İnsan Hakları ve Demokratikleşme 2024-2025 Bütünleme Soruları

Cevap: C) İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine ABD de taraftır.
Açıklama: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS), adından da anlaşılacağı üzere Avrupa Konseyi çatısı altında hazırlanan ve yalnızca bu konseye üye olan devletlerin taraf olabileceği bölgesel bir sözleşmedir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) bir Avrupa ülkesi olmadığı ve Avrupa Konseyi’ne üye olmadığı için bu sözleşmeye ortak veya taraf değildir.

Cevap: E) Sınırlama yalnızca Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapılabilir.
Açıklama: 1982 Anayasası’nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler olağan dönemlerde “yalnızca KANUNLA” sınırlanabilir (Kanunilik ilkesi). Bu sınırlamalar anayasanın sözüne, ruhuna, demokratik toplum düzeninin gereklerine, ölçülülük ilkesine aykırı olamaz ve hakkın özüne dokunamaz. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri (CBK) ile -olağanüstü hal CBK’ları hariç- sosyal ve ekonomik haklar düzenlenebilir ancak kişi hakları ve siyasi haklar olağan dönem CBK’ları ile sınırlandırılamaz.

Cevap: A) Terör suçlarında ölüm cezası verilebilir.
Açıklama: Türkiye’de 2004 yılında yapılan anayasa değişikliği ile (İHAS 13 Nolu Protokol gereği) ölüm cezası anayasadan ve tüm kanunlardan (terör, savaş ve vatan hainliği suçları dâhil olmak üzere) mutlak surette ve her koşulda çıkarılmıştır. İHAS içtihatlarına ve 1982 Anayasasına göre, suçun türü veya ağırlığı ne olursa olsun hiçbir koşulda, hiç kimseye ölüm cezası (idam) verilemez.

Cevap: B) Mülkiyet hakkı
Açıklama: İfade özgürlüğü (düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti), kişinin fikirlerini çeşitli yollarla dışa vurmasıdır. Bilim ve sanat eserleri vermek (A), aynı siyasi düşünce etrafında parti (C) veya dernek (D) kurmak, fikirlerini kitlelere duyurmak için toplantı ve yürüyüş düzenlemek (E), doğrudan ifade özgürlüğünün toplumsal ve eylemsel uzantılarıdır. “Mülkiyet hakkı” ise ekonomik ve sosyal bir hak (veya klasik bir mülkiyet hakkı) olup, kişinin eşya üzerindeki egemenliğini ifade eder; düşünsel bir ifade biçimi değildir.

Cevap: C) Kişilerin yargılanması
Açıklama: Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nin denetim organı “İnsan Hakları Komitesi”dir. Komite bu denetimi; taraf devletlerin periyodik olarak sunduğu “Raporları” inceleyerek, sözleşmeye ek ihtiyari protokolle kabul edilen “Bireysel başvuru” mekanizmasıyla ve devletlerin birbirlerini şikayet ettiği “Devletlerarası başvuru” yoluyla (ayrıca çok istisnai bazı sözleşmelerdeki soruşturma usulleri benzeri yollarla) yapar. Ancak BM İnsan Hakları Komitesi bir ceza mahkemesi değildir; suç işleyen “Kişilerin yargılanması” ve hapis cezasına çarptırılması gibi bir denetim veya yargılama yetkisi yoktur (bu yetki UCM gibi uluslararası ceza mahkemelerine aittir).

Cevap: D) Bir kısım üyelerini Yargıtay, bir kısım üyelerini ise Danıştay seçer.
Açıklama: 1982 Anayasası’nın 79. maddesine göre seçimlerin genel yönetim ve denetiminden sorumlu olan Yüksek Seçim Kurulu (YSK), 7 asıl ve 4 yedek üyeden oluşur. Bu üyelerin 6’sı Yargıtay Genel Kurulu tarafından, 5’i ise Danıştay Genel Kurulu tarafından kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayılarının salt çoğunluğuyla seçilir. TBMM veya Cumhurbaşkanı YSK’ya üye seçemez.

Cevap: B) Taraflar ulusal azınlıkların gerektiğinde self-determinasyon (kendi kaderini tayin) hakkı uyarınca özerk bir devlete dönüşmesini destekler ve güvenceye alırlar.
Açıklama: Ulusal Azınlıkların Korunmasına İlişkin Çerçeve Sözleşme, azınlık haklarını korurken devletlerin egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve siyasi bağımsızlığını zedelememeyi temel bir ilke olarak benimser. Bu nedenle, sözleşmede azınlıklara “self-determinasyon” (ayrılıp kendi özerk veya bağımsız devletini kurma) hakkı tanınmamış, tam aksine bu tür ayrılıkçı hareketleri destekleyen düzenlemelere yer verilmemiştir. Sözleşme entegrasyonu, eşitliği ve kültürel korunmayı hedefler.

Cevap: E) Dini kurallar hukukun kaynakları arasında kabul edilir.
Açıklama: Laiklik ilkesinin temel gereği olarak devlet kuralları, yasama faaliyetleri ve hukuki düzenlemeler dini dogmalara veya kurallara dayandırılamaz. Devlet tüm inanç sistemlerine eşit mesafede durmak ve tarafsız kalmakla yükümlüdür; dolayısıyla laik bir sistemde dini kuralların hukukun meşru kaynakları arasında kabul edilmesi imkansızdır.

Cevap: C) Georg Jellinek
Açıklama: İnsan hakları doktrininde ve anayasa hukukunda hakların klasik sınıflandırmasını yapan Alman hukukçu Georg Jellinek’tir. Jellinek, bireyin devlete karşı konumuna göre hakları 3 statüye ayırmıştır: Devletin karışamayacağı alanları belirleyen “Negatif Statü Hakları” (Kişisel haklar), bireyin devletten hizmet beklediği “Pozitif Statü Hakları” (Sosyal ve ekonomik haklar) ve bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlayan “Aktif Statü Hakları” (Siyasi haklar). (Karel Vasak ise hakları 1., 2. ve 3. kuşak olarak zamansal sınıflandıran kişidir).

Cevap: A) Seçilme hakkı
Açıklama: Anayasadaki temel haklardan bazıları tüm insanlara (yabancılar dâhil) tanınmışken, “Siyasi Haklar” kural olarak sadece “Türk Vatandaşlarına” tanınmıştır. Sosyal güvenlik, çalışma, kamu denetçisine başvurma ve dilekçe hakkı (karşılıklılık/mütekabiliyet esasıyla) Türkiye’de bulunan yabancılara da sağlanabilen haklardandır. Ancak devletin yönetim organlarını belirleyen siyasi “Seçme, Seçilme ve Siyasi Faaliyette Bulunma Hakkı” yalnızca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına ait (münhasır) bir haktır.

Cevap: C) Suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak
Açıklama: 1982 Anayasası’nın 23. maddesinde yer alan Yerleşme ve Seyahat Hürriyeti kapsamında vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti düzenlenmiştir. 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyetinin ancak “suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle” ve mutlaka “hâkim kararına bağlı olarak” sınırlanabileceği hüküm altına alınmıştır. Önceden var olan vatandaşlık ödevi (vergi borcu gibi) veya idari kararlarla yurt dışına çıkış yasağı getirilmesi uygulaması tamamen kaldırılmıştır.

Cevap: D) 13 Nolu Protokol
Açıklama: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) sisteminde ölüm cezasının kaldırılması süreci iki aşamalı olmuştur. İlk olarak 6 Nolu Protokol ile barış zamanında ölüm cezası kaldırılmış (ancak savaş zamanı için istisna bırakılmıştır). Daha sonra kabul edilen ve yürürlüğe giren “13 Nolu Protokol” ile ölüm cezası her koşulda (savaş ve yakın savaş tehlikesi dâhil) kesin ve mutlak olarak kaldırılmış ve yasaklanmıştır.

Cevap: B) Kamu Görevlileri Hakem Kurulu
Açıklama: 2010 Anayasa değişikliği ile memurlara ve diğer kamu görevlilerine “toplu sözleşme yapma” hakkı tanınmıştır. Anayasanın 53. maddesine göre, sendikalar ile kamu işvereni arasında toplu sözleşme görüşmeleri sırasında bir uyuşmazlık çıkarsa (anlaşma sağlanamazsa), taraflar “Kamu Görevlileri Hakem Kurulu”na başvururlar. Bu kurulun vereceği kararlar kesindir ve doğrudan toplu sözleşme hükmündedir. (İşçilerin uyuşmazlıklarına ise Yüksek Hakem Kurulu bakar).

Cevap: E) Mülkiyet ve miras hakkının kullanımı
Açıklama: Dayanak: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
Anayasa’nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hâllerde temel hak ve özgürlüklerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Ancak bazı haklar hiçbir şekilde ihlal edilemez:
Yaşama hakkı (kanuna uygun savaş fiilleri dışında)
Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğü
Din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamama ve bunlardan dolayı suçlanamama
Suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi
Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimsenin suçlu sayılamaması (masumiyet karinesi)
Şıklara baktığımızda:
*A) İnanç ve vicdan özgürlüğü → Korunan çekirdek haklar kapsamındadır.
*B) Masumiyet karinesi → Korunur.
*C) Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğünün korunması → Korunur.
*D) Suç ve cezaların geriye yürütülmesinin yasaklanması → Korunur.
-E) Mülkiyet ve miras hakkının kullanımı → Anayasa’nın 15. maddesinde sayılan dokunulamaz çekirdek haklar arasında yer almaz; olağanüstü hâllerde sınırlanabilir.
Doğru cevap: E.

Cevap: A) Olağan dönemlerde kamu görevlilerinin tatil günlerinde çalıştırılabilmesi
Açıklama: 1982 Anayasası madde 18’e göre hiç kimse zorla çalıştırılamaz, angarya yasaktır. Ancak; mahkumiyet esnasındaki cezaevi çalışmaları, askerlik hizmetleri, olağanüstü hallerde (deprem, savaş) istenen hizmetler ve vatandaşlık ödevi olan sivil bedeni çalışmalar (yol vergisi mükellefiyeti gibi tarihi örnekler) angarya sayılmaz. “Kamu görevlilerinin olağan dönemlerde tatil (izin) günlerinde dinlenme haklarının ellerinden alınıp zorla çalıştırılabilmesi”, angarya yasağının bir istisnası değildir, aksine sosyal hakların (dinlenme hakkı) ihlalidir.

Cevap: B) Özel hayatın gizliliği
Açıklama: 1982 Anayasası’nın 21. maddesinde düzenlenen “Konut Dokunulmazlığı” hakkı, kişinin evinin (konutunun) devletin veya üçüncü kişilerin keyfi müdahalelerine karşı korunmasını garanti eder. Bireyin özel hayatının en mahrem alanı olan konuta devlet görevlilerinin (kolluk güçleri dâhil) girebilmesi, arama yapabilmesi veya eşyalara el koyabilmesi, kural olarak ancak ve ancak bağımsız bir “hâkim kararı” (gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merciin yazılı emri) ile mümkündür.

Cevap: D) Vekaletle oy kullanma ilkesi
Açıklama: Demokratik seçim hukukuna genel oy, eşit oy, gizli oy, açık sayım-döküm ve bireysel (şahsi) oy ilkeleri hakimdir. Şahsi oy ilkesinin bir gereği olarak seçmen iradesini sandık başında bizzat kendisi ortaya koymalıdır; noter onayı veya başka bir hukuki işlemle bir başkasının yerine vekaletle oy kullanılması yasaktır.

Cevap: D) Yasama organı iki kanatlı olmalıdır.
Açıklama: Demokratik bir toplum düzeninde azınlık fikirlerin korunması (A), temel hak ve özgürlüklerin vazgeçilmezliği (B), çoğulculuk ve hoşgörü (C) ile seçimlerin yapılması (E) olmazsa olmaz gereklerdendir. Ancak yasama organının tek meclisli mi yoksa iki kanatlı (çift meclisli) mi olacağı tamamen ülkelerin kendi anayasal tercihlerine bağlıdır; demokratik bir düzen için bir zorunluluk veya genel bir gerek değildir (Örneğin Türkiye’de de yasama organı tek kanatlıdır yani sadece TBMM’den oluşur).

Cevap: A) Kanuni hakim güvencesi
Açıklama: 1982 Anayasası’nın 37. maddesinde düzenlenen “Kanuni Hâkim Güvencesi” (veya Tabiî Hâkim İlkesi), bir kişinin işlediği iddia edilen bir suçun türüne ve yerine göre yargılanacağı mahkemenin, o suç işlenmeden önce kanunla kurulmuş ve belirlenmiş olmasını ifade eder. Suç işlendikten sonra kişiye özel olağanüstü veya istisnai bir mahkeme (örneğin İstiklal Mahkemeleri gibi) kurulamamasını ve kişinin kendi yasal mahkemesi dışında yargılanamamasını güvence altına alır.

Cevap: E) Avrupa Birliği
Açıklama: 1993 yılında Danimarka’nın başkenti Kopenhag’da yapılan Avrupa Zirvesinde belirlenen “Kopenhag Kriterleri”, aday ülkelerin Avrupa Birliği’ne (AB) tam üye olabilmeleri için karşılamaları gereken siyasi (demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü, azınlık hakları), ekonomik (işleyen bir piyasa ekonomisi) ve toplumsal/hukuki (AB müktesebatını üstlenme) şartların bütünüdür.