Genel İktisat

Giriş

İktisat, sınırsız insan ihtiyaçlarını karşılamak için kıt kaynakların nasıl dağıtıldığını inceleyen bir sosyal bilimdir. İktisadi faaliyetler; üretim, tüketim ve bu ikisi arasındaki değiş tokuşları (genellikle paralı mübadele şeklinde) ifade eden “dolaşım” süreçlerinden oluşur. Bu süreçte hem kapitalist sistemin (özel mülkiyet) hem de sosyalist sistemin (kamu mülkiyeti, merkezi planlama) özelliklerini bir arada barındıran ekonomik yapıya “karma ekonomik sistem” denir.

Talep, Arz ve Piyasa Dengesi

Piyasa, alıcı ve satıcıların etkileşime girdiği yerdir ve denge fiyatı ile miktarı, talep ve arz güçleri tarafından belirlenir.

• Talep: Tüketicilerin değişik fiyat düzeylerinde satın almaya razı olacakları mal miktarını ifade eder. Talep Kanunu’na göre, diğer faktörler sabitken bir malın fiyatı yükseldiğinde, “talep edilen mal miktarında düşüş olur”. Bir malın talep miktarını belirleyen unsurlar arasında malın fiyatı, alıcının geliri ve zevkleri yer alır; “sermaye miktarı” ise arzı etkileyen bir faktördür.
• Arz: Üreticilerin piyasaya sunduğu mal miktarıdır. Bir endüstrideki bütün firmaların arz eğrilerinin yatay toplamına “piyasa arz eğrisi” denir.
• Eğri Kaymaları: Malın fiyatı dışındaki faktörler eğrileri kaydırır. Örneğin, “üretim faktör fiyatlarının artması” (maliyet artışı) arz eğrisini sola kaydırır (arz azalır). “Üretim teknolojisinin gelişmesi” ise maliyetleri düşürerek arz eğrisini sağa kaydırır (arz artar). Vergilerdeki bir değişiklik de bir “arz kaymasına” neden olur.
• Denge Değişimleri: Arz sola kayarken (azalırken), talep de eşit miktarda ve ters yönde (sağa, yani artış) kayarsa, miktar üzerindeki zıt etkiler birbirini götürür ve “piyasa denge miktarı değişmezken piyasa fiyatı yükselir”.

Piyasa Aksaklıkları ve Özel Piyasalar

Bazen piyasa fiyatı devlet müdahalesiyle belirlenir. Mal darlığından yararlanarak yasal tavan fiyatın üzerinde satış yapılmasına “karaborsa” denir. Piyasada çok sayıda satıcıya karşılık sadece **tek bir alıcının** bulunduğu piyasa türüne ise “monopson” denir. Arz ve talep tepkilerinin gecikmeli olduğu piyasalarda (özellikle tarım ürünlerinde) fiyat dalgalanmaları “örümcek ağı teoremi” ile açıklanır.

Tüketici Davranışı: Fayda Teorisi

Tüketicinin amacı, tüketimden elde ettiği tatmini, yani “faydayı” maksimize etmektir. Bir maldan tüketilen miktar arttıkça, her ek birimin sağladığı fayda (marjinal fayda) azalır; bu “Azalan Marjinal Fayda Kanunu”dur. Bu kanun nedeniyle toplam fayda (tüm birimlerden elde edilen tatmin) önce azalarak artar, zirveye ulaşır ve sonra azalmaya başlar. “Toplam faydanın (TU) maksimum olduğu noktada marjinal fayda (MU) sıfıra eşittir.”

Kayıtsızlık eğrileri, tüketiciye aynı faydayı sağlayan farklı mal bileşimlerini gösterir. Bu eğrilerin “orijine dış bükey” olmasının nedeni “azalan marjinal ikame oranı” varsayımıdır. Bu eğriler ve bütçe doğrusu, tüketicinin dengeye nasıl ulaştığını gösterir ancak “malın fiyatını belirleyen unsurlara” cevap veremez.

Üretim ve Maliyet Teorisi

Üretim, emek, doğal kaynaklar, sermaye ve girişimci gibi üretim faktörlerini kullanarak yapılır; “kâr” bu faktörlerden biri değil, girişimcinin geliridir. “Üretim fonksiyonu”, belirli bir çıktı miktarı için gerekli olan girdilerin teknik zorunluluklarını ifade eder.

• Eş-ürün Eğrisi: Aynı toplam ürün miktarını sağlayan farklı girdi bileşimlerini gösterir. Bu eğrinin eğimine “marjinal teknik ikame oranı” denir.
• Verimlilik ve Maliyet: Belirli bir ürünün “en az faktör miktarı” ile üretilmesi “teknik etkinlik” olarak adlandırılır. Firmanın birim üretim başına düşen maliyetine “ortalama toplam maliyet” denir. Üretim miktarına bağlı olmayan kira, sigorta gibi maliyetler sabit maliyet iken, üretimle birlikte artan “hammadde giderleri” değişken maliyettir.
• Dönemler: “Kısa dönem”, en az bir üretim faktörünün sabit olduğu süredir. “Uzun dönemde” ise tüm girdilerin miktarı değiştirilebilir. Ölçeğe göre artan getiriye sahip bir firmanın uzun dönem ortalama maliyetleri üretim arttıkça “azalır”.
• Marjinal Ürün: “Marjinal ürünün sıfır olduğu noktada toplam ürün maksimumdur.”

Piyasa Yapıları ve Talep Esnekliği

Talep Esnekliği: Fiyattaki değişimin talep edilen miktarı ne kadar etkilediğini ölçer. Fiyat %20 arttığı halde miktar hiç değişmiyorsa, esneklik “sıfırdır” (tam inelastik). Talep eğrisi yatay eksene paralelse esneklik “sonsuzdur” (tam esnek). İkame mallarda (örn: tavuk-koyun) çapraz talep esnekliği “daima pozitiftir”.

Tam Rekabet: Piyasaya girişin serbest olduğu, çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu piyasadır. Bu piyasadaki firma fiyat alıcıdır ve “marjinal geliri malın fiyatına eşittir”. Eğer kısa dönemde aşırı kâr varsa, uzun dönemde “piyasaya yeni firmalar girer”, fiyat düşer ve tüm firmalar “normal kâr” elde eder.

1. Marjinal ürünün sıfır olduğu noktada toplam ürün nasıldır?

A) Negatiftir.

B) Sıfırdır.

C) Minimumdur.

D) Azalmaktadır.

E) Maksimumdur.

Cevap : E) Maksimumdur.

Açıklama : Üretim teorisinde, marjinal ürün (eklenen son işçinin yaptığı üretim), toplam ürün eğrisinin eğimini verir. Toplam ürünün zirveye ulaştığı (maksimum olduğu) noktada eğim sıfırdır, bu nedenle marjinal ürün de sıfırdır.

2. Arz eğrisindeki sola kaymanın talep eğrisindeki kayma ile eşit ancak ters yönlü olduğu durumda aşağıdakilerden hangisi olur?

A) Piyasa fiyatı değişmez.

B) Piyasa denge miktarı azalırken piyasa fiyatı değişmez.

C) Piyasa denge miktarı değişmezken piyasa fiyatı yükselir.

D) Piyasa dengededir.

E) Piyasa denge miktarı azalır.

Cevap : C) Piyasa denge miktarı değişmezken piyasa fiyatı yükselir.

Açıklama : Arz eğrisinin sola kayması (arzın azalması) fiyatı yükseltir ve miktarı düşürür. Talep eğrisinin ters yönde (sağa) ve eşit miktarda kayması (talebin artması) ise hem fiyatı hem miktarı artırır. Bu iki etki birleştiğinde; miktar üzerindeki zıt etkiler (biri azaltır, biri artırır) birbirini götürür ve miktar değişmez. Fiyat üzerindeki aynı yönlü etkiler (ikisi de artırır) ise toplanır ve piyasa fiyatı yükselir.

3. Toplam fayda ilk etapta azalarak artar ve toplam fayda maksimuma ulaştıktan sonra azalmaya başlar. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Değişen marjinal fayda kanunu

B) Azalan marjinal fayda kanunu

C) Artan toplam fayda kanunu

D) Artan marjinal fayda kanunu

E) Azalan toplam fayda kanunu

Cevap : B) Azalan marjinal fayda kanunu

Açıklama : Tüketilen her ek birim malın sağladığı ek faydanın (marjinal fayda) bir öncekinden daha az olması “Azalan Marjinal Fayda Kanunu”dur. Marjinal fayda azaldığı için, toplam fayda “azalarak artar”. Marjinal fayda sıfır olduğunda toplam fayda maksimum olur ve marjinal fayda negatife döndüğünde toplam fayda azalmaya başlar.

4. Aşağıdakilerden hangisi ikame mala örnektir?

A) Bilgisayar – masa

B) Araba benzin

C) Çayşeker

D) Reçel peynir

E) Tavuk-koyun

Cevap : E) Tavuk-koyun

Açıklama : İkame mallar, birbirinin yerine kullanılabilen mallardır (birinin fiyatı artınca diğerinin talebi artar). Tavuk eti ve koyun eti birbirinin yerine tüketilebilen ikame mallara örnektir. Araba-benzin ve çay-şeker ise tamamlayıcı mallardır.

5. Aşağıdakilerden hangisi örümcek ağı teoreminin uygulandığı ürünlere en iyi örnektir?

A) Tarım

B) İmalat üretimi

C) Bilişim

D) Hizmet

E) Teknoloji

Cevap : A) Tarım

Açıklama : Örümcek Ağı Teoremi, üretim kararlarının bir dönem önceki fiyatlara göre alındığı ve arzın talebe gecikmeli olarak tepki verdiği piyasaları (özellikle tarım piyasaları) açıklar. Çiftçi, bu yılki fiyata bakarak gelecek yıl ne ekeceğine karar verir, ancak arz piyasaya çıktığında fiyat değişmiş olur.

6. Özel mülkiyetin yanında kamu mülkiyetini, piyasa mekanizması yanında müdahaleyi, fiyat mekanizması yanında merkezî planlamayı kabul eden iktisadi yapılanma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kapitalist sistem

B) Karma ekonomik sistem

C) Sosyalist sistem

D) Merkantilist sistem

E) Fizyokratik sistem

Cevap : B) Karma ekonomik sistem

Açıklama : Hem kapitalist sistemin (özel mülkiyet, piyasa mekanizması) hem de sosyalist sistemin (kamu mülkiyeti, merkezi planlama) özelliklerini bir arada barındıran, devletin piyasaya müdahale ettiği ekonomik sisteme “karma ekonomik sistem” denir.

7. Kayıtsızlık eğrilerinin orijine dış bükey olmalarının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Daha az malın daha çok mala tercih edileceği varsayımı

B) Daha çok malın daha az mala tercih edileceği varsayımı

C) Tüketici tercihlerinin değişmesi

D) Azalan marjinal ikame oranı varsayımı

E) Tercihlerin tamamlanmışlığı varsayımı

Cevap : D) Azalan marjinal ikame oranı varsayımı

Açıklama : Kayıtsızlık eğrilerinin orijine dış bükey (konveks) olmasının nedeni “Azalan Marjinal İkame Oranı”dır. Bu oran, tüketicinin bir maldan daha fazla tüketebilmek için diğer maldan vazgeçmeye razı olduğu miktarı gösterir. Tüketici bir maldan çok tükettikçe, o mal için vazgeçmek istediği diğer mal miktarı azalır, bu da eğriye dış bükey şeklini verir.

8. Bir endüstrideki bütün firmaların arz eğrilerinin yatay toplamına ne ad verilmektedir?

A) Arz eğrisi

B) Sanayi talep eğrisi

C) Firma arz eğrisi

D) Piyasa arz eğrisi

E) Talep eğrisi

Cevap : D) Piyasa arz eğrisi

Açıklama : “Piyasa arz eğrisi” (veya Endüstri arz eğrisi), belirli bir malı üreten tüm firmaların bireysel arz eğrilerinin yatay olarak (her fiyat düzeyindeki miktarların) toplanmasıyla elde edilir.

9. Aşağıdakilerden hangisinde marjinal fayda yaklaşımına göre toplam fayda (TU) ve marjinal fayda (MU) ilişkisi tam ve doğru olarak verilmiştir?

A) MU ve TU eğrilerinin ikisinde de her noktada eğimi negatiftir.

B) TU’nun maksimum olduğu noktada MU sıfıra eşittir.

C) MU artarken TU önce azalan sonra artan bir eğridir.

D) MU’nun maksimum olduğu noktada TU sıfıra eşittir.

E) MU ve TU eğrileri birlikte artış gösterirler.

Cevap : B) TU’nun maksimum olduğu noktada MU sıfıra eşittir.

Açıklama : Marjinal fayda (MU), toplam faydanın (TU) eğimidir. Toplam fayda artarken MU pozitiftir; Toplam fayda maksimum (zirve) noktasına ulaştığında eğimi sıfır olur, bu nedenle MU da sıfıra eşittir. Toplam fayda azalmaya başladığında ise MU negatiftir.

10. Vergilerdeki bir değişimin arz eğrisi üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilir?

A) Arz kanunu

B) Arz kayması

C) Arz fiyatı

D) Arz miktarı

E) Arz esnekliği

Cevap : B) Arz kayması

Açıklama : Malın kendi fiyatı dışındaki faktörlerde (vergiler, maliyetler, teknoloji vb.) meydana gelen bir değişiklik, arz eğrisinin tamamının sağa veya sola hareket etmesine neden olur. Bu duruma “arz kayması” (arzda değişme) denir. Örneğin, vergilerin artması maliyetleri artırır ve arz eğrisini sola kaydırır.

11. Firmanın birim üretim başına düşen maliyetine ne ad verilir?

A) Ortalama toplam maliyet

B) Toplam maliyet

C) Ortalama sabit maliyet

D) Marjinal maliyet

E) Ortalama değişken maliyet

Cevap : A) Ortalama toplam maliyet

Açıklama : Toplam maliyetin (TC) üretim miktarına (Q) bölünmesiyle elde edilen değere “birim maliyet” veya “Ortalama Toplam Maliyet” (ATC) denir. (ATC = TC / Q).

12. İkame mallar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Esneklik katsayısı sıfırdır.

B) Esneklik katsayısı birden küçüktür.

C) Esneklik katsayısı daima negatiftir.

D) Esneklik katsayısı birden büyüktür.

E) Esneklik katsayısı daima pozitiftir.

Cevap : C) Esneklik katsayısı daima negatiftir.

Açıklama :

13. Üretim fonksiyonu aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Faktör miktarı

B) Girdi maliyeti

C) Çıktı maliyeti

D) Faktör fiyatı

E) Faktörlerin teknik zorunluluğunu

Cevap : E) Faktörlerin teknik zorunluluğunu

Açıklama : Üretim fonksiyonu (Q = f(L, K)), belirli bir miktar çıktıyı (Q) üretmek için gerekli olan girdilerin (L: Emek, K: Sermaye) alabileceği minimum miktarları gösteren teknik bir ilişkidir. Girdilerin fiyatlarını değil, teknik zorunluluklarını ifade eder.

14. Yatay eksene paralel bir talep eğrisinin esneklik derecesi kaçtır?

A) ed: 1

B) ed: >1

C) ed: ∞

D) ed: <1

E) ed: 0

Cevap : C) ed: ∞

Açıklama : Yatay eksene (miktar ekseni) paralel bir talep eğrisi, fiyattaki en ufak bir artışın bile talebi sıfıra düşürdüğünü, o fiyattan ise tüketicilerin sonsuz miktarda mal almaya hazır olduğunu gösterir. Bu durum “tam (sonsuz) esnek talep” olarak adlandırılır ve esneklik derecesi sonsuzdur.

15. Aşağıdakilerden hangisi mal darlığından yararlanarak kanun otoritesinin koyduğu ya da kontrol ettiği fiyatlardan daha yüksek fiyata satış yapılan durumu ifade etmektedir?

A) King kanunu

B) Tüketici rantı

C) Üretici rantı

D) Karaborsa

E) Örümcek ağı

Cevap : D) Karaborsa

Açıklama : Devletin belirlediği tavan fiyat (yasal en yüksek fiyat) piyasa denge fiyatının altında kalırsa, mal darlığı (talep fazlası) oluşur. Bu durumda, malın yasal olmayan yollardan, yasal tavan fiyatın üzerinde bir fiyattan satılmasına “karaborsa” denir.

16. Aynı eş-ürün eğrisi üzerinde kalmak koşulu ile herhangi bir üretim faktöründen bir birim vazgeçilmesi karşısında arttırılan üretim faktörü miktarı oranı aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Üretimde kullanılan girdi miktarlarını oranı

B) Faktörlerin esneklik oranı

C) Faktörlerin fiyat oranı

D) Marjinal teknik ikame oranı

E) Faktörlerin ikame oranı

Cevap : D) Marjinal teknik ikame oranı

Açıklama : Bu tanım, eş-ürün eğrisinin eğimini ifade eden “Marjinal Teknik İkame Oranı”nın (MRTS) tanımıdır. Aynı üretim seviyesinde kalmak için bir girdiyi (örn: emek) azaltırken diğer girdiden (örn: sermaye) ne kadar artırmak gerektiğini gösterir.

17. Diğer faktörlerin değişmeyip sabit olduğu bir ortamda bir malın fiyatının yükselmesi hâlinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Malın talebinde artış olur.

B) Malın arz edilen miktarı azalır.

C) Talep edilen mal miktarında düşüş olur.

D) Malın talebinde düşüş olur.

E) Talep edilen mal miktarında artış olur.

Cevap : C) Talep edilen mal miktarında düşüş olur.

Açıklama : Talep Kanunu’na göre, diğer tüm koşullar sabitken (ceteris paribus), bir malın fiyatı yükseldiğinde o maldan “talep edilen miktar” düşer. (Talebin kendisi değil, talep eğrisi üzerinde hareketle “miktar” değişir).

18. Geniş bir üretim aralığında ölçeğe göre artan getiriye sahip bir firmanın uzun dönem ortalama maliyetleri bu aralıkta nasıl değişir?

A) Azalır.

B) Önce minimum bir değere kadar azalır sonra artar.

C) Sabit kalır.

D) Artar.

E) Önce maksimum bir değere kadar artar sonra azalır.

Cevap : A) Azalır.

Açıklama : “Ölçeğe göre artan getiri” (increasing returns to scale), firma üretimini artırdıkça birim başına düşen maliyetlerin düşmesi anlamına gelir. Bu nedenle, bu üretim aralığında uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisi azalan (negatif eğimli) bir seyir izler.

19. Et fiyatı % 20 artınca et talep miktarı değişmiyor ise et talep esnekliği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Esneklik sıfırdır.

B) Esneklik sonsuzdur.

C) Esneklik birden büyüktür.

D) Esneklik birden küçüktür.

E) Esneklik bire eşittir.

Cevap : A) Esneklik sıfırdır.

Açıklama : Talebin fiyat esnekliği, fiyattaki değişime karşılık miktarın ne kadar değiştiğini ölçer. Fiyat %20 artmasına rağmen miktar hiç değişmiyorsa (değişim %0 ise), talep esnekliği sıfırdır. Bu duruma “tam inelastik talep” denir.

20. Arz eğrisi üzerindeki iki nokta arasında kalan kısmının esnekliğine ne ad verilmektedir?

A) Nokta esnekliği

B) Gelir esnekliği

C) Fiyat esnekliği

D) Çapraz esneklik

E) Yay esnekliği

Cevap : E) Yay esnekliği

Açıklama : Esneklik, arz veya talep eğrisi üzerindeki tek bir noktada hesaplanırsa “nokta esnekliği” adını alır. Eğri üzerindeki iki farklı nokta arasındaki ortalama esnekliği hesaplamak için kullanılan yönteme ise “yay esnekliği” (arc elasticity) denir.