Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 1

Giriş

Osmanlı İmparatorluğu’nun son iki yüzyılı, devletin çöküşünü durdurmak amacıyla girişilen radikal reformlar, iç ve dış tehditler ve fikir akımlarıyla şekillenmiştir. 16. yüzyılın sonlarında başlayan ve “Duraklama ve Gerileme Dönemi” olarak da bilinen buhran dönemi, 19. yüzyılda geri dönülemez bir hal almıştır. Bu makalede, II. Mahmut ve II. Meşrutiyet dönemlerindeki temel ıslahatlar, fikir akımları ve devleti çöküşe götüren dış olaylar incelenecektir.

II. Mahmut Dönemi Islahatları (1808-1839)

Sultan II. Mahmut, merkezi otoriteyi yeniden tesis etmeyi amaçlayan köklü reformlara imza atmıştır. Tahta çıktığında, kendisini destekleyen ayanlarla “Sened-i İttifak” (1808) belgesini imzalayarak ayanların varlığını tanımak zorunda kalmıştır. Daha sonra merkezi otoriteyi güçlendirmek için köklü adımlar atmıştır:

• Yönetim: Asırlık Divan-ı Hümayun’u kaldırarak yerine modern bakanlıkların (Nezaretler) toplandığı “Babıâli”yi (hükümet merkezi) kurmuştur. Taşrada ise merkezi otoritenin temsilcisi olarak “muhtarlık teşkilatını” kurmuş ve muhtarları “halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamakla” görevlendirmiştir.
• Dış Politika: 11 Mart 1836’da Hariciye Nezareti’ni (Dışişleri Bakanlığı) kurmuş ve uluslararası teamüllere uygun olarak diplomatik yazışmalarda “Fransızca”nın kullanılmasını kararlaştırmıştır.
• Askeri ve Siyasi Krizler: Dönemin en büyük krizi 1821 Rum İsyanı olmuştur. Osmanlı bu isyanla uğraşırken, İran’ın doğudan savaş açması üzerine 1823’te “Erzurum Antlaşması” imzalanmıştır.

Osmanlı Fikir Akımları

Çöküşü durdurmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıkmıştır. İlk ortaya çıkan fikir akımı “Osmanlıcılık” iken, Milli Mücadele’ye de temel oluşturan son akım “Türkçülük”tür. Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Şinasi, Ziya Paşa vb.) Osmanlıcılık fikrini savunmuşlardır; “Ziya Gökalp” ise Türkçülük akımının en önemli teorisyenidir. 1865’te kurulan Genç Osmanlılar Cemiyeti, Islahat Fermanı’na karşı çıkmış ve kanunların Batı’dan aynen alınmasını eleştirmiştir.

Ekonomik Çöküş: Borçlar ve Ticaret Sözleşmeleri

19. yüzyıl, Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hale geldiği bir dönemdir. 1854 Kırım Savaşı sırasında başlayan dış borçlanma, verimsiz alanlarda (saray harcamaları, savaş finansmanı) kullanıldığı için kısa sürede devleti iflasa sürüklemiştir. 1838 Balta Limanı gibi ticaret sözleşmeleri, “kapitülasyonları ortadan kaldırmamış”, aksine pekiştirerek gümrük bağımsızlığını yok etmiştir. 1881’de ilan edilen Muharrem Kararnamesi ile alacaklı devletler “Düyun-ı Umumiye İdaresi”ni kurmuş ve bu idare, borç tahsilatı için daha önce kurulan “Rüsum-ı Sitte İdaresi”nin yerine geçmiştir.

II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1918)

II. Meşrutiyet’in ilanı (1908), siyasi çalkantıları da beraberinde getirmiştir.

• Toprak Kayıpları: Meşrutiyet’in ilanından hemen sonraki otorite boşluğunda “Bulgaristan” bağımsızlığını ilan etmiş, Girit Yunanistan’a katılmış ve Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmiştir.
• İç Siyaset: 31 Mart Vakası (Miladi takvimle 13 Nisan 1909), Meşrutiyet rejimine karşı çıkan büyük bir isyandır. Türk parlamento tarihinde güvensizlik oyuyla düşürülen ilk kabine ise 1909’da Sadrazam “Kamil Paşa” hükümeti olmuştur.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Cepheleri

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nda İttifak Devletleri safında yer almıştır. Savaşta mücadele edilen cepheler arasında Çanakkale, Kanal, Suriye-Filistin ve Rusya’ya karşı savaşılan “Kafkas Cephesi” yer alır. “Batı Anadolu Cephesi” ise I. Dünya Savaşı’nda değil, Kurtuluş Savaşı’nda açılan bir cephedir.

Sonuç

Avrupa’da 1648 “Vestfalya Antlaşması” ile başlayan modern ulus-devlet sistemi, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorlukların aleyhine işlemiştir. Rusya’nın 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı kullanarak “Ortodoksların” himayesini iddia etmesi, bu sürecin bir parçasıdır. Osmanlı Millet Sistemi’nde gayrimüslimlerin tabi olduğu “Zımmi Hukuku”, 19. yüzyılda bu tür dış müdahalelere zemin hazırlamıştır.

1. Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin savaştığı cephelerden biri değildir?

A) Kafkas cephesi

B) Suriye-Filistin cephesi

C) Kanal cephesi

D) Batı Anadolu cephesi

E) Çanakkale cephesi

Cevap : D) Batı Anadolu cephesi

2. Klasik dönem boyunca Osmanlı toplum örgütlenmesini ifade etmekte kullanılan Millet Sistemi’nde gayrimüslim azınlıklar hangi hukuktan yararlanırdı?

A) Şer’î hukuk

B) Avrupa hukuku

C) Zımmi hukuk

D) Medeni hukuk

E) Medrese hukuku

Cevap : C) Zımmi hukuk

3. Osmanlıcılık fikrini savunanlar arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Şinasi

B) Ziya Paşa

C) Ali Suavi

D) Ziya Gökalp

E) Namık Kemal

Cevap : D) Ziya Gökalp

4. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda imzaladığı ticaret sözleşmelerine ilişkin aşağıda verilen bilgilerden hangisi vanlıştır?

A) Ticaret sözleşmeleri Osmanlı Devleti’nin gümrük bağımsızlığını ortadan kaldırmıştır.

B) Ticaret sözleşmeleri birçok ülkeyle imzalanmıştır.

C) Ticaret sözleşmeleri sonrasında dış ticaret açığı meydana gelmiştir.

D) Ticaret sözleşmeleri ile kapitülasyonlar ortadan kalkmıştır.

E) Ticaret sözleşmeleri ile Osmanlı ekonomisi serbest ticarete açılmıştır.

Cevap : D) Ticaret sözleşmeleri ile kapitülasyonlar ortadan kalkmıştır.</p

5. Muharrem Kararnamesi’ne yönelik aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kararname ile Rüsum-1 Sitte İdaresi de çalışımaya devam etmiştir.

B) Kararname ile faiz haddi düşürülmüştür.

C) Kararname ile Osmanlı borçlarında indirime gidilmiştir.

D) Kararname ile borçlara ayrılacak kaynakların tespiti yapılmıştır.

E) Kararname ile Düyun-1 Umumiye İdaresi kurulmuştur.

Cevap : A) Kararname ile Rüsum-1 Sitte İdaresi de çalışımaya devam etmiştir.</p

6. II. Mahmut’un ülke yönetimine dair attığı çok önemli adımlardan biri muhtarlık teşkilatının kurulmasıdır (1831). Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde muhtarların görevi olarak belirlenmiştir?

A) Asker kaçaklarını yakalayıp devlete teslim etmek

B) Yabancı konsolosların güvenliğini sağlamak

C) Cizye vergisini toplayıp hazineye aktarmak

D) Köy veya mahallede halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamak

E) Kadı ve naiplerin atamalarını denetlemek

Cevap : D) Köy veya mahallede halkla devlet arasındaki ilişkiyi sağlamak

7. Demokrasi tarihimizde güvensizlik oyuyla düşürülen ilk kabine aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kamil Paşa

B) Hüseyin Hilmi Paşa

C) Sait Paşa

D) Gazi Ahmet Muhtar Paşa

E) Tevfik Paşa

Cevap : A) Kamil Paşa</p

8. Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet’in ilanı sonrası kaybedilen yerlerden biridir?

A) Bulgaristan

B) Romanya

C) Mısır

D) Kıbrıs

E) Tunus

Cevap : A) Bulgaristan

9. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin dış borçlanmasına yönelik doğru bir bilgidir?

A) Tüm dış borçlar için İngilizler aracılık etmiştir.

B) Alınan borçların bir kısmı için faiz ödenmemiştir.

C) Birinci Dünya Savaşı öncesinde borçların büyük bir kısmı ödenmiştir.

D) Dış borçlar ağırlıklı olarak İtalyan yatırımcılardan alınmıştır.

E) Alınan borçlar çoğunlukla yatırım dışı alanlar için kullanılmıştır.

Cevap : E) Alınan borçlar çoğunlukla yatırım dışı alanlar için kullanılmıştır.</p

10. Genç Osmanlılarla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi vanlıştır?

A) 1889 yılında Genç Osmanlılar Cemiyeti’ni kurmuşlardır.

B) Türkçülük ve İslamcılık akımlarına da kayıtsız kalmamışlardır.

C) Islahat Fermanı’na karşı çıkmışlardır.

D) Halk hakimiyeti konusunda birbirlerinden farklı düşünmüşlerdir.

E) Bazıları kanunların Batıdan aynen alınmasına karşı çıkmışlardır.

Cevap : A) 1889 yılında Genç Osmanlılar Cemiyeti’ni kurmuşlardır.</p

11. 31 Mart Vakası’nın miladi takvimle karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 13 Nisan 1908

B) 31 Mart 1293

C) 31 Mart 1909

D) 31 Mart 1908

E) 13 Nisan 1909

Cevap : E) 13 Nisan 1909

12. Osmanlı İmparatorluğu’nda 16. yüzyılın sonlarında başlayan Buhran Dönemi, genel olarak hangi durumu ifade etmek için kullanılır?

A) İmparatorluğun vakıf ve sağlık sistemi

B) İmparatorluğun dış politikası

C) İmparatorluğun duraklama ve gerileme dönemi

D) İmparatorluğun eğitim seviyesi

E) İmparatorluğun yükseliş dönemi

Cevap : C) İmparatorluğun duraklama ve gerileme dönemi

13. Avrupa’da yeni siyasi dengelerin oluşmasına zemin hazırlayan Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren ve uzun vadede Avrupa’da oluşan ittifaklar nedeniyle Osmanlı’yı da olumsuz etkileyen 1648 tarihli antlaşma hangisidir?

A) Tilsit Antlaşması

B) Pasarofça Antlaşması

C) Vestfalya Antlaşması

D) Karlofça Antlaşması

E) Küçük Kaynarca Antlaşması

Cevap : C) Vestfalya Antlaşması

14. Osmanlı Devleti’nde görülen ilk ve son fikir akımı aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

A) İslamcılık-Türkçülük

B) İslamcılık-Batıcılık

C) Türkçülük-Batıcılık

D) Osmanlıcılık-İslamcılık

E) Osmanlıcılık-Türkçülük

Cevap : E) Osmanlıcılık-Türkçülük

15. II. Mahmut, devlet idaresinde önceliği merkezî otoritenin güçlendirilmesine verdi. İlk olarak tahtını borçlu olduğu Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa Paşa’yı sadrazamlığa getirdi. Ardından Nizam-ı Cedit’e destek vermiş olan âyanları yanına alarak, merkezî otoriteyi zayıflatan yerel unsurları denetim altında tutmaya çalıştı. İstanbul’a davet ettiği bazı âyan temsilcileri ile mutabakat sağladı. Böylece saray ile âyanlar arasında ….. adıyla bilinen bir belge ortaya çıkmış oldu (7 Ekim 1808).
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Tanzimat-1 Hayriye

B) Kanun- Esasi

C) Teşkilat-ı Esasiye

D) Hüccet-i Şer’iye

E) Senet-i İttifak

Cevap : E) Senet-i İttifak

16. 1. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti aşağıdaki cephelerden hangisinde Rusya’ya karşı savaşmıştır?

A) Galiçya cephesi

B) Kanal cephesi

C) Kafkas cephesi

D) Filistin cephesi

E) Çanakkale cephesi

Cevap : C) Kafkas cephesi

17. Rusya, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı kasıtlı ve yanlış yorumlayarak Osmanlıya baskı kurarken aşağıdaki gayrimüslim zümrelerden hangisinin himayesi iddiasında bulunmaktaydı?

A) Gregoryenler

B) Ortodokslar

C) Calvinistler

D) Museviler

E) Katolikler

Cevap : B) Ortodokslar

18. Sultan II. Mahmut, Avrupa’da olduğu gibi verimli işleyen bir hükümet sisteminin yanı sıra kendine has bürokrasinin oluşumunu sağlamıştır. Bu amaçla asırlık Divan-ı Hümayun işlevini yitirince yerine aşağıdaki kurumlardan hangisi öne çıkmıştır?

A) Hariciye Nezareti

B) Babıâli

C) Evkaf Nezareti

D) Düyun-ı Umumiye

E) Nizam-1 Cedit

Cevap : B) Babıâli

19. 1821 Rum İsyanı esnasında Doğu sınırında Osmanlı’ya savaş açarak Osmanlı askerinin iki cephede mücadele etmesine sebep olan İran ile 1823 tarihinde hangi antlaşma yapılarak savaş hâline son verilmiştir?

A) Kasr-ı Şirin Antlaşması

B) Erzurum Antlaşması

C) Hünkar İskelesi Antlaşması

D) Bağdat Antlaşması

E) Kale-i Sultaniye Antlaşması

Cevap : B) Erzurum Antlaşması

20. Sultan II. Mahmut, modern dönem Türk dış politika tarihinin en önemli kurumu olan Hariciye Nezareti’ni 11 Mart 1836’da kurdu. Nezaretin oluşumu sonrasında 1838’de alınan bir kararla Osmanlı elçilikleri arasındaki diplomatik yazışmaların aşağıdaki dillerin hangisiyle yapılması kararlaştırıldı?

A) Arapça

B) Fransızca

C) Almanca

D) Latince

E) Ingilizce

Cevap : B) Fransızca