Astım

E) Alerji

Cevap : B) Kömür işçisinin pnömokonyozu

Açıklama : Kömür madeni işçilerinin uzun süre kömür tozu soluması sonucu akciğerlerinde bu tozun birikmesiyle oluşan mesleki akciğer hastalığına (pnömokonyoz), akciğerlerde yarattığı siyah renk değişikliği nedeniyle halk arasında “kara akciğer” hastalığı denir.

8. Dünya çapında en yaygın kanser türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Akciğer

B) Kolon

C) Mide

D) Mesane

E) Prostat

Cevap : A) Akciğer

Açıklama : Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, hem yeni vaka sayısı hem de kansere bağlı ölüm oranları açısından dünya çapında en yaygın kanser türü akciğer kanseridir.

9. Aşağıdaki hastalıklardan hangisi damlacık yoluyla bulaşır?

A) Kızamık

B) Şarbon

C) Kolera

D) Sitma

E) Kuduz

Cevap : A) Kızamık

Açıklama : Damlacık yoluyla bulaşma, enfekte kişinin öksürmesi veya hapşırmasıyla virüs içeren damlacıkların havaya yayılması ve bunların solunmasıyla gerçekleşir. Kızamık, bu yolla çok kolay bulaşabilen viral bir hastalıktır.

10. Aşağıdakilerden hangisi yeni halk sağlığı kavramının misyonu, ulusal ve küresel hedefleri arasındaki konular içerisinde yer almaz?

A) Profesyonel halk sağlığı iş gücünün yetiştirilmesini sağlamak

B) Mevcut geniş uygulama araştırması ve tanıtımı uluslararası en iyi uygulamalar ve standartlar ortaya çıkarmak

C) Hastalık ve sakatlığın önlenmesini sağlamak

D) Eşitsizlikleri arttırmak

E) Bireysel ve toplumsal sağlık haklarını korumak ve geliştirmek

Cevap : D) Eşitsizlikleri arttırmak

Açıklama : Yeni halk sağlığı anlayışının temel misyonu, sağlık hizmetlerine erişimde “eşitsizlikleri azaltmaktır”, artırmak değil. Amaç, herkesin eşit sağlık hizmeti almasını sağlamaktır.

11. Aşağıdaki meslek gruplarından hangisi “mesleki astım” için risk grubu içerisinde yer almaz?

A) Elektronik işçiler

B) Hayvan antijenlerine maruz kalan işler

C) Masa başı çalışanlar

D) Kuaförler

E) Kimyasal fabrika çalışanları

Cevap : C) Masa başı çalışanlar

Açıklama : Mesleki astım, iş yerindeki kimyasalların (boyalar, kimyasallar), tozların veya antijenlerin (hayvan tüyleri) solunmasıyla tetiklenir. Kuaförler (saç spreyi), kimyasal ve elektronik işçileri (lehim dumanı) risk altındadır. Masa başı çalışanlar (ofis çalışanları) için böyle bir mesleki maruziyet riski bulunmamaktadır.

12. Aşağıdaki hastalıklardan hangisi sivrisinekler aracılığıyla bulaşmaktadır?

A) Veba

B) Şarbon

C) Sıtma

D) Hepatit-B

E) Kolera

Cevap : C) Sıtma

Açıklama : Sıtma (Malarya), parazit taşıyan enfekte Anofel cinsi sivrisineklerin insanları ısırması yoluyla bulaşan, vektör kaynaklı bir hastalıktır.

13. Aşağıdaki kanser türlerinden hangisinin “sigara” sonucunda ortaya çıkma ihtimali daha yüksektir?

A) Melanom

B) Mezotelyoma

C) Akciğer ve mesane

D) Rahim ağzı kanseri

E) Meme ve kolorektal

Cevap : C) Akciğer ve mesane

Açıklama : Sigara, akciğer kanserinin açık ara en büyük risk faktörüdür. Ayrıca, sigara dumanındaki kanserojen kimyasallar kan dolaşımına karışıp idrarla atılırken idrar torbası (mesane) hücrelerine zarar vererek mesane kanseri riskini de ciddi oranda artırır.

14. Aşağıdakilerden hangisi sağlık tanımı içerisinde yer almaz?

A) Tam iyilik hali

B) Hastalığın olmayışı

C) Ruhsal iyilik durumu

D) Sakatlığın olmayışı

E) Şiddet durumu

Cevap : E) Şiddet durumu

Açıklama : Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) klasik tanımına göre sağlık, “sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir”. “Şiddet durumu” ise bu iyilik halinin bozulduğu bir risk faktörüdür, tanımın bir parçası değildir.

15. Aşağıdakilerden hangisi halk sağlığı uzmanının özelliklerinden biri değildir?

A) Eski alışkanlıklarına bağlı olması

B) Profesyonel becerilere sahip olması

C) Sorunları savunu yapma becerisine sahip olması

D) Yönetsel becerilere sahip olması

E) Sorunları tanımlama becerisine sahip olması

Cevap : A) Eski alışkanlıklarına bağlı olması

Açıklama : Halk sağlığı, sürekli değişen sağlık sorunlarına (yeni salgınlar, çevresel riskler vb.) ve yeni bilimsel verilere adapte olmayı gerektiren dinamik bir alandır. Bu nedenle bir halk sağlığı uzmanının yeniliklere açık olması ve değişime direnmemesi (“eski alışkanlıklarına bağlı olmaması”) gerekir.

16. Aşağıdakilerden hangisi bireyin ve toplumun sağlık durumunu ortaya koyan “ekonomik” faktörler arasında yer almaz?

A) Aile geliri

B) Toksik maruziyetler

C) Yaşam standartları

D) Kişi başına GSYİH

E) İşsizlik

Cevap : B) Toksik maruziyetler

Açıklama : Aile geliri, yaşam standartları, GSYİH ve işsizlik, sağlığın sosyal ve ekonomik belirleyicileridir. “Toksik maruziyetler” (kimyasallara maruz kalma) ise ekonomik değil, sağlığın “çevresel” belirleyicileri arasında yer alır.

17. Parotis bezlerinde şişme görülen hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Şarbon

B) Kara akciğer

C) Kabakulak

D) Sıtma

E) Kolera

Cevap : C) Kabakulak

Açıklama : Kabakulak, viral bir enfeksiyon olup en belirgin özelliği kulak önünde ve çene altında bulunan en büyük tükürük bezi olan “parotis bezlerinin” ağrılı bir şekilde şişmesidir.

18. “Bir çalışmayı seçenler veya istemeyenler arasındaki farklılıklar nedeniyle sistematik hata ortaya çıkması” aşağıdaki hangi ön yargı türünü ifade eder?

A) Tasarım hatası

B) Örnekleme yanlılığı hatası

C) Bilgi yanlılığı hatası

D) Yanıt yanlılığı hatası

E) Gözlemci ön yargı hatası

Cevap : D) Yanıt yanlılığı hatası

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisi kardiyovasküler hastalıkları önlemede kullanılacak faktörlerden biri değildir?

A) Beslenme tarzı

B) Sağlık hizmetlerine erişim

C) Yaşam tarzı

D) Şekerli ve yağlı besin tüketimi

E) Sağlık eğitim

Cevap : D) Şekerli ve yağlı besin tüketimi

Açıklama : Kardiyovasküler (kalp-damar) hastalıkları önlemek için sağlıklı beslenme, sağlıklı yaşam tarzı, sağlık hizmetlerine erişim ve sağlık eğitimi gibi faktörler olumlu katkı sağlar. “Şekerli ve yağlı besin tüketimi” ise bu hastalıkları önleyen bir faktör değil, tam tersine artıran bir risk faktörüdür.

20. Aşağıdakilerden hangisi bireyin ve toplumun sağlık durumunu ortaya koyan “mesleki” faktörler arasında yer alır?

A) Toksik maruziyetler

B) Yaşam standartları

C) İşsizlik

D) Kişi başına GSYİH

E) Aile geliri

Cevap : A) Toksik maruziyetler

Açıklama : Sağlığın “mesleki” (occupational) belirleyicileri, kişinin işiyle doğrudan ilgili risklerdir. İş yerindeki kimyasallara, toza veya gürültüye maruz kalma (“toksik maruziyetler”) bu faktörlerin en önemlilerindendir. Diğer şıklar genel ekonomik faktörlerdir.