Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 1

Giriş

Osmanlı İmparatorluğu’nun son iki yüzyılı, devletin çöküşünü durdurmak amacıyla girişilen radikal reformlar, iç ve dış tehditler ve fikir akımlarıyla şekillenmiştir. 16. yüzyılın sonlarında başlayan ve “Duraklama ve Gerileme Dönemi” olarak da bilinen buhran dönemi, 19. yüzyılda geri dönülemez bir hal almıştır. Bu makalede, II. Mahmut ve II. Meşrutiyet dönemlerindeki temel ıslahatlar, fikir akımları ve devleti çöküşe götüren dış olaylar incelenecektir.

II. Mahmut Dönemi Islahatları (1808-1839)

Sultan II. Mahmut, merkezi otoriteyi yeniden tesis etmeyi amaçlayan köklü reformlara imza atmıştır. Tahta çıktığında, kendisini destekleyen ayanlarla “Sened-i İttifak” (1808) belgesini imzalayarak ayanların varlığını tanımak zorunda kalmıştır. Daha sonra merkezi otoriteyi güçlendirmek için köklü adımlar atmıştır:

• Yönetim: Asırlık Divan-ı Hümayun’u kaldırarak yerine modern bakanlıkların (Nezaretler) toplandığı “Babıâli”yi (hükümet merkezi) kurmuştur. Taşrada ise merkezi otoritenin temsilcisi olarak “muhtarlık teşkilatını” kurmuş ve muhtarları “halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamakla” görevlendirmiştir.
• Dış Politika: 11 Mart 1836’da Hariciye Nezareti’ni (Dışişleri Bakanlığı) kurmuş ve uluslararası teamüllere uygun olarak diplomatik yazışmalarda “Fransızca”nın kullanılmasını kararlaştırmıştır.
• Askeri ve Siyasi Krizler: Dönemin en büyük krizi 1821 Rum İsyanı olmuştur. Osmanlı bu isyanla uğraşırken, İran’ın doğudan savaş açması üzerine 1823’te “Erzurum Antlaşması” imzalanmıştır.

Osmanlı Fikir Akımları

Çöküşü durdurmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıkmıştır. İlk ortaya çıkan fikir akımı “Osmanlıcılık” iken, Milli Mücadele’ye de temel oluşturan son akım “Türkçülük”tür. Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Şinasi, Ziya Paşa vb.) Osmanlıcılık fikrini savunmuşlardır; “Ziya Gökalp” ise Türkçülük akımının en önemli teorisyenidir. 1865’te kurulan Genç Osmanlılar Cemiyeti, Islahat Fermanı’na karşı çıkmış ve kanunların Batı’dan aynen alınmasını eleştirmiştir.

Ekonomik Çöküş: Borçlar ve Ticaret Sözleşmeleri

19. yüzyıl, Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hale geldiği bir dönemdir. 1854 Kırım Savaşı sırasında başlayan dış borçlanma, verimsiz alanlarda (saray harcamaları, savaş finansmanı) kullanıldığı için kısa sürede devleti iflasa sürüklemiştir. 1838 Balta Limanı gibi ticaret sözleşmeleri, “kapitülasyonları ortadan kaldırmamış”, aksine pekiştirerek gümrük bağımsızlığını yok etmiştir. 1881’de ilan edilen Muharrem Kararnamesi ile alacaklı devletler “Düyun-ı Umumiye İdaresi”ni kurmuş ve bu idare, borç tahsilatı için daha önce kurulan “Rüsum-ı Sitte İdaresi”nin yerine geçmiştir.

II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1918)

II. Meşrutiyet’in ilanı (1908), siyasi çalkantıları da beraberinde getirmiştir.

• Toprak Kayıpları: Meşrutiyet’in ilanından hemen sonraki otorite boşluğunda “Bulgaristan” bağımsızlığını ilan etmiş, Girit Yunanistan’a katılmış ve Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmiştir.
• İç Siyaset: 31 Mart Vakası (Miladi takvimle 13 Nisan 1909), Meşrutiyet rejimine karşı çıkan büyük bir isyandır. Türk parlamento tarihinde güvensizlik oyuyla düşürülen ilk kabine ise 1909’da Sadrazam “Kamil Paşa” hükümeti olmuştur.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Cepheleri

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nda İttifak Devletleri safında yer almıştır. Savaşta mücadele edilen cepheler arasında Çanakkale, Kanal, Suriye-Filistin ve Rusya’ya karşı savaşılan “Kafkas Cephesi” yer alır. “Batı Anadolu Cephesi” ise I. Dünya Savaşı’nda değil, Kurtuluş Savaşı’nda açılan bir cephedir.

Sonuç

Avrupa’da 1648 “Vestfalya Antlaşması” ile başlayan modern ulus-devlet sistemi, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorlukların aleyhine işlemiştir. Rusya’nın 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı kullanarak “Ortodoksların” himayesini iddia etmesi, bu sürecin bir parçasıdır. Osmanlı Millet Sistemi’nde gayrimüslimlerin tabi olduğu “Zımmi Hukuku”, 19. yüzyılda bu tür dış müdahalelere zemin hazırlamıştır.

1. Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin savaştığı cephelerden biri değildir?

A) Kafkas cephesi

B) Suriye-Filistin cephesi

C) Kanal cephesi

D) Batı Anadolu cephesi

E) Çanakkale cephesi

Cevap : D) Batı Anadolu cephesi

Açıklama : “Batı Anadolu cephesi” (veya Batı Cephesi), I. Dünya Savaşı’nda değil, 1919-1922 yılları arasındaki Türk Kurtuluş Savaşı’nda Yunanistan’a karşı savaşılan cephenin adıdır. Diğer şıklar (Kafkas, Suriye-Filistin, Kanal, Çanakkale) Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndaki cepheleridir.

2. Klasik dönem boyunca Osmanlı toplum örgütlenmesini ifade etmekte kullanılan Millet Sistemi’nde gayrimüslim azınlıklar hangi hukuktan yararlanırdı?

A) Şer’î hukuk

B) Avrupa hukuku

C) Zımmi hukuk

D) Medeni hukuk

E) Medrese hukuku

Cevap : C) Zımmi hukuk

Açıklama : Osmanlı Millet Sistemi’nde gayrimüslim tebaa (zımmîler), İslam hukukunun (Şer’î hukuk) kendilerine tanıdığı özel bir statü olan “Zımmi hukuku”na tabi idi. Bu hukuk, onların kendi dinî liderleri aracılığıyla kendi cemaat hukuklarını (evlenme, boşanma, miras vb.) uygulamalarına izin veriyordu.

3. Osmanlıcılık fikrini savunanlar arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Şinasi

B) Ziya Paşa

C) Ali Suavi

D) Ziya Gökalp

E) Namık Kemal

Cevap : D) Ziya Gökalp

Açıklama : Şinasi, Ziya Paşa, Ali Suavi ve Namık Kemal gibi Genç Osmanlılar, dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin tüm tebaayı eşit vatandaş olarak gören Osmanlıcılık fikrini savunmuşlardır. Ziya Gökalp ise bu fikrin çöküşünden sonra yükselen Türkçülük akımının en önemli teorisyenidir.

4. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda imzaladığı ticaret sözleşmelerine ilişkin aşağıda verilen bilgilerden hangisi vanlıştır?

A) Ticaret sözleşmeleri Osmanlı Devleti’nin gümrük bağımsızlığını ortadan kaldırmıştır.

B) Ticaret sözleşmeleri birçok ülkeyle imzalanmıştır.

C) Ticaret sözleşmeleri sonrasında dış ticaret açığı meydana gelmiştir.

D) Ticaret sözleşmeleri ile kapitülasyonlar ortadan kalkmıştır.

E) Ticaret sözleşmeleri ile Osmanlı ekonomisi serbest ticarete açılmıştır.

Cevap : D) Ticaret sözleşmeleri ile kapitülasyonlar ortadan kalkmıştır.</p

Açıklama : 19. yüzyılda imzalanan (özellikle 1838 Balta Limanı Antlaşması gibi) serbest ticaret sözleşmeleri, kapitülasyonları ortadan kaldırmamış, aksine kapitülasyonların sağladığı ayrıcalıkları daha da genişleterek ve pekiştirerek Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlılığını artırmıştır.

5. Muharrem Kararnamesi’ne yönelik aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kararname ile Rüsum-1 Sitte İdaresi de çalışımaya devam etmiştir.

B) Kararname ile faiz haddi düşürülmüştür.

C) Kararname ile Osmanlı borçlarında indirime gidilmiştir.

D) Kararname ile borçlara ayrılacak kaynakların tespiti yapılmıştır.

E) Kararname ile Düyun-1 Umumiye İdaresi kurulmuştur.

Cevap : A) Kararname ile Rüsum-1 Sitte İdaresi de çalışımaya devam etmiştir.</p

Açıklama : Muharrem Kararnamesi (1881) ile Düyun-ı Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi kurulmuştur. Bu yeni idare, daha önce borç tahsilatı için kurulmuş olan Rüsum-ı Sitte (Altı Vergi) İdaresi’ni içine alarak onun yerine geçmiş ve yetkilerini devralmıştır. İkisi aynı anda çalışmaya devam etmemiştir.

6. II. Mahmut’un ülke yönetimine dair attığı çok önemli adımlardan biri muhtarlık teşkilatının kurulmasıdır (1831). Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde muhtarların görevi olarak belirlenmiştir?

A) Asker kaçaklarını yakalayıp devlete teslim etmek

B) Yabancı konsolosların güvenliğini sağlamak

C) Cizye vergisini toplayıp hazineye aktarmak

D) Köy veya mahallede halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamak

E) Kadı ve naiplerin atamalarını denetlemek

Cevap : D) Köy veya mahallede halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamak

Açıklama : II. Mahmut’un muhtarlık teşkilatını kurmasının temel amacı, ayanların ve yerel güç odaklarının otoritesini kırarak, köy ve mahallelerde merkezi devletin temsilcisi olacak bir birim oluşturmaktır. Muhtar, halk ile devlet (merkezi idare) arasındaki temel bağlantı noktası olarak görevlendirilmiştir.

7. Demokrasi tarihimizde güvensizlik oyuyla düşürülen ilk kabine aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kamil Paşa

B) Hüseyin Hilmi Paşa

C) Sait Paşa

D) Gazi Ahmet Muhtar Paşa

E) Tevfik Paşa

Cevap : A) Kamil Paşa</p

Açıklama : II. Meşrutiyet döneminde, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin muhalifi olan Sadrazam Kamil Paşa’nın kabinesi, 13 Şubat 1909’da Meclis-i Mebusan’da yapılan oylama sonucunda güvensizlik oyu (adem-i itimat) alarak düşürülmüştür. Bu, Türk parlamento tarihindeki ilk güvensizlik oyuyla düşürülen hükümettir.

8. Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet’in ilanı sonrası kaybedilen yerlerden biridir?

A) Bulgaristan

B) Romanya

C) Mısır

D) Kıbrıs

E) Tunus

Cevap : A) Bulgaristan

Açıklama : II. Meşrutiyet’in ilanından (23 Temmuz 1908) hemen sonra ortaya çıkan otorite boşluğundan yararlanan Bulgaristan, 5 Ekim 1908’de tam bağımsızlığını ilan etmiştir. Aynı dönemde Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmiş, Girit de Yunanistan’a katılmıştır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin dış borçlanmasına yönelik doğru bir bilgidir?

A) Tüm dış borçlar için İngilizler aracılık etmiştir.

B) Alınan borçların bir kısmı için faiz ödenmemiştir.

C) Birinci Dünya Savaşı öncesinde borçların büyük bir kısmı ödenmiştir.

D) Dış borçlar ağırlıklı olarak İtalyan yatırımcılardan alınmıştır.

E) Alınan borçlar çoğunlukla yatırım dışı alanlar için kullanılmıştır.

Cevap : E) Alınan borçlar çoğunlukla yatırım dışı alanlar için kullanılmıştır.</p

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda aldığı dış borçlar (ilk borçlanma 1854 Kırım Savaşı sırasındadır), sanayi ve altyapı yatırımlarından çok, mevcut bütçe açıklarını kapatmak, saray harcamaları, savaş finansmanı ve eski borçların faizlerini ödemek gibi yatırım dışı (verimsiz) alanlarda kullanılmıştır.

10. Genç Osmanlılarla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi vanlıştır?

A) 1889 yılında Genç Osmanlılar Cemiyeti’ni kurmuşlardır.

B) Türkçülük ve İslamcılık akımlarına da kayıtsız kalmamışlardır.

C) Islahat Fermanı’na karşı çıkmışlardır.

D) Halk hakimiyeti konusunda birbirlerinden farklı düşünmüşlerdir.

E) Bazıları kanunların Batıdan aynen alınmasına karşı çıkmışlardır.

Cevap : A) 1889 yılında Genç Osmanlılar Cemiyeti’ni kurmuşlardır.</p

Açıklama : Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) Cemiyeti 1865 yılında kurulmuştur. 1889 yılında kurulan cemiyet ise Genç Türklerin (Jön Türkler) öncüsü olan İttihad-ı Osmanî Cemiyeti’dir (daha sonra İttihat ve Terakki).

11. 31 Mart Vakası’nın miladi takvimle karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 13 Nisan 1908

B) 31 Mart 1293

C) 31 Mart 1909

D) 31 Mart 1908

E) 13 Nisan 1909

Cevap : E) 13 Nisan 1909

Açıklama : 31 Mart Vakası, Rumi takvime göre 31 Mart 1325 tarihinde başlamıştır. Bu tarihin Miladi takvimdeki karşılığı 13 Nisan 1909’dur.

12. Osmanlı İmparatorluğu’nda 16. yüzyılın sonlarında başlayan Buhran Dönemi, genel olarak hangi durumu ifade etmek için kullanılır?

A) İmparatorluğun vakıf ve sağlık sistemi

B) İmparatorluğun dış politikası

C) İmparatorluğun duraklama ve gerileme dönemi

D) İmparatorluğun eğitim seviyesi

E) İmparatorluğun yükseliş dönemi

Cevap : C) İmparatorluğun duraklama ve gerileme dönemi

Açıklama : 16. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı Devleti’nde yaşanan askeri, siyasi, ekonomik ve toplumsal bozulmaların tümü tarihçiler tarafından “Buhran Dönemi” olarak adlandırılır. Bu dönem, klasik tarih anlatımındaki “Duraklama ve Gerileme Dönemi”ne karşılık gelmektedir.

13. Avrupa’da yeni siyasi dengelerin oluşmasına zemin hazırlayan Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren ve uzun vadede Avrupa’da oluşan ittifaklar nedeniyle Osmanlı’yı da olumsuz etkileyen 1648 tarihli antlaşma hangisidir?

A) Tilsit Antlaşması

B) Pasarofça Antlaşması

C) Vestfalya Antlaşması

D) Karlofça Antlaşması

E) Küçük Kaynarca Antlaşması

Cevap : C) Vestfalya Antlaşması

Açıklama : 1648 tarihli Vestfalya (Westphalia) Antlaşması, Otuz Yıl Savaşları’nı bitirmiş ve modern Avrupa’daki ulus-devlet sisteminin temellerini atmıştır. Bu antlaşma sonrası Avrupa devletleri kendi aralarındaki sorunları çözüp güçlenmiş ve bu durum uzun vadede Osmanlı Devleti’nin aleyhine olmuştur.

14. Osmanlı Devleti’nde görülen ilk ve son fikir akımı aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

A) İslamcılık-Türkçülük

B) İslamcılık-Batıcılık

C) Türkçülük-Batıcılık

D) Osmanlıcılık-İslamcılık

E) Osmanlıcılık-Türkçülük

Cevap : E) Osmanlıcılık-Türkçülük

Açıklama : Osmanlı Devleti’ni kurtarmak için ortaya atılan fikir akımlarından ilki, 19. yüzyılın ortalarında (Tanzimat dönemi) ortaya çıkan ve tüm tebaayı birleştirmeyi amaçlayan Osmanlıcılık’tır. En sonuncusu ve Milli Mücadele’nin de temel ideolojisi olan akım ise Türkçülük’tür.

15. II. Mahmut, devlet idaresinde önceliği merkezî otoritenin güçlendirilmesine verdi. İlk olarak tahtını borçlu olduğu Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa Paşa’yı sadrazamlığa getirdi. Ardından Nizam-ı Cedit’e destek vermiş olan âyanları yanına alarak, merkezî otoriteyi zayıflatan yerel unsurları denetim altında tutmaya çalıştı. İstanbul’a davet ettiği bazı âyan temsilcileri ile mutabakat sağladı. Böylece saray ile âyanlar arasında ….. adıyla bilinen bir belge ortaya çıkmış oldu (7 Ekim 1808).
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Tanzimat-1 Hayriye

B) Kanun- Esasi

C) Teşkilat-ı Esasiye

D) Hüccet-i Şer’iye

E) Senet-i İttifak

Cevap : E) Senet-i İttifak

Açıklama : II. Mahmut döneminde, Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa’nın girişimiyle merkezi otorite (Padişah) ile taşradaki güçlü yerel yöneticiler (âyanlar) arasında 1808 yılında imzalanan ve karşılıklı yetkileri belirleyen belgeye “Sened-i İttifak” denir.

16. 1. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti aşağıdaki cephelerden hangisinde Rusya’ya karşı savaşmıştır?

A) Galiçya cephesi

B) Kanal cephesi

C) Kafkas cephesi

D) Filistin cephesi

E) Çanakkale cephesi

Cevap : C) Kafkas cephesi

Açıklama : Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nda Doğu Anadolu’da (Erzurum, Kars, Sarıkamış) Rus İmparatorluğu’na karşı savaşmıştır. Bu cephe “Kafkas Cephesi” olarak bilinir. (Ayrıca müttefiklere yardım için gidilen Galiçya cephesinde de Ruslara karşı savaşılmıştır, ancak asıl cephe Kafkas’tır).

17. Rusya, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı kasıtlı ve yanlış yorumlayarak Osmanlıya baskı kurarken aşağıdaki gayrimüslim zümrelerden hangisinin himayesi iddiasında bulunmaktaydı?

A) Gregoryenler

B) Ortodokslar

C) Calvinistler

D) Museviler

E) Katolikler

Cevap : B) Ortodokslar

Açıklama : 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğu (himayesi) hakkını elde ettiğini iddia etmiş ve bu hakkı kullanarak sürekli Osmanlı Devleti’nin iç işlerine müdahale etmiştir.

18. Sultan II. Mahmut, Avrupa’da olduğu gibi verimli işleyen bir hükümet sisteminin yanı sıra kendine has bürokrasinin oluşumunu sağlamıştır. Bu amaçla asırlık Divan-ı Hümayun işlevini yitirince yerine aşağıdaki kurumlardan hangisi öne çıkmıştır?

A) Hariciye Nezareti

B) Babıâli

C) Evkaf Nezareti

D) Düyun-ı Umumiye

E) Nizam-1 Cedit

Cevap : B) Babıâli

Açıklama : II. Mahmut döneminde Divan-ı Hümayun kaldırılarak modern bakanlıklar (Nezaretler) kurulmuştur. Bu yeni bakanlıkların toplandığı ve Sadrazamın yönetim merkezi olan yapıya “Babıâli” (Yüce Kapı / Hükümet Konağı) denmiş ve Babıâli, devletin yürütme merkezi haline gelmiştir.

19. 1821 Rum İsyanı esnasında Doğu sınırında Osmanlı’ya savaş açarak Osmanlı askerinin iki cephede mücadele etmesine sebep olan İran ile 1823 tarihinde hangi antlaşma yapılarak savaş hâline son verilmiştir?

A) Kasr-ı Şirin Antlaşması

B) Erzurum Antlaşması

C) Hünkar İskelesi Antlaşması

D) Bağdat Antlaşması

E) Kale-i Sultaniye Antlaşması

Cevap : B) Erzurum Antlaşması

Açıklama : 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı, Osmanlı Devleti’nin Rum İsyanı ile uğraştığı bir dönemde çıkmıştır. Bu savaş, 1823 yılında imzalanan Erzurum Antlaşması ile sona ermiş ve 1639’daki Kasr-ı Şirin Antlaşması sınırları esas alınmıştır.

20. Sultan II. Mahmut, modern dönem Türk dış politika tarihinin en önemli kurumu olan Hariciye Nezareti’ni 11 Mart 1836’da kurdu. Nezaretin oluşumu sonrasında 1838’de alınan bir kararla Osmanlı elçilikleri arasındaki diplomatik yazışmaların aşağıdaki dillerin hangisiyle yapılması kararlaştırıldı?

A) Arapça

B) Fransızca

C) Almanca

D) Latince

E) Ingilizce

Cevap : B) Fransızca

Açıklama : 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında Fransızca, tüm dünyada “diplomasi dili” olarak kabul edilmekteydi. Osmanlı Devleti de modern Hariciye Nezareti’ni kurduğunda, uluslararası teamüllere uyarak elçilikleri arasındaki yazışmalarda Fransızcayı kullanma kararı almıştır.